๓. อนิยตกณฺฑํ

๑. ปฐมอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา

๔๔๓. เตน สมเยน พุทฺโธ ภควาติ ปฐมอนิยตสิกฺขาปทํ. ตตฺถ กาลยุตฺตํ สมุลฺลปนฺโตติ กาลํ สลฺลกฺเขตฺวา ยทา น อญฺโญ โกจิ สมีเปน คจฺฉติ วา อาคจฺฉติ วา ตทา ตทนุรูปํ ‘‘กจฺจิ น อุกฺกณฺฐสิ, น กิลมสิ, น ฉาตาสี’’ติอาทิกํ เคหสฺสิตํ กถํ กเถนฺโต. กาลยุตฺตํ ธมฺมํ ภณนฺโตติ กาลํ สลฺลกฺเขตฺวา ยทา อญฺโญ โกจิ สมีเปน คจฺฉติ วา อาคจฺฉติ วา ตทา ตทนุรูปํ ‘‘อุโปสถํ กเรยฺยาสิ, สลากภตฺตํ ทเทยฺยาสี’’ติอาทิกํ ธมฺมกถํ กเถนฺโต.

พหู ธีตโร จ ปุตฺตา จ อสฺสาติ พหุปุตฺตา. ตสฺสา กิร ทส ปุตฺตา ทส ธีตโร อเหสุํ, พหู นตฺตาโร อสฺสาติ พหุนตฺตา. ยเถว หิ ตสฺสา เอวมสฺสา ปุตฺตธีตานมฺปิ วีสติ วีสติ ทารกา อเหสุํ, อิติ สา วีสุตฺตรจตุสตปุตฺตนตฺตปริวารา อโหสิ. อภิมงฺคลสมฺมตาติ อุตฺตมมงฺคลสมฺมตา. ยญฺเญสูติ ทานปฺปทาเนสุ. ฉเณสูติ อาวาหวิวาหมงฺคลาทีสุ อนฺตรุสฺสเวสุ. อุสฺสเวสูติ อาสาฬฺหีปวารณนกฺขตฺตาทีสุ มหุสฺสเวสุ. ปฐมํ โภเชนฺตีติ ‘‘อิเมปิ ทารกา ตยา สมานายุกา นิโรคา โหนฺตู’’ติ อายาจนฺตา ปฐมํเยว โภเชนฺติ, เยปิ สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา, เตปิ ภิกฺขู โภเชตฺวา ตทนนฺตรํ สพฺพปฐมํ ตํเยว โภเชนฺติ. นาทิยีติ ตสฺสา วจนํ น อาทิยิ, น คณฺหิ, น วา อาทรมกาสีติ อตฺโถ.

๔๔๔-๕. อลํกมฺมนิเยติ กมฺมกฺขมํ กมฺมโยคฺคนฺติ กมฺมนิยํ, อลํ ปริยตฺตํ กมฺมนิยภาวายาติ อลํกมฺมนิยํ, ตสฺมึ อลํกมฺมนิเย, ยตฺถ อชฺฌาจารํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ, ตํ กมฺมํ กาตุํ ตาทิเสติ อตฺโถ. เตเนวสฺส ปทภาชเน วุตฺตํ – ‘‘สกฺกา โหติ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิตุ’’นฺติ, ยตฺถ เมถุนํ ธมฺมํ สกฺกา โหติ ปฏิเสวิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. นิสชฺชํ กปฺเปยฺยาติ นิสชฺชํ กเรยฺย, นิสีเทยฺยาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน นิสีทิตฺวาว นิปชฺชติ, เตนสฺส ปทภาชเน อุภยมฺปิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปนิสินฺโนติ อุปคนฺตฺวา นิสินฺโน. เอวํ อุปนิปนฺโนปิ เวทิตพฺโพ. ภิกฺขุ นิสินฺเนติ ภิกฺขุมฺหิ นิสินฺเนติ อตฺโถ. อุโภ วา นิสินฺนาติ เทฺวปิ อปจฺฉา อปุริมํ นิสินฺนา. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ ปาฬิยํ ‘‘โสตสฺส รโห’’ติ อาคตํ, จกฺขุสฺส รเหเนว ปน ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. สเจปิ หิ ปิหิตกวาฏสฺส คพฺภสฺส ทฺวาเร นิสินฺโน วิญฺญู ปุริโส โหติ, เนว อนาปตฺตึ กโรติ. อปิหิตกวาฏสฺส ปน ทฺวาเร นิสินฺโน อนาปตฺตึ กโรติ. น เกวลญฺจ ทฺวาเร อนฺโตทฺวาทสหตฺเถปิ โอกาเส นิสินฺโน, สเจ สจกฺขุโก วิกฺขิตฺโตปิ นิทฺทายนฺโตปิ อนาปตฺตึ กโรติ. สมีเป ฐิโตปิ อนฺโธ น กโรติ, จกฺขุมาปิ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายนฺโต น กโรติ. อิตฺถีนํ ปน สตมฺปิ อนาปตฺตึ น กโรติเยว.

สทฺเธยฺยวจสาติ สทฺธาตพฺพวจนา. สา ปน ยสฺมา อริยสาวิกาว โหติ, เตนสฺส ปทภาชเน ‘‘อาคตผลา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อาคตํ ผลํ อสฺสาติ อาคตผลา ปฏิลทฺธโสตาปตฺติผลาติ อตฺโถ. อภิสเมตาวินีติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจา. วิญฺญาตํ สิกฺขตฺตยสาสนํ เอตายาติ วิญฺญาตสาสนา. นิสชฺชํ ภิกฺขุ ปฏิชานมาโนติ กิญฺจาปิ เอวรูปา อุปาสิกา ทิสฺวา วทติ, อถ โข ภิกฺขุ นิสชฺชํ ปฏิชานมาโนเยว ติณฺณํ ธมฺมานํ อญฺญตเรน กาเรตพฺโพ, น อปฺปฏิชานมาโนติ อตฺโถ.

เยน วา สา สทฺเธยฺยวจสา อุปาสิกา วเทยฺย เตน โส ภิกฺขุ กาเรตพฺโพติ นิสชฺชาทีสุ อากาเรสุ เยน วา อากาเรน สทฺธึ เมถุนธมฺมาทีนิ อาโรเปตฺวา สา อุปาสิกา วเทยฺย, ปฏิชานมาโนว เตน โส ภิกฺขุ กาเรตพฺโพ. เอวรูปายปิ อุปาสิกาย วจนมตฺเตน น กาเรตพฺโพติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา ทิฏฺฐํ นาม ตถาปิ โหติ, อญฺญถาปิ โหติ.

ตทตฺถโชตนตฺถญฺจ อิทํ วตฺถุํ อุทาหรนฺติ – มลฺลารามวิหาเร กิร เอโก ขีณาสวตฺเถโร เอกทิวสํ อุปฏฺฐากกุลํ คนฺตฺวา อนฺโตเคเห นิสีทิ, อุปาสิกาปิ สยนปลฺลงฺกํ นิสฺสาย ฐิตา โหติ. อเถโก ปิณฺฑจาริโก ทฺวาเร ฐิโต ทิสฺวา ‘‘เถโร อุปาสิกาย สทฺธึ เอกาสเน นิสินฺโน’’ติ สญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ปุนปฺปุนํ โอโลเกสิ. เถโรปิ ‘‘อยํ มยิ อสุทฺธลทฺธิโก ชาโต’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ คนฺตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา อนฺโตว นิสีทิ. โสปิ ภิกฺขุ ‘‘เถรํ โจเทสฺสามี’’ติ อาคนฺตฺวา อุกฺกาสิตฺวา ทฺวารํ วิวริ. เถโร ตสฺส จิตฺตํ ญตฺวา อากาเส อุปฺปติตฺวา กูฏาคารกณฺณิกํ นิสฺสาย ปลฺลงฺเกน นิสีทิ. โสปิ ภิกฺขุ อนฺโต ปวิสิตฺวา มญฺจญฺจ เหฏฺฐามญฺจญฺจ โอโลเกตฺวา เถรํ อปสฺสนฺโต อุทฺธํ อุลฺโลเกสิ, อถ อากาเส นิสินฺนํ เถรํ ทิสฺวา ‘‘ภนฺเต, เอวํ มหิทฺธิกา นาม ตุเมฺห มาตุคาเมน สทฺธึ เอกาสเน นิสินฺนภาวํ วทาเปถ เอวา’’ติ อาห. เถโร ‘‘อนฺตรฆรสฺเสเวโส อาวุโส โทโส, อหํ ปน ตํ สทฺธาเปตุํ อสกฺโกนฺโต เอวมกาสึ, รกฺเขยฺยาสิ ม’’นฺติ วตฺวา โอตรีติ.

๔๔๖. อิโต ปรํ สา เจ เอวํ วเทยฺยาติอาทิ สพฺพํ ปฏิญฺญาย การณาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, ตตฺถ มาตุคามสฺส เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺโตติ มาตุคามสฺส มคฺเค เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺโตติ อตฺโถ. นิสชฺชาย กาเรตพฺโพติ นิสชฺชํ ปฏิชานิตฺวา เมถุนธมฺมปฏิเสวนํ อปฺปฏิชานนฺโต เมถุนธมฺมปาราชิกาปตฺติยา อกาเรตฺวา นิสชฺชามตฺเตน ยํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ ตาย กาเรตพฺโพ, ปาจิตฺติยาปตฺติยา กาเรตพฺโพติ อตฺโถ. เอเตน นเยน สพฺพจตุกฺเกสุ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

๔๕๑. สิกฺขาปทปริโยสาเน ปน อาปตฺตานาปตฺติปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ วุตฺเตสุ คมนํ ปฏิชานาตีติอาทีสุ คมนํ ปฏิชานาตีติ ‘‘รโหนิสชฺชสฺสาทตฺถํ คโตมฺหี’’ติ เอวํ คมนํ ปฏิชานาติ, นิสชฺชนฺติ นิสชฺชสฺสาเทเนว นิสชฺชํ ปฏิชานาติ. อาปตฺตินฺติ ตีสุ อญฺญตรํ อาปตฺตึ. อาปตฺติยา กาเรตพฺโพติ ตีสุ ยํ ปฏิชานาติ, ตาย กาเรตพฺโพ. เสสเมตฺถ จตุกฺเก อุตฺตานาธิปฺปายเมว. ทุติยจตุกฺเก ปน คมนํ น ปฏิชานาตีติ รโห นิสชฺชสฺสาทวเสน น ปฏิชานาติ, ‘‘สลากภตฺตาทินา อตฺตโน กมฺเมน คโตมฺหิ, สา ปน มยฺหํ นิสินฺนฏฺฐานํ อาคตา’’ติ วทติ. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานาธิปฺปายเมว.

อยํ ปน สพฺพตฺถ วินิจฺฉโย – รโห นิสชฺชสฺสาโทติ เมถุนธมฺมสนฺนิสฺสิตกิเลโส วุจฺจติ. โย ภิกฺขุ เตนสฺสาเทน มาตุคามสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม อกฺขึ อญฺเชติ, ทุกฺกฏํ. นิวาสนํ นิวาเสติ, กายพนฺธนํ พนฺธติ, จีวรํ ปารุปติ, สพฺพตฺถ ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ. คจฺฉติ, ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ. คนฺตฺวา นิสีทติ, ทุกฺกฏเมว. มาตุคาเม อาคนฺตฺวา นิสินฺนมตฺเต ปาจิตฺติยํ. สเจ สา อิตฺถี เกนจิ กรณีเยน อุฏฺฐายุฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ นิสีทติ, นิสชฺชาย นิสชฺชาย ปาจิตฺติยํ. ยํ สนฺธาย คโต, สา น ทิฏฺฐา, อญฺญา อาคนฺตฺวา นิสีทติ, อสฺสาเท อุปฺปนฺเน ปาจิตฺติยํ. มหาปจฺจริยํ ปน ‘‘คมนกาลโต ปฏฺฐาย อสุทฺธจิตฺตตฺตา อาปตฺติเยวา’’ติ วุตฺตํ. สเจ สมฺพหุลา อาคจฺฉนฺติ, มาตุคามคณนาย ปาจิตฺติยานิ. สเจ อุฏฺฐายุฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ นิสีทนฺติ, นิสชฺชาคณนาย ปาจิตฺติยานิ. อนิยเมตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺฐาย สทฺธึ รหสฺสาทํ กปฺเปสฺสามีติ คนฺตฺวา นิสินฺนสฺสาปิ อาคตาคตานํ วเสน ปุนปฺปุนํ นิสชฺชาวเสน จ วุตฺตนเยเนว อาปตฺติโย เวทิตพฺพา. สเจ สุทฺธจิตฺเตน คนฺตฺวา นิสินฺนสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา นิสินฺนาย อิตฺถิยา รหสฺสาโท อุปฺปชฺชติ อนาปตฺติ.

สมุฏฺฐานาทีนิ ปฐมปาราชิกสทิสาเนวาติ.

ปฐมอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา

๔๕๒. เตน สมเยน พุทฺโธ ภควาติ ทุติยอนิยตสิกฺขาปทํ. ตตฺถ ภควตา ปฏิกฺขิตฺตนฺติอาทิมฺหิ ‘‘ยํ เอโก เอกาย รโห ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน อลํกมฺมนิเย นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ตํ นิสชฺชํ กปฺเปตุํ ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ ‘‘เอกสฺส เอกายา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, กสฺมา? ‘‘ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ วุตฺตตฺตา. สามิอตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ เวทิตพฺพํ.

๔๕๓. น เหว โข ปน ปฏิจฺฉนฺนนฺติ เอตฺถ ปน ยมฺปิ พหิ ปริกฺขิตฺตํ อนฺโต วิวฏํ ปริเวณงฺคณาทิ, ตมฺปิ อนฺโตคธนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวรูปญฺหิ ฐานํ อปฺปฏิจฺฉนฺเนเยว คหิตนฺติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ. เสสํ ปฐมสิกฺขาปทนเยเนว เวทิตพฺพํ. เกวลญฺหิ อิธ อิตฺถีปิ ปุริโสปิ โย โกจิ วิญฺญู อนนฺโธ อพธิโร อนฺโตทฺวาทสหตฺเถ โอกาเส ฐิโต วา นิสินฺโน วา วิกฺขิตฺโตปิ นิทฺทายนฺโตปิ อนาปตฺตึ กโรติ. พธิโร ปน จกฺขุมาปิ อนฺโธ วา อพธิโรปิ น กโรติ. ปาราชิกาปตฺติญฺจ ปริหาเปตฺวา ทุฏฺฐุลฺลวาจาปตฺติ วุตฺตาติ อยํ วิเสโส. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อุภยตฺถาปิ อุมฺมตฺตกอาทิกมฺมิกานํ อนาปตฺติ.

สมุฏฺฐานาทีสุ อิทํสิกฺขาปทํ ติสมุฏฺฐานํ – กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ. กิริยํ, สญฺญาวิโมกฺขํ, สจิตฺตกํ, โลกวชฺชํ, กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, อกุสลจิตฺตํ, สุขมชฺฌตฺตเวทนาหิ ทฺวิเวทนํ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ทุติยอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

อนิยตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.