๗. มิคชาลวคฺโค

๑. ปฐมมิคชาลสุตฺตวณฺณนา

๖๓. มิคชาลวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. โสตวิญฺเญยฺยาทีสุปิ เอเสว นโย. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กมนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสํหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสํหิตา รชนียาติ รญฺชนียา, ราคุปฺปตฺติการณภูตาติ อตฺโถ. นนฺทีติ ตณฺหานนฺที. สํโยโคติ สํโยชนํ. นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโตติ นนฺทีพนฺธเนน พทฺโธ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อภิธมฺเม นิปฺปริยาเยน ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ, ตถาปิ ยํ ตํ ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อรญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ เสนาสนํ วุตฺตํ, ตเทว อธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสียติ น วปียติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจนํ. วนปตฺถนฺติ วนสณฺฑานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ภึสนกานเมตํ, วนปตฺถนฺติ สโลมหํสานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ปริยนฺตานเมตํ, วนปตฺถนฺติ อมนุสฺสูปจารานํ เสนาสนานเมตํ อธิวจน’’นฺติ (วิภ. ๕๓๑).

เอตฺถ จ ปริยนฺตานนฺติ อิมํ เอกํ ปริยายํ ฐเปตฺวา เสสปริยาเยหิ วนปตฺถานิ เวทิตพฺพานิ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ. อปฺปสทฺทานีติ อุทุกฺขลมุสลทารกสทฺทาทีนํ อภาเวน อปฺปสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ เตสํ เตสํ นินฺนาทมหานิคฺโฆสสฺส อภาเวน อปฺปนิคฺโฆสานิ. วิชนวาตานีติ สญฺจรณชนสฺส สรีรวาตวิรหิตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รโหกมฺมสฺส อนุจฺฉวิกานิ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ นิลียนสารุปฺปานิ.

๒. ทุติยมิคชาลสุตฺตวณฺณนา

๖๔. ทุติเย นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธติ ตณฺหานนฺทิยา นิโรเธน วฏฺฏทุกฺขสฺส นิโรโธ.

๓-๕. ปฐมสมิทฺธิมารปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา

๖๕-๖๗. ตติเย สมิทฺธีติ อตฺตภาวสฺส สมิทฺธตาย เอวํ ลทฺธนาโม. ตสฺส กิร เถรสฺส อตฺตภาโว อภิรูโป อโหสิ ปาสาทิโก, อุกฺขิตฺตมาลาปุโฏ วิย อลงฺกตมาลาคพฺโภ วิย จ สพฺพาการปาริปูริยา สมิทฺโธ. ตสฺมา สมิทฺธิเตฺวว สงฺขํ คโต. มาโรติ มรณํ ปุจฺฉติ. มารปญฺญตฺตีติ มาโรติ ปญฺญตฺติ นามํ นามเธยฺยํ. อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วาติ ตตฺถ มรณํ วา มรณนฺติ อิทํ นามํ วา อตฺถีติ ทสฺเสติ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว, ตถา ปญฺจมํ.

๖. สมิทฺธิโลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

๖๘. ฉฏฺเฐ โลโกติ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก. อิติ มิคชาลตฺเถรสฺส อายาจนสุตฺตโต ปฏฺฐาย ปญฺจสุปิ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

๗. อุปเสนอาสีวิสสุตฺตวณฺณนา

๖๙. สตฺตเม สีตวเนติ เอวํนามเก สุสานวเน. สปฺปโสณฺฑิกปพฺภาเรติ สปฺปผณสทิสตาย เอวํลทฺธนาเม ปพฺภาเร. อุปเสนสฺสาติ ธมฺมเสนาปติโน กนิฏฺฐภาติกอุปเสนตฺเถรสฺส. อาสีวิโส ปติโต โหตีติ เถโร กิร กตภตฺตกิจฺโจ มหาจีวรํ คเหตฺวา เลณจฺฉายาย มนฺทมนฺเทน วาตปานวาเตน พีชิยมาโน นิสีทิตฺวา ทุปฏฺฏนิวาสเน สูจิกมฺมํ กโรติ. ตสฺมึ ขเณ เลณจฺฉทเน เทฺว อาสีวิสโปตกา กีฬนฺติ. เตสุ เอโก ปติตฺวา เถรสฺส อํสกูเฏ อวตฺถาสิ. โส จ ผุฏฺฐวิโส โหติ. ตสฺมา ปติตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย เถรสฺส กาเย ทีปสิขา วิย วฏฺฏึ ปริยาทิยมานเมวสฺส วิสํ โอติณฺณํ. เถโร วิสสฺส ตถาคมนํ ทิสฺวา กิญฺจาปิ ตํ ปติตมตฺตเมว ยถาปริจฺเฉเทน คตํ, อตฺตโน ปน อิทฺธิพเลน ‘‘อยํ อตฺตภาโว เลเณ มา วินสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ. ปุรายํ กาโย อิเธว วิกิรตีติ ยาว น วิกิรติ, ตาว นํ พหิทฺธา นีหรถาติ อตฺโถ. อญฺญถตฺตนฺติ อญฺญถาภาวํ. อินฺทฺริยานํ วา วิปริณามนฺติ จกฺขุโสตาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปกติวิชหนภาวํ. ตตฺเถว วิกิรีติ พหิ นีหริตฺวา ฐปิตฏฺฐาเน มญฺจกสฺมึเยว วิกิริ.

๘. อุปวาณสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

๗๐. อฏฺฐเม รูปปฺปฏิสํเวทีติ นีลปีตาทิเภทํ อารมฺมณํ ววตฺถาเปนฺโต รูปํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ, ตสฺมา รูปปฺปฏิสํเวที นาม โหติ. รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ กิเลสสฺส อตฺถิภาเวเนว ปน รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ นาม, ตสฺมา รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ วุจฺจติ. สนฺทิฏฺฐิโกติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตตฺถาเนว. โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ กิเลสสฺส นตฺถิภาเวเนว น รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ นาม, ตสฺมา ‘‘โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวที’’ติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เสขาเสขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

๙. ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

๗๑. นวเม ผสฺสายตนานนฺติ ผสฺสากรานํ. อวุสิตนฺติ อวุฏฺฐํ. อารกาติ ทูเร. เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสนฺติ, ภนฺเต, อหํ เอตฺถ อนสฺสสึ, นฏฺโฐ นาม อหนฺติ วทติ. ภควา – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ‘อหํ นาม อิมสฺมึ สาสเน นฏฺโฐ’ติ วทติ, กินฺนุ ขฺวสฺส อญฺเญสุ ธาตุกมฺมฏฺฐาน-กสิณกมฺมฏฺฐานาทีสุ อภิโยโค อตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา, ตมฺปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘กตรํ นุ โข กมฺมฏฺฐานํ อิมสฺส สปฺปายํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ตโต ‘‘อายตนกมฺมฏฺฐานเมว สปฺปาย’’นฺติ ทิสฺวา ตํ กเถนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ ภิกฺขูติอาทิมาห. สาธูติ ตสฺส พฺยากรเณ สมฺปหํสนํ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ อยเมว วฏฺฏทุกฺขสฺสนฺโต ปริจฺเฉโท, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ.

๑๐. ทุติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

๗๒. ทสเม อนสฺสสนฺติ นสฺสสึ, นฏฺโฐ นามมฺหิ อิจฺเจว อตฺโถ. อายตึ อปุนพฺภวายาติ เอตฺถ อายตึ อปุนพฺภโว นาม นิพฺพานํ, นิพฺพานตฺถาย ปหีนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

๑๑. ตติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

๗๓. เอกาทสเม อนสฺสสนฺติ นฏฺโฐ, ปนสฺสสนฺติ อตินฏฺโฐ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

มิคชาลวคฺโค สตฺตโม.