๑. ปฐมสมุทฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๒๘. สมุทฺทวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโทติ ยทิ ทุปฺปูรณฏฺเฐน ยทิ วา สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, จกฺขุเมว สมุทฺโท. ตสฺส หิ ปถวิโต ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา นีลาทิอารมฺมณํ สโมสรนฺตํ ปริปุณฺณภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ ทุปฺปูรณฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. จกฺขุ จ เตสุ เตสุ นีลาทีสุ อารมฺมเณสุ สมุทฺทติ, อสํวุตํ หุตฺวา โอสรมานํ กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาเวน สโทสคมเนน คจฺฉตีติ สมุทฺทนฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. ตสฺส รูปมโย เวโคติ สมุทฺทสฺส อปฺปมาโณ อูมิมโย เวโค วิย ตสฺสาปิ จกฺขุสมุทฺทสฺส สโมสรนฺตสฺส นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส วเสน อปฺปเมยฺโย รูปมโย เวโค เวทิตพฺโพ. โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหตีติ โย ตํ จกฺขุสมุทฺเท สโมสฏํ รูปมยํ เวคํ, มนาเป รูเป ราคํ, อมนาเป โทสํ, อสมเปกฺขิเต โมหนฺติ เอวํ ราคาทิกิเลเส อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขกภาเวน สหติ.

สอูมินฺติอาทีสุ กิเลสอูมีหิ สอูมึ. กิเลสาวฏฺเฏหิ สาวฏฺฏํ. กิเลสคาเหหิ สคาหํ. กิเลสรกฺขเสหิ สรกฺขสํ. โกธูปายาสสฺส จ วเสน สอูมึ. วุตเญฺหตํ ‘‘อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๒; อ. นิ. ๔.๑๒๒). กามคุณวเสน สาวฏฺฏํ. วุตเญฺหตํ ‘‘อาวฏฺฏคฺคาโหติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑). มาตุคามวเสน สคาหํ สรกฺขสํ. วุตฺตเญฺหตํ ‘‘คาหรกฺขโสติ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙). เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตรีติ อูมิภเยน สภยํ ทุรติกฺกมํ อติกฺกมิ. โลกนฺตคูติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ วุจฺจตีติ นิพฺพานํ คโตติ กถียติ.