๑๘. สมุทฺทวคฺโค

๑. ปฐมสมุทฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๒๘. สมุทฺทวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโทติ ยทิ ทุปฺปูรณฏฺเฐน ยทิ วา สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, จกฺขุเมว สมุทฺโท. ตสฺส หิ ปถวิโต ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา นีลาทิอารมฺมณํ สโมสรนฺตํ ปริปุณฺณภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ ทุปฺปูรณฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. จกฺขุ จ เตสุ เตสุ นีลาทีสุ อารมฺมเณสุ สมุทฺทติ, อสํวุตํ หุตฺวา โอสรมานํ กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาเวน สโทสคมเนน คจฺฉตีติ สมุทฺทนฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. ตสฺส รูปมโย เวโคติ สมุทฺทสฺส อปฺปมาโณ อูมิมโย เวโค วิย ตสฺสาปิ จกฺขุสมุทฺทสฺส สโมสรนฺตสฺส นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส วเสน อปฺปเมยฺโย รูปมโย เวโค เวทิตพฺโพ. โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหตีติ โย ตํ จกฺขุสมุทฺเท สโมสฏํ รูปมยํ เวคํ, มนาเป รูเป ราคํ, อมนาเป โทสํ, อสมเปกฺขิเต โมหนฺติ เอวํ ราคาทิกิเลเส อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขกภาเวน สหติ.

สอูมินฺติอาทีสุ กิเลสอูมีหิ สอูมึ. กิเลสาวฏฺเฏหิ สาวฏฺฏํ. กิเลสคาเหหิ สคาหํ. กิเลสรกฺขเสหิ สรกฺขสํ. โกธูปายาสสฺส จ วเสน สอูมึ. วุตเญฺหตํ ‘‘อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๒; อ. นิ. ๔.๑๒๒). กามคุณวเสน สาวฏฺฏํ. วุตเญฺหตํ ‘‘อาวฏฺฏคฺคาโหติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑). มาตุคามวเสน สคาหํ สรกฺขสํ. วุตฺตเญฺหตํ ‘‘คาหรกฺขโสติ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙). เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตรีติ อูมิภเยน สภยํ ทุรติกฺกมํ อติกฺกมิ. โลกนฺตคูติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ วุจฺจตีติ นิพฺพานํ คโตติ กถียติ.

๒-๓. ทุติยสมุทฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๒๙-๒๓๐. ทุติเย สมุทฺโทติ สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, กิเลทนฏฺเฐน เตมนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหติ. เยภุยฺเยนาติ ฐเปตฺวา อริยสาวเก. สมุนฺนาติ กิลินฺนา ตินฺตา นิมุคฺคา. ตนฺตากุลกชาตาติอาทิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตเมว. มจฺจุชโหติ ตโย มจฺจู ชหิตฺวา ฐิโต. นิรุปธีติ ตีหิ อุปธีหิ อนุปธิ. อปุนพฺภวายาติ นิพฺพานตฺถาย. อโมหยี มจฺจุราชนฺติ ยถา ตสฺส คตึ น ชานาติ, เอวํ มจฺจุราชานํ โมเหตฺวา คโต. ตติยํ วุตฺตนยเมว.

๔-๖. ขีรรุกฺโขปมสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๓๑-๒๓๓. จตุตฺเถ อปฺปหีนฏฺเฐน อตฺถิ, เตเนวาห โส อปฺปหีโนติ. ปริตฺตาติ, ปพฺพตมตฺตมฺปิ รูปํ อนิฏฺฐํ อรชนียํ ปริตฺตํ นาม โหติ, เอวรูปาปิสฺส รูปา จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ทสฺเสติ. โก ปน วาโท อธิมตฺตานนฺติ อิฏฺฐารมฺมณํ ปนสฺส รชนียํ วตฺถุ จิตฺตํ ปริยาทิยตีติ เอตฺถ กา กถา? เอตฺถ จ นขปิฏฺฐิปมาณมฺปิ มณิมุตฺตาทิ รชนียํ วตฺถุ อธิมตฺตารมฺมณเมวาติ เวทิตพฺพํ. ทหโรติอาทีนิ ตีณิปิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. อาภินฺเทยฺยาติ ปหเรยฺย ปทาเลยฺย วา. ปญฺจเม ตทุภยนฺติ ตํ อุภยํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

๗. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

๒๓๔. สตฺตเม อเนกปริยาเยนาติ อเนเกหิ การเณหิ. อิติปายนฺติ อิติปิ อยํ. อิมสฺมึ สุตฺเต อนิจฺเจน อนตฺตลกฺขณํ กถิตํ.

๘. อาทิตฺตปริยายสุตฺตวณฺณนา

๒๓๕. อฏฺฐเม อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโหติ ‘‘หตฺถา โสภนา ปาทา โสภนา’’ติ เอวํ อนุพฺยญฺชนวเสน นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตคฺคาโหติ หิ สํสนฺเทตฺวา คหณํ, อนุพฺยญฺชนคฺคาโหติ วิภตฺติคหณํ. นิมิตฺตคฺคาโห กุมฺภีลสทิโส สพฺพเมว คณฺหาติ, อนุพฺยญฺชนคฺคาโห รตฺตปาสทิโส วิภชิตฺวา หตฺถปาทาทีสุ ตํ ตํ โกฏฺฐาสํ. อิเม ปน เทฺว คาหา เอกชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, นานาชวนวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

นิมิตฺตสฺสาทคถิตนฺติ นิมิตฺตสฺสาเทน คนฺถิตํ พทฺธํ. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. ตสฺมึ เจ สมเย กาลํ กเรยฺยาติ น โกจิ สํกิลิฏฺเฐน จิตฺเตน กาลํ กโรนฺโต นาม อตฺถิ. สพฺพสตฺตานญฺหิ ภวงฺเคเนว กาลกิริยา โหติ. กิเลสภยํ ปน ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สมยวเสน วา เอวํ วุตฺตํ. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อาปาถคเต อารมฺมเณ รตฺตจิตฺตํ วา ทุฏฺฐจิตฺตํ วา มูฬฺหจิตฺตํ วา อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ, ภวงฺเค ฐตฺวา กาลกิริยํ กโรติ. ตสฺมึ สมเย กาลํ กโรนฺตสฺส เทฺวว คติโย ปาฏิกงฺขา, อิมสฺส สมยสฺส วเสเนตํ วุตฺตํ.

อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวนฺติ อิมํ อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย อนุภวิตพฺพํ ทุกฺขํ สมฺปสฺสมาโน เอวํ วทามิ ตตฺตาย อโยสลากาย อกฺขีนิ อญฺชาเปตุกาโมติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อโยสงฺกุนาติ อยสูเลน. สมฺปลิมฏฺฐนฺติ เทฺวปิ กณฺณจฺฉิทฺทานิ วินิวิชฺฌิตฺวา ปถวิยํ อาโกฏนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ.

ตติยวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ นขจฺเฉทนํ ปเวเสตฺวา อุกฺขิปิตฺวา สหธุนฏฺเฐน ฉินฺทิตฺวา ปาตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. จตุตฺถวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ พนฺธนมูลํ เฉตฺวา ปาตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. ปญฺจมวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ติขิณาย สตฺติยา กายปสาทํ อุปฺปาเฏตฺวา ปตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. สตฺติยาติ เอตฺถ มหตี ทณฺฑกวาสิ เวทิตพฺพา. โสตฺตนฺติ นิปชฺชิตฺวา นิทฺโทกฺกมนํ. ยถารูปานํ วิตกฺกานํ วสํ คโต สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ อิมินา วิตกฺกานํ ยาว สงฺฆเภทา ปาปกมฺมาวหนตา ทสฺสิตา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๙-๑๐. ปฐมหตฺถปาโทปมสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๓๖-๒๓๗. นวเม หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สตีติ หตฺเถสุ วิชฺชมาเนสุ. ทสเม น โหตีติ วุจฺจมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ทฺวีสุปิ เจเตสุ วิปากสุขทุกฺขเมว ทสฺเสตฺวา วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

สมุทฺทวคฺโค นิฏฺฐิโต.