๑๐. ภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

๒๐. ทสเม อนุปิยายนฺติ เอวํ นามเก นคเร. อมฺพวเนติ ตสฺส นครสฺส อวิทูเร มลฺลราชูนํ เอกํ อมฺพวนํ อโหสิ, ตตฺถ มลฺลราชูหิ ภควโต วิหาโร การิโต, โส ‘‘อมฺพวน’’นฺเตฺวว วุจฺจติ. อนุปิยํ โคจรคามํ กตฺวา ตตฺถ ภควา วิหรติ, เตน วุตฺตํ ‘‘อนุปิยายํ วิหรติ อมฺพวเน’’ติ. ภทฺทิโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. กาฬีโคธาย ปุตฺโตติ กาฬีโคธา นาม สากิยานี สกฺยราชเทวี อริยสาวิกา อาคตผลา วิญฺญาตสาสนา, ตสฺสา อยํ ปุตฺโต. ตสฺส ปพฺพชฺชาวิธิ ขนฺธเก (จูฬว. ๓๓๐-๓๓๑) อาคโตว. โส ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา น จิรสฺเสว ฉฬภิญฺโญ อโหสิ, เตรสปิ ธุตงฺคานิ สมาทาย วตฺตติ. ภควตา จ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อุจฺจกุลิกานํ, ยทิทํ ภทฺทิโย กาฬีโคธาย ปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๓) อุจฺจกุลิกภาเว เอตทคฺเค ฐปิโต อสีติยา สาวกานํ อพฺภนฺตโร.

สุญฺญาคารคโตติ ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจ อวเสสํ อรญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ อรญฺญํ รุกฺขมูลญฺจ ฐเปตฺวา อญฺญํ ปพฺพตกนฺทราทิ ปพฺพชิตสารุปฺปํ นิวาสฏฺฐานํ ชนสมฺพาธาภาวโต อิธ สุญฺญาคารนฺติ อธิปฺเปตํ. อถ วา ฌานกณฺฏกานํ สทฺทานํ อภาวโต วิวิตฺตํ ยํ กิญฺจิ อคารมฺปิ สุญฺญาคารนฺติ เวทิตพฺพํ. ตํ สุญฺญาคารํ อุปคโต. อภิกฺขณนฺติ พหุลํ. อุทานํ อุทาเนสีติ โส หิ อายสฺมา อรญฺเญ ทิวาวิหารํ อุปคโตปิ รตฺติวาสูปคโตปิ เยภุยฺเยน ผลสมาปตฺติสุเขน นิโรธสุเขน จ วีตินาเมติ, ตสฺมา ตํ สุขํ สนฺธาย ปุพฺเพ อตฺตนา อนุภูตํ สภยํ สปริฬาหํ รชฺชสุขํ ชิคุจฺฉิตฺวา ‘‘อโห สุขํ อโห สุข’’นฺติ โสมนสฺสสหิตํ ญาณสมุฏฺฐานํ ปีติสมุฏฺฐานํ สมุคฺคิรติ.

สุตฺวาน เนสํ เอตทโหสีติ เนสํ สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ ตสฺส อายสฺมโต ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ อุทาเนนฺตสฺส อุทานํ สุตฺวา ‘‘นิสฺสํสยํ เอส อนภิรโต พฺรหฺมจริยํ จรตี’’ติ เอวํ ปริวิตกฺกิตํ อโหสิ. เต ภิกฺขู ปุถุชฺชนา ตสฺส อายสฺมโต วิเวกสุขํ สนฺธาย อุทานํ อชานนฺตา เอวํ อมญฺญึสุ, เตน วุตฺตํ ‘‘นิสฺสํสย’’นฺติอาทิ. ตตฺถ นิสฺสํสยนฺติ อสนฺเทเหน เอกนฺเตนาติ อตฺโถ. ‘‘ยํ โส ปุพฺเพ อคาริยภูโต สมาโน’’ติ ปาฬึ วตฺวา ‘‘อนุภวี’’ติ วจนเสเสน เกจิ อตฺถํ วณฺเณนฺติ, อปเร ‘‘ยํ สา’’ติ ปฐนฺติ, ‘‘ยํส ปุพฺเพ อคาริยภูตสฺสา’’ติ ปน ปาฬิ. ตตฺถ ยํสาติ ยํ อสฺส, สนฺธิวเสน หิ อการสการโลโป ‘‘เอวํส เต (ม. นิ. ๑.๒๓; อ. นิ. ๖.๕๘), ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๓๖) วิย. ตสฺสตฺโถ – อสฺส อายสฺมโต ภทฺทิยสฺส ปพฺพชิตโต ปุพฺเพ อคาริยภูตสฺส คหฏฺฐสฺส สโต ยํ รชฺชสุขํ อนุภูตํ. สา ตมนุสฺสรมาโนติ โส ตํ สุขํ เอตรหิ อุกฺกณฺฐนวเสน อนุสฺสรนฺโต.

เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุนฺติ เต สมฺพหุลา ภิกฺขู อุลฺลปนสภาวสณฺฐิตา ตสฺส อนุคฺคหณาธิปฺปาเยน ภควนฺตํ เอตทโวจุํ, น อุชฺฌานวเสน. อญฺญตรนฺติ นามโคตฺเตน อปากฏํ เอกํ ภิกฺขุํ. อามนฺเตสีติ อาณาเปสิ เต ภิกฺขู สญฺญาเปตุกาโม. เอวนฺติ วจนสมฺปฏิคฺคเห, สาธูติ อตฺโถ. ปุน เอวนฺติ ปฏิญฺญาย. อภิกฺขณํ ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ ยถา เต ภิกฺขู วทนฺติ, ตํ เอวํ ตเถวาติ อตฺตโน อุทานํ ปฏิชานาติ. กึ ปน ตฺวํ ภทฺทิยาติ กสฺมา ภควา ปุจฺฉติ, กึ ตสฺส จิตฺตํ น ชานาตีติ? โน น ชานาติ, เตเนว ปน ตมตฺถํ วทาเปตฺวา เต ภิกฺขู สญฺญาเปตุํ ปุจฺฉติ. วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘ชานนฺตาปิ ตถาคตา ปุจฺฉนฺติ, ชานนฺตาปิ น ปุจฺฉนฺตี’’ติอาทิ. อตฺถวสนฺติ การณํ.

อนฺเตปุเรติ อิตฺถาคารสฺส สญฺจรณฏฺฐานภูเต ราชเคหสฺส อพฺภนฺตเร, ยตฺถ ราชา นฺหานโภชนสยนาทึ กปฺเปติ. รกฺขา สุสํวิหิตาติ อารกฺขาทิกตปุริเสหิ คุตฺติ สุฏฺฐุ สมนฺตโต วิหิตา. พหิปิ อนฺเตปุเรติ อฑฺฑกรณฏฺฐานาทิเก อนฺเตปุรโต พหิภูเต ราชเคเห. เอวํ รกฺขิโต โคปิโต สนฺโตติ เอวํ ราชเคหราชธานิรชฺชเทเสสุ อนฺโต จ พหิ จ อเนเกสุ ฐาเนสุ อเนกสเตหิ สุสํวิหิตรกฺขาวรณคุตฺติยา มเมว นิพฺภยตฺถํ ผาสุวิหารตฺถํ รกฺขิโต โคปิโต สมาโน. ภีโตติอาทีนิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. อถ วา ภีโตติ ปรราชูหิ ภายมาโน. อุพฺพิคฺโคติ สกรชฺเชปิ ปกติโต อุปฺปชฺชนกภยุพฺเพเคน อุพฺพิคฺโค จลิโต. อุสฺสงฺกีติ ‘‘รญฺญา นาม สพฺพกาลํ อวิสฺสตฺเถน ภวิตพฺพ’’นฺติ วจเนน สพฺพตฺถ อวิสฺสาสวเสน เตสํ เตสํ กิจฺจกรณียานํ ปจฺจยปริสงฺกาย จ อุทฺธมุขํ สงฺกมาโน. อุตฺราสีติ ‘‘สนฺติกาวจเรหิปิ อชานนฺตสฺเสว เม กทาจิ อนตฺโถ ภเวยฺยา’’ติ อุปฺปนฺเนน สรีรกมฺปํ อุปฺปาทนสมตฺเถน ตาเสน อุตฺราสี. ‘‘อุตฺรสฺโต’’ติปิ ปฐนฺติ. วิหาสินฺติ เอวํภูโต หุตฺวา วิหรึ.

เอตรหีติ อิทานิ ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย. เอโกติ อสหาโย, เตน วูปกฏฺฐกายตํ ทสฺเสติ. อภีโตติอาทีนํ ปทานํ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ภยาทินิมิตฺตสฺส ปริคฺคหสฺส ตํ นิมิตฺตสฺส จ กิเลสสฺส อภาเวเนวสฺส อภีตาทิตาติ. เอเตน จิตฺตวิเวกํ ทสฺเสติ. อปฺโปสฺสุกฺโกติ สรีรคุตฺติยํ นิรุสฺสุกฺโก. ปนฺนโลโมติ โลมหํสุปฺปาทกสฺส ฉมฺภิตตฺตสฺส อภาเวน อนุคฺคตโลโม. ปททฺวเยนปิ เสริวิหารํ ทสฺเสติ. ปรทตฺตวุตฺโตติ ปเรหิ ทินฺเนน จีวราทินา วตฺตมาโน, เอเตน สพฺพโส สงฺคาภาวทีปนมุเขน อนวเสสภยเหตุวิรหํ ทสฺเสติ. มิคภูเตน เจตสาติ วิสฺสตฺถวิหาริตาย มิคสฺส วิย ชาเตน จิตฺเตน. มิโค หิ อมนุสฺสปเถ อรญฺเญ วสมาโน วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ, นิสีทติ, นิปชฺชติ, เยนกามญฺจ ปกฺกมติ อปฺปฏิหตจาโร, เอวํ อหมฺปิ วิหรามีติ ทสฺเสติ. วุตฺตเญฺหตํ ปจฺเจกพุทฺเธน –

‘‘มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ,

เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย;

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน,

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๓๙; อป. เถร ๑.๑.๙๕);

อิมํ โข อหํ, ภนฺเต, อตฺถวสนฺติ, ภนฺเต, ภควา ยทิทํ มม เอตรหิ ปรมํ วิเวกสุขํ ผลสมาปตฺติสุขํ, อิทเมว การณํ สมฺปสฺสมาโน ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ อุทานํ อุทาเนสินฺติ.

เอตมตฺถนฺติ เอตํ ภทฺทิยตฺเถรสฺส ปุถุชฺชนวิสยาตีตํ วิเวกสุขสงฺขาตมตฺถํ สพฺพาการโต วิทิตฺวา. อิมํ อุทานนฺติ อิทํ สเหตุกภยโสกวิคมานุภาวทีปกํ อุทานํ อุทาเนสิ.

ตตฺถ ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปาติ ยสฺส อริยปุคฺคลสฺส อนฺตรโต อพฺภนฺตเร อตฺตโน จิตฺเต จิตฺตกาลุสฺสิยกรณโต จิตฺตปฺปโกปา ราคาทโย อาฆาตวตฺถุอาทิการณเภทโต อเนกเภทา โทสโกปา เอว โกปา น สนฺติ มคฺเคน ปหีนตฺตา น วิชฺชนฺติ. อยญฺหิ อนฺตรสทฺโท กิญฺจาปิ ‘‘มญฺจ ตฺวญฺจ กิมนฺตร’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) การเณ ทิสฺสติ, ‘‘อนฺตรฏฺฐเก หิมปาตสมเย’’ติอาทีสุ (มหาว. ๓๔๖) เวมชฺเฌ, ‘‘อนฺตรา จ เชตวนํ อนฺตรา จ สาวตฺถิ’’นฺติอาทีสุ (อุทา. ๑๓, ๔๔) วิวเร, ‘‘ภยมนฺตรโต ชาต’’นฺติอาทีสุ (อิติวุ. ๘๘; มหานิ. ๕) จิตฺเต, อิธาปิ จิตฺเต เอว ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺตรโต อตฺตโน จิตฺเต’’ติ.

อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ ยสฺมา ภโวติ สมฺปตฺติ, อภโวติ วิปตฺติ. ตถา ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ วา สสฺสตํ, อภโวติ อุจฺเฉโท. ภโวติ วา ปุญฺญํ, อภโวติ ปาปํ. ภโวติ วา สุคติ, อภโวติ ทุคฺคติ. ภโวติ วา ขุทฺทโก, อภโวติ มหนฺโต. ตสฺมา ยา สา สมฺปตฺติวิปตฺติวุฑฺฒิหานิสสฺสตุจฺเฉทปุญฺญปาปสุคติทุคฺคติ- ขุทฺทกมหนฺตอุปปตฺติภวานํ วเสน อิติ อเนกปฺปการา ภวาภวตา วุจฺจติ. จตูหิปิ อริยมคฺเคหิ ยถาสมฺภวํ เตน เตน นเยน ตํ อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต อติกฺกนฺโต โหติ. อตฺถวเสน วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. ตํ วิคตภยนฺติ ตํ เอวรูปํ ยถาวุตฺตคุณสมนฺนาคตํ ขีณาสวํ จิตฺตโกปาภาวโต อิติภวาภวสมติกฺกมโต จ ภยเหตุวิคเมน วิคตภยํ, วิเวกสุเขน อคฺคผลสุเขน จ สุขึ, วิคตภยตฺตา เอว อโสกํ. เทวา นานุภวนฺติ ทสฺสนายาติ อธิคตมคฺเค ฐเปตฺวา สพฺเพปิ อุปปตฺติเทวา วายมนฺตาปิ จิตฺตจารทสฺสนวเสน ทสฺสนาย ทฏฺฐุํ นานุภวนฺติ น อภิสมฺภุณนฺติ น สกฺโกนฺติ, ปเคว มนุสฺสา. เสกฺขาปิ หิ ปุถุชฺชนา วิย อรหโต จิตฺตปฺปวตฺตึ น ชานนฺติ.

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิตา จ มุจลินฺทวคฺควณฺณนา.