๒๐. สฏฺฐินิปาโต

๑. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรคาถาวณฺณนา

สฏฺฐินิปาเต อารญฺญิกาติอาทิกา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ? ตสฺส วตฺถุ ธมฺมเสนาปติวตฺถุมฺหิ วุตฺตเมว. เถโร หิ ปพฺพชิตทิวสโต สตฺตเม ทิวเส มคธรฏฺเฐ กลฺลวาลคามกํ อุปนิสฺสาย สมณธมฺมํ กโรนฺโต ถินมิทฺเธ โอกฺกนฺเต สตฺถารา – ‘‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน, มา, พฺราหฺมณ, อริยํ ตุณฺหีภาวํ ปมาโท’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๒๓๕) สํเวชิโต ถินมิทฺธํ วิโนเทตฺวา ภควตา วุจฺจมานํ ธาตุกมฺมฏฺฐานํ สุณนฺโต เอว วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ปฏิปาฏิยา อุปริมคฺคตฺตยํ อุปคนฺตฺวา อคฺคผลกฺขเณ สาวกปารมีญาณสฺส มตฺถกํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๑.๓๗๕-๓๙๗) –

‘‘อโนมทสฺสี ภควา, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ;

วิหาสิ หิมวนฺตมฺหิ, เทวสงฺฆปุรกฺขโต.

‘‘วรุโณ นาม นาเมน, นาคราชา อหํ ตทา;

กามรูปี วิกุพฺพามิ, มโหทธินิวาสหํ.

‘‘สงฺคณิยํ คณํ หิตฺวา, ตูริยํ ปฏฺฐเปสหํ;

สมฺพุทฺธํ ปริวาเรตฺวา, วาเทสุํ อจฺฉรา ตทา.

‘‘วชฺชมาเนสุ ตูเรสุ, เทวา ตูรานิ วชฺชยุํ;

อุภินฺนํ สทฺทํ สุตฺวาน, พุทฺโธปิ สมฺปพุชฺฌถ.

‘‘นิมนฺเตตฺวาน สมฺพุทฺธํ, สกํ ภวนุปาคมึ;

อาสนํ ปญฺญเปตฺวาน, กาลมาโรจยึ อหํ.

‘‘ขีณาสวสหสฺเสหิ, ปริวุโต โลกนายโก;

โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, ภวนํ เม อุปาคมิ.

‘‘อุปวิฏฺฐํ มหาวีรํ, เทวเทวํ นราสภํ;

สภิกฺขุสงฺฆํ ตปฺเปสึ, อนฺนปาเนนหํ ตทา.

‘‘อนุโมทิ มหาวีโร, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

‘‘โย โส สงฺฆํ อปูเชสิ, พุทฺธญฺจ โลกนายกํ;

เตน จิตฺตปฺปสาเทน, เทวโลกํ คมิสฺสติ.

‘‘สตฺตสตฺตติกฺขตฺตุญฺจ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;

ปถพฺยา รชฺชํ อฏฺฐสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.

‘‘ปญฺจปญฺญาสกฺขตฺตุญฺจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;

โภคา อสงฺขิยา ตสฺส, อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ ตาวเท.

‘‘อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

‘‘นิรยา โส จวิตฺวาน, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ;

โกลิโต นาม นาเมน, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ.

‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, กุสลมูเลน โจทิโต;

โคตมสฺส ภควโต, ทุติโย เหสฺสติ สาวโก.

‘‘อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, อิทฺธิยา ปารมึ คโต;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.

‘‘ปาปมิตฺโตปนิสฺสาย, กามราควสํ คโต;

มาตรํ ปิตรญฺจาปิ, ฆาตยึ ทุฏฺฐมานโส.

‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, นิรยํ อถ มานุสํ;

ปาปกมฺมสมงฺคิตา, ภินฺนสีโส มรามหํ.

‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;

อิธาปิ เอทิโส มยฺหํ, มรณกาเล ภวิสฺสติ.

‘‘ปวิเวกมนุยุตฺโต, สมาธิภาวนารโต;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, วิหรามิ อนาสโว.

‘‘ธรณิมฺปิ สุคมฺภีรํ, พหลํ ทุปฺปธํสิยํ;

วามงฺคุฏฺเฐน โขเภยฺยํ, อิทฺธิยา ปารมึ คโต.

‘‘อสฺมิมานํ น ปสฺสามิ, มาโน มยฺหํ น วิชฺชติ;

สามเณเร อุปาทาย, ครุจิตฺตํ กโรมหํ.

‘‘อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมภินีหรึ;

ตาหํ ภูมิมนุปฺปตฺโต, ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ.

‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

อถ นํ สตฺถา อปรภาเค เชตวนมหาวิหาเร อริยคณมชฺเฌ นิสินฺโน เตน เตน คุเณน อตฺตโน สาวเก เอตทคฺเค ฐเปนฺโต ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๐) อิทฺธิมนฺตตาย เอตทคฺเค ฐเปสิ. เตน เอวํ สตฺถารา เอตทคฺเค ฐปิเตน สาวกปารมิยา มตฺถกํ ปตฺเตน มหาเถเรน ตํ ตํ นิมิตฺตํ อาคมฺม ตตฺถ ตตฺถ ภาสิตา คาถา, ตา สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหเกหิ –

๑๑๔๙. ‘‘อารญฺญิกา ปิณฺฑปาติกา, อุญฺฉาปตฺตาคเต รตา;

ทาเลมุ มจฺจุโน เสนํ, อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตา.

๑๑๕๐. ‘‘อารญฺญิกา ปิณฺฑปาติกา, อุญฺฉาปตฺตาคเต รตา;

ธุนาม มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร.

๑๑๕๑. ‘‘รุกฺขมูลิกา สาตติกา, อุญฺฉาปตฺตาคเต รตา;

ทาเลมุ มจฺจุโน เสนํ, อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตา.

๑๑๕๒. ‘‘รุกฺขมูลิกา สาตติกา, อุญฺฉาปตฺตาคเต รตา;

ธุนาม มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร.

๑๑๕๓. ‘‘อฏฺฐิกงฺกลกุฏิเก, มํสนฺหารุปสิพฺพิเต;

ธิรตฺถุ ปุเร ทุคฺคนฺเธ, ปรคตฺเต มมายเส.

๑๑๕๔. .

‘‘ตว สรีรํ นวโสตํ, ทุคฺคนฺธกรํ ปริพนฺธํ;

ภิกฺขุ ปริวชฺชยเต ตํ, มีฬฺหญฺจ ยถา สุจิกาโม.

๑๑๕๖. ‘‘เอวญฺเจ ตํ ชโน ชญฺญา, ยถา ชานามิ ตํ อหํ;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, คูถฏฺฐานํว ปาวุเส.

๑๑๕๗. ‘‘เอวเมตํ มหาวีร, ยถา สมณ ภาสสิ;

เอตฺถ เจเก วิสีทนฺติ, ปงฺกมฺหิว ชรคฺคโว.

๑๑๕๘. ‘‘อากาสมฺหิ หลิทฺทิยา, โย มญฺเญถ รเชตเว;

อญฺเญน วาปิ รงฺเคน, วิฆาตุทยเมว ตํ.

๑๑๕๙. ‘‘ตทากาสสมํ จิตฺตํ, อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตํ;

มา ปาปจิตฺเต อาสาทิ, อคฺคิขนฺธํว ปกฺขิมา.

๑๑๖๐. ‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ, อรุกายํ สมุสฺสิตํ;

อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิติ.

๑๑๖๑. ‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ รูปํ, มณินา กุณฺฑเลน จ;

อฏฺฐึ ตเจน โอนทฺธํ, สห วตฺเถหิ โสภติ.

๑๑๖๒. ‘‘อลตฺตกกตา ปาทา, มุขํ จุณฺณกมกฺขิตํ;

อลํ พาลสฺส โมหาย, โน จ ปารคเวสิโน.

๑๑๖๓. ‘‘อฏฺฐาปทกตา เกสา, เนตฺตา อญฺชนมกฺขิตา;

อลํ พาลสฺส โมหาย, โน จ ปารคเวสิโน.

๑๑๖๔. ‘‘อญฺชนีว นวา จิตฺตา, ปูติกาโย อลงฺกโต;

อลํ พาลสฺส โมหาย, โน จ ปารคเวสิโน.

๑๑๖๕. ‘‘โอทหิ มิคโว ปาสํ, นาสทา วาคุรํ มิโค;

ภุตฺวา นิวาปํ คจฺฉาม, กทฺทนฺเต มิคพนฺธเก.

๑๑๖๖. ‘‘ฉินฺโน ปาโส มิควสฺส, นาสทา วาคุรํ มิโค;

ภุตฺวา นิวาปํ คจฺฉาม, โสจนฺเต มิคลุทฺทเก.

๑๑๖๗. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;

อเนกาการสมฺปนฺเน, สาริปุตฺตมฺหิ นิพฺพุเต.

๑๑๖๘. ‘‘อนิจฺจา วต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน;

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโข.

๑๑๖๙. ‘‘สุขุมํ เต ปฏิวิชฺฌนฺติ, วาลคฺคํ อุสุนา ยถา;

เย ปญฺจกฺขนฺเธ ปสฺสนฺติ, ปรโต โน จ อตฺตโต.

๑๑๗๐. ‘‘เย จ ปสฺสนฺติ สงฺขาเร, ปรโต โน จ อตฺตโต;

ปจฺจพฺยาธึสุ นิปุณํ, วาลคฺคํ อุสุนา ยถา.

๑๑๗๑. ‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.

๑๑๗๒. ‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

ภวราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.

๑๑๗๓. ‘‘โจทิโต ภาวิตตฺเตน, สรีรนฺติมธารินา;

มิคารมาตุปาสาทํ, ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยึ.

๑๑๗๔. ‘‘นยิทํ สิถิลมารพฺภ, นยิทํ อปฺเปน ถามสา;

นิพฺพานมธิคนฺตพฺพํ, สพฺพคนฺถปโมจนํ.

๑๑๗๕. ‘‘อยญฺจ ทหโร ภิกฺขุ, อยมุตฺตมโปริโส;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหนํ.

๑๑๗๖. ‘‘วิวรมนุปภนฺติ วิชฺชุตา, เวภารสฺส จ ปณฺฑวสฺส จ;

นควิวรคโต ฌายติ, ปุตฺโต อปฺปฏิมสฺส ตาทิโน.

๑๑๗๗. ‘‘อุปสนฺโต อุปรโต, ปนฺตเสนาสโน มุนิ;

ทายาโท พุทฺธเสฏฺฐสฺส, พฺรหฺมุนา อภิวนฺทิโต.

๑๑๗๘. ‘‘อุปสนฺตํ อุปรตํ, ปนฺตเสนาสนํ มุนึ;

ทายาทํ พุทฺธเสฏฺฐสฺส, วนฺท พฺราหฺมณ กสฺสปํ.

๑๑๗๙. ‘‘โย จ ชาติสตํ คจฺเฉ, สพฺพา พฺราหฺมณชาติโย;

โสตฺติโย เวทสมฺปนฺโน, มนุสฺเสสุ ปุนปฺปุนํ.

๑๑๘๐. ‘‘อชฺฌายโกปิ เจ อสฺส, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;

เอตสฺส วนฺทนาเยตํ, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

๑๑๘๑. ‘‘โย โส อฏฺฐ วิโมกฺขานิ, ปุเรภตฺตํ อผสฺสยิ;

อนุโลมํ ปฏิโลมํ, ตโต ปิณฺฑาย คจฺฉติ.

๑๑๘๒. ‘‘ตาทิสํ ภิกฺขุํ มาสาทิ, มาตฺตานํ ขณิ พฺราหฺมณ;

อภิปฺปสาเทหิ มนํ, อรหนฺตมฺหิ ตาทิเน;

ขิปฺปํ ปญฺชลิโก วนฺท, มา เต วิชฏิ มตฺถกํ.

๑๑๘๓. ‘‘เนโส ปสฺสติ สทฺธมฺมํ, สํสาเรน ปุรกฺขโต;

อโธคมํ ชิมฺหปถํ, กุมฺมคฺคมนุธาวติ.

๑๑๘๔. ‘‘กิมีว มีฬฺหสลฺลิตฺโต, สงฺขาเร อธิมุจฺฉิโต;

ปคาโฬฺห ลาภสกฺกาเร, ตุจฺโฉ คจฺฉติ โปฏฺฐิโล.

๑๑๘๕. ‘‘อิมญฺจ ปสฺส อายนฺตํ, สาริปุตฺตํ สุทสฺสนํ;

วิมุตฺตํ อุภโตภาเค, อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตํ.

๑๑๘๖. ‘‘วิสลฺลํ ขีณสํโยคํ, เตวิชฺชํ มจฺจุหายินํ;

ทกฺขิเณยฺยํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

๑๑๘๗. ‘‘เอเต สมฺพหุลา เทวา, อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน.

ทส เทวสหสฺสานิ, สพฺเพ พฺรหฺมปุโรหิตา;

โมคฺคลฺลานํ นมสฺสนฺตา, ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

๑๑๘๘. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

ยสฺส เต อาสวา ขีณา, ทกฺขิเณยฺโยสิ มาริส.

๑๑๘๙. ‘‘ปูชิโต นรเทเวน, อุปฺปนฺโน มรณาภิภู;

ปุณฺฑรีกํว โตเยน, สงฺขาเรนุปลิมฺปติ.

๑๑๙๐. ‘‘ยสฺส มุหุตฺเตน สหสฺสธา โลโก, สํวิทิโต สพฺรหฺมกปฺโป วสิ;

อิทฺธิคุเณ จุตุปปาเต กาเล, ปสฺสติ เทวตา ส ภิกฺขุ.

๑๑๙๑. ‘‘สาริปุตฺโตว ปญฺญาย, สีเลน อุปสเมน จ;

โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ, เอตาวปรโม สิยา.

๑๑๙๒. ‘‘โกฏิสตสหสฺสสฺส, อตฺตภาวํ ขเณน นิมฺมิเน;

อหํ วิกุพฺพนาสุ กุสโล, วสีภูโตมฺหิ อิทฺธิยา.

๑๑๙๓. ‘‘สมาธิวิชฺชาวสิปารมีคโต, โมคฺคลฺลานโคตฺโต อสิตสฺส สาสเน;

ธีโร สมุจฺฉินฺทิ สมาหิตินฺทฺริโย, นาโค ยถา ปูติลตํว พนฺธนํ.

๑๑๙๔. ‘‘ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติ สมูหตา.

๑๑๙๕. ‘‘ยสฺส จตฺถาย ปพฺพชิโต, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

๑๑๙๖. ‘‘กีทิโส นิรโย อาสิ, ยตฺถ ทุสฺสี อปจฺจถ;

วิธุรํ สาวกมาสชฺช, กกุสนฺธญฺจ พฺราหฺมณํ.

๑๑๙๗. ‘‘สตํ อาสิ อโยสงฺกู, สพฺเพ ปจฺจตฺตเวทนา;

อีทิโส นิรโย อาสิ, ยตฺถ ทุสฺสี อปจฺจถ;

วิธุรํ สาวกมาสชฺช, กกุสนฺธญฺจ พฺราหฺมณํ.

๑๑๙๘. ‘‘โย เอตมภิชานาติ, ภิกฺขุ พุทฺธสฺส สาวโก;