๙. โกสลวิหาริตฺเถรคาถาวณฺณนา

สทฺธายาหํ ปพฺพชิโตติ อายสฺมโต โกสลวิหาริตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล กุสลพีชํ โรเปตฺวา ตํ ตํ ปุญฺญํ อกาสิ. เสสํ อญฺชนวนิยตฺเถรวตฺถุสทิสเมว. อยํ ปน วิเสโส – อยํ กิร วุตฺตนเยน ปพฺพชิตฺวา กตปุพฺพกิจฺโจ โกสลรฏฺเฐ อญฺญตรสฺมึ คาเม เอกํ อุปาสกกุลํ นิสฺสาย อรญฺเญ วิหรติ, ตํ โส อุปาสโก รุกฺขมูเล วสนฺตํ ทิสฺวา กุฏิกํ กาเรตฺวา อทาสิ. เถโร กุฏิกายํ วิหรนฺโต อาวาสสปฺปาเยน สมาธานํ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๑๑.๕๓-๖๑) –

‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, วสามิ ปณฺณสนฺถเร;

ฆาเสสุ เคธมาปนฺโน, เสยฺยสีโล จหํ ตทา.

‘‘ขณนฺตาลุกลมฺพานิ, พิฬาลิตกฺกลานิ จ;

โกลํ ภลฺลาตกํ พิลฺลํ, อาหตฺวา ปฏิยาทิตํ.

‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มม สงฺกปฺปมญฺญาย, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.

‘‘อุปาคตํ มหานาคํ, เทวเทวํ นราสภํ;

พิฬาลึ ปคฺคเหตฺวาน, ปตฺตมฺหิ โอกิรึ อหํ.

‘‘ปริภุญฺชิ มหาวีโร, โตสยนฺโต มมํ ตทา;

ปริภุญฺชิตฺวาน สพฺพญฺญู, อิมํ คาถํ อภาสถ.

‘‘สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, พิฬาลึ เม อทา ตุวํ;

กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชสิ.

‘‘จริมํ วตฺตเต มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.

‘‘จตุปญฺญาสิโต กปฺเป, สุเมขลิย สวฺหโย;

สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา วิมุตฺติสุขปฺปฏิสํเวทเนน อุปฺปนฺนปีติเวเคน อุทาเนนฺโต ‘‘สทฺธายาหํ ปพฺพชิโต’’ติ คาถํ อภาสิ.

๕๙. ตตฺถ สทฺธายาติ ภควโต เวสาลึ อุปคมเน อานุภาวํ ทิสฺวา, ‘‘เอกนฺตนิยฺยานิกํ อิทํ สาสนํ, ตสฺมา อทฺธา อิมาย ปฏิปตฺติยา ชรามรณโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนสทฺธาวเสน ปพฺพชิโต ปพฺพชฺชํ อุปคโต. อรญฺเญ เม กุฏิกา กตาติ ตสฺสา ปพฺพชฺชาย อนุรูปวเสน อรญฺเญ วสโต เม กุฏิกา กตา, ปพฺพชฺชานุรูปํ อารญฺญโก หุตฺวา วูปกฏฺโฐ วิหรามีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อปฺปมตฺโต จ อาตาปี, สมฺปชาโน ปติสฺสโต’’ติ. อรญฺญวาสลทฺเธน กายวิเวเกน ชาคริยํ อนุยุญฺชนฺโต ตตฺถ สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺโต, อารทฺธวีริยตาย อาตาปี, ปุพฺพภาคิยสติสมฺปชญฺญปาริปูริยา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตาธิคเมน ปญฺญาสติเวปุลฺลปฺปตฺติยา อจฺจนฺตเมว สมฺปชาโน ปติสฺสโต วิหรามีติ อตฺโถ. อปฺปมตฺตภาวาทิกิตฺตเน จสฺส อิทเมว อญฺญาพฺยากรณํ อโหสิ โกสลรฏฺเฐ จิรนิวาสิภาเวน ปน โกสลวิหารีติ สมญฺญา ชาตาติ.

โกสลวิหาริตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.