๗. ทุติยกุฏิวิหาริตฺเถรคาถาวณฺณนา

อยมาหุ ปุราณิยาติ อายสฺมโต กุฏิวิหาริตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ? โส กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปสนฺนมานโส ปริฬาหกาเล นฬวิลีเวหิ วิรจิตํ พีชนึ อทาสิ. ตํ สตฺถา อนุโมทนคาถาย สมฺปหํเสสิ. เสสํ ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ อญฺชนวนิยตฺเถรวตฺถุมฺหิ วุตฺตสทิสเมว. อยํ ปน วิเสโส – อยํ กิร วุตฺตนเยน ปพฺพชิตฺวา อญฺญตราย ปุราณกุฏิกาย วิหรนฺโต สมณธมฺมํ อจินฺเตตฺวา, ‘‘อยํ กุฏิกา ชิณฺณา, อญฺญํ กุฏิกํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ นวกมฺมวเสน จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตสฺส อตฺถกามา เทวตา สํเวคชนนตฺถํ อิมํ อุตฺตาโนภาสํ คมฺภีรตฺถํ ‘‘อยมาหุ’’ติ คาถมาห.

๕๗. ตตฺถ อยนฺติ อาสนฺนปจฺจกฺขวจนํ. อาหูติ อโหสีติ อตฺโถ. คาถาสุขตฺถญฺหิ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ. ปุราณิยาติ ปุราตนี อทฺธคตา. อญฺญํ ปตฺถยเส นวํ กุฏินฺติ อิมิสฺสา กุฏิยา ปุราณภาเวน ชิณฺณตาย อิโต อญฺญํ อิทานิ นิพฺพตฺตนียตาย นวํ กุฏึ ปตฺถยเส ปตฺเถสิ อาสีสสิ. สพฺเพน สพฺพํ ปน อาสํ กุฏิยา วิราชย ปุราณิยํ วิย นวายมฺปิ กุฏิยํ อาสํ ตณฺหํ อเปกฺขํ วิราเชหิ, สพฺพโส ตตฺถ วิรตฺตจิตฺโต โหหิ. กสฺมา? ยสฺมา ทุกฺขา ภิกฺขุ ปุน นวา นาม กุฏิ ภิกฺขุ ปุน อิทานิ นิพฺพตฺติยมานา ทุกฺขาวหตฺตา ทุกฺขา, ตสฺมา อญฺญํ นวํ ทุกฺขํ อนุปฺปาเทนฺโต ยถานิพฺพตฺตายํ ปุราณิยํเยว กุฏิยํ ฐตฺวา อตฺตนา กตพฺพํ กโรหีติ. อยเญฺหตฺถ อธิปฺปาโย – ตฺวํ, ภิกฺขุ, ‘‘อยํ ปุราณี ติณกุฏิกา ชิณฺณา’’ติ อญฺญํ นวํ ติณกุฏิกํ กาตุํ อิจฺฉสิ, น สมณธมฺมํ, เอวํ อิจฺฉนฺโต ปน ภาวนาย อนนุยุญฺชเนน ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อนติวตฺตนโต อายตึ อตฺตภาวกุฏิมฺปิ ปตฺเถนฺโต กาตุํ อิจฺฉนฺโตเยว นาม โหติ. สา ปน นวา ติณกุฏิ วิย กรณทุกฺเขน ตโต ภิยฺโยปิ ชรามรณโสกปริเทวาทิทุกฺขสํสฏฺฐตาย ทุกฺขา, ตสฺมา ติณกุฏิยํ วิย อตฺตภาวกุฏิยํ อาสํ อเปกฺขํ วิราชย สพฺพโส ตตฺถ วิรตฺตจิตฺโต โหหิ, เอวํ เต วฏฺฏทุกฺขํ น ภวิสฺสตีติ. เทวตาย จ วจนํ สุตฺวา เถโร สํเวคชาโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต นจิรสฺเสว อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๑๑.๓๖-๔๖) –

‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน;

ติณตฺถเร นิสินฺนสฺส, อุปสนฺตสฺส ตาทิโน.

‘‘นฬมาลํ คเหตฺวาน, พนฺธิตฺวา พีชนึ อหํ;

พุทฺธสฺส อุปนาเมสึ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.

‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา สพฺพญฺญู, พีชนึ โลกนายโก;

มม สงฺกปฺปมญฺญาย, อิมํ คาถํ อภาสถ.

‘‘ยถา เม กาโย นิพฺพาติ, ปริฬาโห น วิชฺชติ;

ตเถว ติวิธคฺคีหิ, จิตฺตํ ตว วิมุจฺจตุ.

‘‘สพฺเพ เทวา สมาคจฺฉุํ, เย เกจิ วนนิสฺสิตา;

โสสฺสาม พุทฺธวจนํ, หาสยนฺตญฺจ ทายกํ.

‘‘นิสินฺโน ภควา ตตฺถ, เทวสงฺฆปุรกฺขโต;

ทายกํ สมฺปหํเสนฺโต, อิมา คาถา อภาสถ.

‘‘อิมินา พีชนิทาเนน, จิตฺตสฺส ปณิธีหิ จ;

สุพฺพโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

มาลุโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

‘‘อิมินา พีชนิทาเนน, สมฺมานวิปุเลน จ;

กปฺปสตสหสฺสมฺปิ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชติ.

‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, สุพฺพตา อฏฺฐตึส เต;

เอกูนตึสสหสฺเส, อฏฺฐ มาลุตนามกา.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

อรหตฺเต ปน ปติฏฺฐิโต ‘‘อยํ เม อรหตฺตปฺปตฺติยา องฺกุสภูตา’’ติ ตเมว คาถํ ปจฺจุทาหาสิ. สาเยว จ เถรสฺส อญฺญาพฺยากรณคาถา อโหสิ. กุฏิโอวาเทน ลทฺธวิเสสตฺตา จสฺส กุฏิวิหารีเตฺวว สมญฺญา อโหสีติ.

ทุติยกุฏิวิหาริตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.