๘. กิมิลตฺเถรคาถาวณฺณนา

อภิสตฺโตว นิปตตีติ อายสฺมโต กิมิลตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ กโรนฺโต กกุสนฺธสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต ปรินิพฺพุเต สตฺถริ ตสฺส ธาตุโย อุทฺทิสฺส สฬลมาลาหิ มณฺฑปากาเรน ปูชํ อกาสิ. โส เตน ปุญฺญกมฺเมน ตาวตึเส นิพฺพตฺติตฺวา อปราปรํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุนคเร สากิยราชกุเล นิพฺพตฺติ, กิมิโลติสฺส นามํ อโหสิ. โส วยปฺปตฺโต โภคสมฺปตฺติยา สมฺปนฺโน วิหรติ. ตสฺส ญาณปริปากํ ทิสฺวา สํเวคชนนตฺถํ อนุปิยายํ วิหรนฺโต สตฺถา ปฐมโยพฺพเน ฐิตํ ทสฺสนียํ อิตฺถิรูปํ อภินิมฺมินิตฺวา ปุรโต ทสฺเสตฺวา ปุน อนุกฺกเมน ยถา ชราโรควิปตฺตีหิ อภิภูตา ทิสฺสติ, ตถา อกาสิ. ตํ ทิสฺวา กิมิลกุมาโร อติวิย สํเวคํ ปกาเสนฺโต –

๑๑๘. ‘‘อภิสตฺโตว นิปตติ วโย, รูปํ อญฺญมิว ตเถว สนฺตํ;

ตสฺเสว สโต อวิปฺปวสโต, อญฺญสฺเสว สรามิ อตฺตาน’’นฺติ. –

คาถํ อภาสิ.

ตตฺถ อภิสตฺโตวาติ ‘‘ตฺวํ สีฆํ คจฺฉ มา ติฏฺฐา’’ติ เทเวหิ อนุสิฏฺโฐ อาณตฺโต วิย. ‘‘อภิสฏฺโฐ วา’’ติปิ ปาโฐ, ‘‘ตฺวํ ลหุํ คจฺฉา’’ติ เกนจิ อภิลาสาปิโต วิยาติ อตฺโถ. นิปตตีติ อติปตติ อภิธาวติ น ติฏฺฐติ, ขเณ ขเณ ขยวยํ ปาปุณาตีติ อตฺโถ. วโยติ พาลฺยโยพฺพนาทิโก สรีรสฺส อวตฺถาวิเสโส. อิธ ปนสฺส โยพฺพญฺญํ อธิปฺเปตํ, ตํ หิสฺส อภิปตนฺตํ ขียนฺตํ หุตฺวา อุปฏฺฐิตํ. รูปนฺติ รูปสมฺปทาติ วทติ. รูปนฺติ ปน สรีรํ ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปํเตฺวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) วิย. อญฺญมิว ตเถว สนฺตนฺติ อิทํ รูปํ ยาทิสํ, สยํ ตเถว เตเนวากาเรน สนฺตํ วิชฺชมานํ อญฺญํ วิย มยฺหํ อุปฏฺฐาตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตเทว สนฺต’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ. ตสฺเสว สโตติ ตสฺเสว เม อนญฺญสฺส สโต สมานสฺส. อวิปฺปวสโตติ น วิปฺปวสนฺตสฺส, จิรวิปฺปวาเสน หิ สโต อนญฺญมฺปิ อญฺญํ วิย อุปฏฺฐาติ อิทมฺปิ อิธ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อญฺญสฺเสว สรามิ อตฺตานนฺติ อิมํ มม อตฺตภาวํ อญฺญสฺส สตฺตสฺส วิย สรามิ อุปธาเรมิ สญฺชานามีติ อตฺโถ. ตสฺเสวํ อนิจฺจตํ มนสิ กโรนฺตสฺส ทฬฺหตโร สํเวโค อุทปาทิ, โส สํเวคชาโต สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถร ๒.๕๖.๔๒-๔๘) –

‘‘นิพฺพุเต กกุสนฺธมฺหิ, พฺราหฺมณมฺหิ วุสีมติ;

คเหตฺวา สฬลํ มาลํ, มณฺฑปํ การยึ อหํ.

‘‘ตาวตึสํ คโต สนฺโต, ลภิมฺห พฺยมฺหมุตฺตมํ;

อญฺเญ เทเวติโรจามิ, ปุญฺญกมฺมสฺสิทํ ผลํ.

‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, จงฺกมนฺโต ฐิโต จหํ;

ฉนฺโน สฬลปุปฺเผหิ, ปุญฺญกมฺมสฺสิทํ ผลํ.

‘‘อิมสฺมึเยว กปฺปมฺหิ, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวาปิ เถโร อตฺตโน ปุริมุปฺปนฺนํ อนิจฺจตามนสิการํ วิภาเวนฺโต ตเมว คาถํ ปจฺจุทาหาสิ. เตเนตํ อิมสฺส เถรสฺส อญฺญาพฺยากรณมฺปิ อโหสิ.

กิมิลตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.