๑๔. ตุวฏกสุตฺตวณฺณนา

๙๒๒. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ตุวฏกสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อิทมฺปิ ตสฺมึเยว มหาสมเย ‘‘กา นุ โข อรหตฺตปฺปตฺติยา ปฏิปตฺตี’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺตานํ เอกจฺจานํ เทวตานํ ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ปุริมนเยเนว นิมฺมิตพุทฺเธน อตฺตานํ ปุจฺฉาเปตฺวา วุตฺตํ.

ตตฺถ อาทิคาถาย ตาว ปุจฺฉามีติ เอตฺถ อทิฏฺฐโชตนาทิวเสน ปุจฺฉา วิภชิตา. อาทิจฺจพนฺธุนฺติ อาทิจฺจสฺส โคตฺตพนฺธุํ. วิเวกํ สนฺติปทญฺจาติ วิเวกญฺจ สนฺติปทญฺจ. กถํ ทิสฺวาติ เกน การเณน ทิสฺวา, กถํ ปวตฺตทสฺสโน หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

๙๒๓. อถ ภควา ยสฺมา ยถา ปสฺสนฺโต กิเลเส อุปรุนฺธติ, ตถา ปวตฺตทสฺสโน หุตฺวา ปรินิพฺพาติ, ตสฺมา ตมตฺถํ อาวิกโรนฺโต นานปฺปกาเรน ตํ เทวปริสํ กิเลสปฺปหาเน นิโยเชนฺโต ‘‘มูลํ ปปญฺจสงฺขายา’’ติ อารภิตฺวา ปญฺจ คาถา อภาสิ.

ตตฺถ อาทิคาถาย ตาว สงฺเขปตฺโถ – ปปญฺจาติ สงฺขาตตฺตา ปปญฺจา เอว ปปญฺจสงฺขา. ตสฺสา อวิชฺชาทโย กิเลสา มูลํ, ตํ ปปญฺจสงฺขาย มูลํ อสฺมีติ ปวตฺตมานญฺจ สพฺพํ มนฺตาย อุปรุนฺเธ. ยา กาจิ อชฺฌตฺตํ ตณฺหา อุปชฺเชยฺยุํ, ตาสํ วินยา สทา สโต สิกฺเข อุปฏฺฐิตสฺสติ หุตฺวา สิกฺเขยฺยาติ.

๙๒๔. เอวํ ตาว ปฐมคาถาย เอว ติสิกฺขายุตฺตํ เทสนํ อรหตฺตนิกูเฏน เทเสตฺวา ปุน มานปฺปหานวเสน เทเสตุํ ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ คาถมาห. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ ธมฺมมภิชญฺญา อชฺฌตฺตนฺติ ยํ กิญฺจิ อุจฺจากุลีนตาทิกํ อตฺตโน คุณํ ชาเนยฺย อถ วาปิ พหิทฺธาติ อถ วา พหิทฺธาปิ อาจริยุปชฺฌายานํ วา คุณํ ชาเนยฺย. น เตน ถามํ กุพฺเพถาติ เตน คุเณน ถามํ น กเรยฺย.

๙๒๕. อิทานิสฺส อกรณวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘เสยฺโย น เตนา’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เตน จ มาเนน ‘‘เสยฺโยห’’นฺติ วา ‘‘นีโจห’’นฺติ วา ‘‘สริกฺโขห’’นฺติ วาปิ น มญฺเญยฺย, เตหิ จ อุจฺจากุลีนตาทีหิ คุเณหิ ผุฏฺโฐ อเนกรูเปหิ ‘‘อหํ อุจฺจากุลา ปพฺพชิโต’’ติอาทินา นเยน อตฺตานํ วิกปฺเปนฺโต น ติฏฺเฐยฺย.

๙๒๖. เอวํ มานปฺปหานวเสนปิ เทเสตฺวา อิทานิ สพฺพกิเลสูปสมวเสนปิ เทเสตุํ ‘‘อชฺฌตฺตเมวา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ อชฺฌตฺตเมวุปสเมติ อตฺตนิ เอว ราคาทิสพฺพกิเลเส อุปสเมยฺย. น อญฺญโต ภิกฺขุ สนฺติเมเสยฺยาติ ฐเปตฺวา จ สติปฏฺฐานาทีนิ อญฺเญน อุปาเยน สนฺตึ น ปริเยเสยฺย. กุโต นิรตฺตา วาติ นิรตฺตา กุโต เอว.

๙๒๗. อิทานิ อชฺฌตฺตํ อุปสนฺตสฺส ขีณาสวสฺส ตาทิภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มชฺเฌ ยถา’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา มหาสมุทฺทสฺส อุปริมเหฏฺฐิมภาคานํ เวมชฺฌสงฺขาเต จตุโยชนสหสฺสปฺปมาเณ มชฺเฌ ปพฺพตนฺตเร ฐิตสฺส วา มชฺเฌ สมุทฺทสฺส อูมิ น ชายติ, ฐิโตว โส โหติ อวิกมฺปมาโน, เอวํ อเนโช ขีณาสโว ลาภาทีสุ ฐิโต อสฺส อวิกมฺปมาโน, โส ตาทิโส ราคาทิอุสฺสทํ ภิกฺขุ น กเรยฺย กุหิญฺจีติ.

๙๒๘. อิทานิ เอตํ อรหตฺตนิกูเฏน เทสิตํ ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทนฺโต ตสฺส จ อรหตฺตสฺส อาทิปฏิปทํ ปุจฺฉนฺโต นิมฺมิตพุทฺโธ ‘‘อกิตฺตยี’’ติ คาถมาห. ตตฺถ อกิตฺตยีติ อาจิกฺขิ. วิวฏจกฺขูติ วิวเฏหิ อนาวรเณหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ สมนฺนาคโต. สกฺขิธมฺมนฺติ สยํ อภิญฺญาตํ อตฺตปจฺจกฺขํ ธมฺมํ. ปริสฺสยวินยนฺติ ปริสฺสยวินยนํ. ปฏิปทํ วเทหีติ อิทานิ ปฏิปตฺตึ วเทหิ. ภทฺทนฺเตติ ‘‘ภทฺทํ ตว อตฺถู’’ติ ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห. อถ วา ภทฺทํ สุนฺทรํ ตว ปฏิปทํ วเทหีติ วุตฺตํ โหติ. ปาติโมกฺขํ อถ วาปิ สมาธินฺติ ตเมว ปฏิปทํ ภินฺทิตฺวา ปุจฺฉติ. ปฏิปทนฺติ เอเตน วา มคฺคํ ปุจฺฉติ. อิตเรหิ สีลํ สมาธิญฺจ ปุจฺฉติ.

๙๒๙-๓๐. อถสฺส ภควา ยสฺมา อินฺทฺริยสํวโร สีลสฺส รกฺขา, ยสฺมา วา อิมินา อนุกฺกเมน เทสิยมานา อยํ เทสนา ตาสํ เทวตานํ สปฺปายา, ตสฺมา อินฺทฺริยสํวรโต ปภุติ ปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จกฺขูหี’’ติอาทิมารทฺโธ. ตตฺถ จกฺขูหิ เนว โลลสฺสาติ อทิฏฺฐทกฺขิตพฺพาทิวเสน จกฺขูหิ โลโล เนวสฺส. คามกถาย อาวรเย โสตนฺติ ติรจฺฉานกถาโต โสตํ อาวเรยฺย. ผสฺเสนาติ โรคผสฺเสน. ภวญฺจนาภิชปฺเปยฺยาติ ตสฺส ผสฺสสฺส วิโนทนตฺถาย กามภวาทิภวญฺจ น ปตฺเถยฺย. เภรเวสุ จ น สมฺปเวเธยฺยาติ ตสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจยภูเตสุ สีหพฺยคฺฆาทีสุ เภรเวสุ จ น สมฺปเวเธยฺย, อวเสเสสุ วา ฆานินฺทฺริยมนินฺทฺริยวิสเยสุ นปฺปเวเธยฺย. เอวํ ปริปูโร อินฺทฺริยสํวโร วุตฺโต โหติ. ปุริเมหิ วา อินฺทฺริยสํวรํ ทสฺเสตฺวา อิมินา ‘‘อรญฺเญ วสตา เภรวํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา น เวธิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสติ.

๙๓๑. ลทฺธา น สนฺนิธึ กยิราติ เอเตสํ อนฺนาทีนํ ยํกิญฺจิ ธมฺเมน ลภิตฺวา ‘‘อรญฺเญ จ เสนาสเน วสตา สทา ทุลฺลภ’’นฺติ จินฺเตตฺวา สนฺนิธึ น กเรยฺย.

๙๓๒. ฌายี น ปาทโลลสฺสาติ ฌานาภิรโต จ น ปาทโลโล อสฺส. วิรเม กุกฺกุจฺจา นปฺปมชฺเชยฺยาติ หตฺถกุกฺกุจฺจาทิกุกฺกุจฺจํ วิโนเทยฺย. สกฺกจฺจการิตาย เจตฺถ นปฺปมชฺเชยฺย.

๙๓๓. ตนฺทึ มายํ หสฺสํ ขิฑฺฑนฺติ อาลสิยญฺจ มายญฺจ หสฺสญฺจ กายิกเจตสิกขิฑฺฑญฺจ. สวิภูสนฺติ สทฺธึ วิภูสาย.

๙๓๔-๗. อาถพฺพณนฺติ อาถพฺพณิกมนฺตปฺปโยคํ. สุปินนฺติ สุปินสตฺถํ. ลกฺขณนฺติ มณิลกฺขณาทึ. โน วิทเหติ นปฺปโยเชยฺย. วิรุตนฺติ มิคาทีนํ วสฺสิตํ. เปสุณิยนฺติ เปสุญฺญํ. กยวิกฺกเยติ ปญฺจหิ สหธมฺมิเกหิ สทฺธึ วญฺจนาวเสน วา อุทยปตฺถนาวเสน วา น ติฏฺเฐยฺย. อุปวาทํ ภิกฺขุ น กเรยฺยาติ อุปวาทกเร กิเลเส อนิพฺพตฺเตนฺโต อตฺตนิ ปเรหิ สมณพฺราหฺมเณหิ อุปวาทํ น ชเนยฺย. คาเม จ นาภิสชฺเชยฺยาติ คาเม จ คิหิสํสคฺคาทีหิ นาภิสชฺเชยฺย. ลาภกมฺยา ชนํ น ลปเยยฺยาติ ลาภกามตาย ชนํ นาลปเยยฺย. ปยุตฺตนฺติ จีวราทีหิ สมฺปยุตฺตํ, ตทตฺถํ วา ปโยชิตํ.

๙๓๘-๙. โมสวชฺเช น นีเยถาติ มุสาวาเท น นีเยถ. ชีวิเตนาติ ชีวิกาย. สุตฺวา รุสิโต พหุํ วาจํ, สมณานํ วา ปุถุชนานนฺติ รุสิโต ฆฏฺฏิโต ปเรหิ เตส สมณานํ วา ขตฺติยาทิเภทานํ วา อญฺเญสํ ปุถุชนานํ พหุมฺปิ อนิฏฺฐวาจํ สุตฺวา. น ปฏิวชฺชาติ น ปฏิวเทยฺย. กึ การณํ? น หิ สนฺโต ปฏิเสนิกโรนฺติ.

๙๔๐. เอตญฺจ ธมฺมมญฺญายาติ สพฺพเมตํ ยถาวุตฺตํ ธมฺมํ ญตฺวา. วิจินนฺติ วิจินนฺโต. สนฺตีติ นิพฺพุตึ ญตฺวาติ นิพฺพุตึ ราคาทีนํ สนฺตีติ ญตฺวา.

๙๔๑. กึการณา นปฺปมชฺเชอิติ เจ – อภิภู หิ โสติ คาถา. ตตฺถ อภิภูติ รูปาทีนํ อภิภวิตา. อนภิภูโตติ เตหิ อนภิภูโต. สกฺขิธมฺมมนีติหมทสฺสีติ ปจฺจกฺขเมว อนีติหํ ธมฺมมทฺทกฺขิ. สทา นมสฺสมนุสิกฺเขติ สทา นมสฺสนฺโต ติสฺโส สิกฺขาโย สิกฺเขยฺย. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

เกวลํ ปน เอตฺถ ‘‘จกฺขูหิ เนว โลโล’’ติอาทีหิ อินฺทฺริยสํวโร, ‘‘อนฺนานมโถ ปานาน’’นฺติอาทีหิ สนฺนิธิปฏิกฺเขปมุเขน ปจฺจยปฏิเสวนสีลํ, เมถุนโมสวชฺชเปสุณิยาทีหิ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ, ‘‘อาถพฺพณํ สุปินํ ลกฺขณ’’นฺติอาทีหิ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ, ‘‘ฌายี อสฺสา’’ติ อิมินา สมาธิ, ‘‘วิจินํ ภิกฺขู’’ติ อิมินา ปญฺญา, ‘‘สทา สโต สิกฺเข’’ติ อิมินา ปุน สงฺเขปโต ติสฺโสปิ สิกฺขา, ‘‘อถ อาสเนสุ สยเนสุ, อปฺปสทฺเทสุ ภิกฺขุ วิหเรยฺย, นิทฺทํ น พหุลีกเรยฺยา’’ติอาทีหิ สีลสมาธิปญฺญานํ อุปการาปการสงฺคณฺหนวิโนทนานิ วุตฺตานีติ. เอวํ ภควา นิมฺมิตสฺส ปริปุณฺณปฏิปทํ วตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ, เทสนาปริโยสาเน ปุราเภทสุตฺเต วุตฺตสทิโสเยวาภิสมโย อโหสีติ.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ตุวฏกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.