ทฺวาทสปทํ

๒๓. อิทานิ เยสํ พฺยญฺชนปทานํ อตฺถปทานญฺจ วเสน ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตนฺติ วุตฺตํ, ตานิ ปทานิ นิทฺทิสิตุํ ‘‘อกฺขรํ ปท’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อปริโยสิเต ปเท วณฺโณ อกฺขรํ ปริยายวเสน อกฺขรณโต อสญฺจรณโต. น หิ วณฺณสฺส ปริยาโย วิชฺชติ, อถ วณฺโณติ เกนฏฺเฐน วณฺโณ? อตฺถสํวณฺณนฏฺเฐน. วณฺโณ เอว หิ อิตฺตรขณตาย อปราปรภาเวน ปวตฺโต ปทาทิภาเวน คยฺหมาโน ยถาสมฺพนฺธํ ตํ ตํ อตฺถํ วทติ. เอกกฺขรํ วา ปทํ อกฺขรํ, เกจิ ปน ‘‘มนสา เทสนาวาจาย อกฺขรณโต อกฺขร’’นฺติ วทนฺติ.

ปทนฺติ ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ, ตํ นามปทํ อาขฺยาตปทํ อุปสคฺคปทํ นิปาตปทนฺติ จตุพฺพิธํ. ตตฺถ ‘‘ผสฺโส เวทนา จิตฺต’’นฺติ เอวมาทิกํ สตฺวปฺปธานํ นามปทํ. ‘‘ผุสติ เวทยติ วิชานาตี’’ติ เอวมาทิกํ กิริยาปธานํ อาขฺยาตปทํ. กิริยาวิเสสคฺคหณนิมิตฺตํ ‘‘ป’’ อิติ เอวมาทิกํ อุปสคฺคปทํ. กิริยาย สตฺวสฺส จ สรูปวิเสสปฺปกาสนเหตุภูตํ ‘‘เอว’’นฺติ เอวมาทิกํ นิปาตปทํ.

พฺยญฺชนนฺติ สงฺเขปโต วุตฺตํ ปทาภิหิตํ อตฺถํ พฺยญฺชยตีติ พฺยญฺชนํ, วากฺยํ. ตํ ปน อตฺถโต ปทสมุทาโยติ ทฏฺฐพฺพํ. ปทมตฺตสวเนปิ หิ อธิการาทิวเสน ลพฺภมาเนหิ ปทนฺตเรหิ อนุสนฺธานํ กตฺวาว อตฺถสมฺปฏิปตฺติ โหตีติ วากฺยเมว อตฺถํ พฺยญฺชยติ. นิรุตฺตีติ อาการาภิหิตํ นิพฺพจนํ นิรุตฺติ.

นิทฺเทโสติ นิพฺพจนวิตฺถาโร นิรวเสสเทสนตฺตา นิทฺเทโส. ปเทหิ วากฺยสฺส วิภาโค อากาโร. ยทิ เอวํ ปทโต อาการสฺส โก วิเสโสติ? อปริโยสิเต วาเกฺย อวิภชฺชมาเน วา ตทวยโว ปทํ. อุจฺจารณวเสน ปริโยสิเต วาเกฺย วิภชฺชมาเน วา ตทวยโว อากาโรติ อยเมเตสํ วิเสโส. ฉฏฺฐํ วจนํ ฉฏฺฐวจนํ. อากาโร ฉฏฺฐวจนํ เอตสฺสาติ อาการฉฏฺฐวจนํ, พฺยญฺชนปทํ. เอตฺถ จ พฺยญฺชนนฺติ อิมสฺส ปทสฺส อนนฺตรํ วตฺตพฺพํ อาการปทํ นิทฺเทสปทานนฺตรํ วทนฺเตน ‘‘อาการฉฏฺฐวจน’’นฺติ วุตฺตํ, ปทานุปุพฺพิกํ ปน อิจฺฉนฺเตหิ ตํ พฺยญฺชนปทานนฺตรเมว กาตพฺพํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อปริมาณา พฺยญฺชนา อปริมาณา อาการาติ, พฺยญฺชเนหิ วิวรติ อากาเรหิ วิภชตี’’ติ จ. เกจิ ปน ‘‘อาการปทพฺยญฺชนนิรุตฺติโย จ นิทฺเทโส’’ติ ปฐนฺติ. เอตฺตาว พฺยญฺชนํ สพฺพนฺติ ยานิมานิ อกฺขราทีนิ นิทฺทิฏฺฐานิ, เอตฺตกเมว สพฺพํ พฺยญฺชนํ, เอเตหิ อสงฺคหิตํ พฺยญฺชนํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ.

๒๔. สงฺกาสนาติ สํขิตฺเตน กาสนา. ปกาสนาติ ปฐมํ กาสนา, กาสียติ ทีปียตีติ อตฺโถ. อิมินา หิ อตฺถปททฺวเยน อกฺขรปเทหิ วิภาวิยมาโน อตฺถากาโร คหิโต. ยสฺมา อกฺขเรหิ สุยฺยมาเนหิ สุณนฺตานํ วิเสสวิธานสฺส กตตฺตา ปทปริโยสาเน ปทตฺถสมฺปฏิปตฺติ โหติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ สงฺกาเสติ ปเทหิ ปกาเสตีติ, อกฺขเรหิ ปเทหิ จ อุคฺฆาเฏตี’’ติ จ.

วิวรณาติ วิตฺถารณา. วิภชนา จ อุตฺตานีกมฺมญฺจ ปญฺญตฺติ จ วิภชนุตฺตานีกมฺมปญฺญตฺติ. ตตฺถ วิภชนาติ วิภาคกรณํ, อุภเยนาปิ นิทฺทิสนมาห. อิธ ปุริมนเยเนว พฺยญฺชนากาเรหิ นิทฺทิสิยมาโน อตฺถากาโร ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อุตฺตานีกมฺมํ ปากฏกรณํ. ปกาเรหิ ญาปนํ ปญฺญตฺติ. ทฺวเยนาปิ ปฏินิทฺทิสนํ กเถติ. เอตฺถาปิ นิรุตฺตินิทฺเทสสงฺขาเตหิ พฺยญฺชนปเทหิ นิทฺทิสิยมาโน อตฺถากาโร วุตฺโต, โย ปฏินิทฺทิสียตีติ วุจฺจติ. เอเตหีติ เอเตหิ เอว สงฺกาสนาทิวินิมุตฺตสฺส เทสนาตฺถสฺส อภาวโต. อตฺโถติ สุตฺตตฺโถ. กมฺมนฺติ อุคฺฆฏนาทิกมฺมํ. สุตฺตตฺเถน หิ เทสนาย ปวตฺติยมาเนน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิเวเนยฺยานํ จิตฺตสนฺตานสฺส ปโพธนกิริยานิพฺพตฺติ. โส จ สุตฺตตฺโถ สงฺกาสนาทิอากาโรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺโถ กมฺมญฺจ นิทฺทิฏฺฐ’’นฺติ.

๒๕. ตีณีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, ตโยติ วุตฺตํ โหติ. นวหิ ปเทหีติ นวหิ โกฏฺฐาเสหิ. อตฺโถ สมายุตฺโตติ อตฺโถ สมฺมา ยุตฺโต น วินา วตฺตติ. สพฺพสฺส หิ พุทฺธวจนสฺส จตุสจฺจปฺปกาสนโต อตฺถนยานญฺจ จตุสจฺจโยชนวเสน ปวตฺตนโต สพฺโพ ปาฬิอตฺโถ อตฺถนยตฺตยสงฺคหิโต สงฺกาสนาทิอาการวิเสสวุตฺติ จาติ.

๒๖. อิทานิ ยถานิทฺทิฏฺเฐ เทสนาหาราทิเก เนตฺติปฺปกรณสฺส ปทตฺเถ สุขคฺคหณตฺถํ คณนวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จตุพฺพีสาติ โสฬส หารา ฉ พฺยญฺชนปทานิ เทฺว กมฺมนยาติ เอวํ จตุพฺพีส. อุภยนฺติ ฉ อตฺถปทานิ ตโย อตฺถนยาติ อิทํ นววิธํ ยถาวุตฺตํ จตุพฺพีสวิธญฺจาติ เอตํ อุภยํ. สงฺกลยิตฺวาติ สมฺปิณฺเฑตฺวา. ‘‘สงฺเขปยโต’’ติปิ ปาโฐ, เอกโต กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. เอตฺติกาติ เอตปฺปมาณา, อิโต วินิมุตฺโต โกจิ เนตฺติปทตฺถา นตฺถีติ อตฺโถ.

เอวํ เตตฺตึสปทตฺถาย เนตฺติยา สุตฺตสฺส อตฺถปริเยสนาย โย ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติ นเยหิ ปฐมํ หารา สํวณฺเณตพฺพาติ หารนยานํ สํวณฺณนากฺกโม ทสฺสิโต, สฺวายํ หารนยานํ เทสนากฺกเมเนว สิทฺโธ. เอวํ สิทฺเธ สติ อยํ อารมฺโภ อิมมตฺถํ ทีเปติ – สพฺเพปิเม หารา นยา จ อิมินา ทสฺสิตกฺกเมเนว สุตฺเตสุ สํวณฺณนาวเสน โยเชตพฺพา, น อุปฺปฏิปาฏิยาติ.

กึ ปเนตฺถ การณํ, ยเทเต หารา นยา จ อิมินาว กเมน เทสิตาติ? ยทิปิ นายมนุโยโค กตฺถจิ อนุกฺกเม นิวิสติ, อปิ จ ธมฺมเทสนาย นิสฺสยผลตทุปายสรีรภูตานํ อสฺสาทาทีนํ วิภาวนสภาวตฺตา ปกติยา สพฺพสุตฺตานุรูปาติ สุวิญฺเญยฺยภาวโต ปเรสญฺจ สํวณฺณนาวิเสสานํ วิจยหาราทีนํ ปติฏฺฐาภาวโต ปฐมํ เทสนาหาโร ทสฺสิโต.

ปทปุจฺฉาวิสฺสชฺชนปุพฺพาปรานุคีตีหิ สทฺธึ เทสนาหารปทตฺถานํ ปวิจยสภาวตาย ตสฺส อนนฺตรํ วิจโย. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ปทํ วิจินติ…เป… อาณตฺตึ วิจินติ อนุคีตึ วิจินตี’’ติ.

วิจเยน หาเรน ปวิจิตานํ อตฺถานํ ยุตฺตายุตฺติวิจารณา ยุตฺตาติ ยุตฺติวิจารณภาวโต วิจยานนฺตรํ ยุตฺติหาโร วุตฺโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพ’’นฺติ.

ยุตฺตายุตฺตานํเยว อตฺถานํ อุปปตฺติอนุรูปํ การณปรมฺปราย นิทฺธารณลกฺขณํ ปทฏฺฐานจินฺตนํ กตฺตพฺพนฺติ ยุตฺติหารานนฺตรํ ปทฏฺฐานหาโร ทสฺสิโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘โย โกจิ อุปนิสฺสโย โย โกจิ ปจฺจโย จ, สพฺโพ โส ปทฏฺฐาน’’นฺติ.

ยุตฺตายุตฺตานํ การณปรมฺปราย ปริคฺคหิตสภาวานํเยว จ ธมฺมานํ อวุตฺตานมฺปิ เอกลกฺขณตาย คหณํ กาตพฺพนฺติ ทสฺสนตฺถํ ปทฏฺฐานานนฺตรํ ลกฺขโณ หาโร วุตฺโต. ตถา หิ ลกฺขณหารวิภงฺเค ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอวํ เย ธมฺมา เอกลกฺขณา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อตฺถโต นิทฺธาริตานมฺปิ ธมฺมานํ นิพฺพจนาทีนิ วตฺตพฺพานิ, น สุตฺเต สรูปโต อาคตานเมวาติ ทสฺสนตฺถํ ลกฺขณานนฺตรํ จตุพฺยูโห วุตฺโต. เอวญฺหิ นิรวเสสโต อตฺถาวโพโธ โหติ, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ยทา หิ ภิกฺขุ อตฺถสฺส จ นามํ ชานาติ ธมฺมสฺส จ นามํ ชานาติ ตถา ตถา นํ อภินิโรเปตี’’ติ อนวเสสปริยาทานํ วกฺขติ. ตถา ‘‘ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปตี’’ติ เอตฺถ ‘‘เย ชรามรเณน อฏฺฏิยิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ภวิสฺสนฺติ โภชเน มตฺตญฺญุโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา’’ติอาทินา สมฺมาปฏิปตฺตึ อธิปฺปายภาเวน วกฺขติ.

นิพฺพจนาธิปฺปายนิทานวจเนหิ สทฺธึ สุตฺเต ปทตฺถานํ สุตฺตนฺตรสํสนฺทนสงฺขาเต ปุพฺพาปรวิจาเร ทสฺสิเต เตสํ สภาควิสภาคธมฺมนฺตราวฏฺฏนํ สุเขน สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ จตุพฺยูหานนฺตรํ อาวฏฺโฏ วุตฺโต. เตเนว หิ ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ คาถายํ อารมฺภนิกฺกมนพุทฺธสาสนโยคธุนเนหิ วีริยสมาธิปญฺญินฺทฺริยานิ นิทฺธาเรตฺวา ตทนุโยคสฺส มูลํ ‘‘ปมาโท’’ติ สุตฺตนฺตเร ทสฺสิโต ปมาโท อาวฏฺฏิโต.

สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏเน นิโยชิเต สาธารณาสาธารณวเสน สํกิเลสโวทานธมฺมานํ ปทฏฺฐานโต ภูมิโต จ วิภาโค สกฺกา สุเขน โยชิตุนฺติ อาวฏฺฏานนฺตรํ วิภตฺติหาโร วุตฺโต. ยโต วิภตฺติหารวิภงฺเค ‘‘กตเม ธมฺมา สาธารณา? เทฺว ธมฺมา สาธารณา, นามสาธารณา วตฺถุสาธารณา จา’’ติ อารภิตฺวา ‘‘มิจฺฉตฺตนิยตานํ สตฺตานํ อนิยตานญฺจ สตฺตานํ ทสฺสนปฺปหาตพฺพา กิเลสา สาธารณา, ปุถุชฺชนสฺส โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา’’ติอาทินา สภาควิสภาคปริยายวนฺเตเยว ธมฺเม วิภชิสฺสติ.

สาวชฺชานวชฺชธมฺมานํ สปฺปฏิภาคาภาวโต เตสํ วิภาเค กเต สุตฺตาคเต ธมฺเม อกสิเรน ปฏิปกฺขโต ปริวตฺเตตุํ สกฺกาติ วิภตฺติอนนฺตรํ ปริวตฺตนหาโร วุตฺโต. ตถา หิ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวตี’’ติ ปฏิวิภตฺตสภาเว เอว ธมฺเม ปริวตฺตนหารวิภงฺเค อุทาหริสฺสติ.

ปฏิปกฺขโต ปริวตฺติตาปิ ธมฺมา ปริยายวจเนหิ โพเธตพฺพา, น สุตฺเต อาคตาเยวาติ ทสฺสนตฺถํ ปริวตฺตนานนฺตรํ เววจนหาโร วุตฺโต.

เอวํ เต ธมฺมา ปริยายสทฺทโตปิ วิภาวิตา โหนฺตีติ ปริยายโต ปกาสิตานํ ธมฺมานํ ปเภทโต ปญฺญตฺติวเสน วิภชนํ สุเขน สกฺกา ญาตุนฺติ เววจนหารานนฺตรํ ปญฺญตฺติหาโร วุตฺโต. ตถา หิ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปริยายปญฺญตฺติวิภาคํ สุโพธนญฺจ ปญฺญตฺติหารวิภงฺเค วกฺขติ.

ปภาวปริญฺญาทิปญฺญตฺติวิภาคมุเขน ปฏิจฺจสมุปฺปาทสจฺจาทิธมฺมวิภาเค กเต สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิมุเขน อวธารณํ สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ ปญฺญตฺติอนนฺตรํ โอตรโณ หาโร วุตฺโต. ตถา หิ ‘‘อุทฺธํ อโธ’’ติ คาถํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘วิปฺปมุตฺโต’’ติ ปเทน อเสกฺขํ วิชฺชํ นิทฺธาเรตฺวา ‘‘วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ’’ติอาทินา ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อุทาหริสฺสติ.

ธาตายตนาทีสุ โอตาริตานํ สุตฺเต ปทตฺถานํ ปุจฺฉารมฺภวิโสธนํ สกฺกา สุเขน สมฺปาเทตุนฺติ โอตรณานนฺตรํ โสธโน หาโร วุตฺโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘ยตฺถ เอวํ สุทฺโธ อารมฺโภ, โส ปโญฺห วิสฺสชฺชิโต ภวตี’’ติอาทิ.

วิโสธิเตสุ สุตฺเต ปทปทตฺเถสุ ตตฺถ ลพฺภมานสามญฺญวิเสสภาโว สุกโร โหตีติ ทสฺเสตุํ โสธนานนฺตรํ อธิฏฺฐาโน หาโร ทสฺสิโต. โสธโน หิ อธิฏฺฐานสฺส พหูปกาโร, ตโต เอว หิ ‘‘ยถา ยถา วา ปน ปุจฺฉิตํ, ตถา ตถา วิสฺสชฺชยิตพฺพ’’นฺติ วกฺขติ.

สามญฺญวิเสสภูเตสุ สาธารณาสาธารเณสุ ธมฺเมสุ ปเวทิเตสุ ปริกฺขารสงฺขาตสฺส สาธารณาสาธารณรูปสฺส ปจฺจยเหตุราสิสฺส ปเภโท สุวิญฺเญยฺโยติ อธิฏฺฐานานนฺตรํ ปริกฺขาโร วุตฺโต. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อสาธารณลกฺขโณ เหตุ, สาธารณลกฺขโณ ปจฺจโย. ยถา กึ ภเว, ยถา องฺกุรสฺส นิพฺพตฺติยา พีชํ อสาธารณํ, ปถวี อาโป จ สาธารณา’’ติอาทิ.

อสาธารเณ สาธารเณ จ การเณ ทสฺสิเต ตสฺส อตฺตโน ผเลสุ การณากาโร เตสํ เหตุผลานํ ปเภทโต เทสนากาโร ภาเวตพฺพปหาตพฺพธมฺมานํ ภาวนาปหานานิ จ นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมานานิ สมฺมา สุตฺตสฺส อตฺถํ ตถตฺตาวโพธาย สํวตฺตนฺตีติ ปริกฺขารานนฺตรํ สมาโรปโน หาโร ทสฺสิโตติ. อิทํ หารานํ อนุกฺกมการณํ.

นยานํ ปน เวเนยฺยตฺตยปฺปโยชิตตฺตา อตฺถนยตฺตยูปเทสสฺส ตทนุกฺกเมเนว นนฺทิยาวฏฺฏาทีนํ ติณฺณํ อตฺถนยานํ กโม เวทิตพฺโพ. อุคฺฆฏิตญฺญุอาทโย หิ ตโย เวเนยฺยา นนฺทิยาวฏฺฏาทโย ปโยเชนฺติ. ตสฺมา เต อุทฺเทสนิทฺเทสปฏินิทฺเทสา วิย ยถากฺกมํ เตสํ อุปการาย สวํตฺตนฺตีติ. ตถา หิ เนสํ จตฺตาโร ฉ อฏฺฐ จ มูลปทา นิทฺทิฏฺฐา. อิตรสฺส ปน นยทฺวยสฺส อตฺถนยตฺตยสฺส ภูมิยา อาโลจนํ ตสฺส ตตฺถ สมานยนญฺจาติ อิมินา การเณน อุทฺเทสกฺกโม เวทิตพฺโพ. น หิ สกฺกา อโนโลเกตฺวา สมาเนตุนฺติ.

เอตปรมตา จ หารานํ เอตฺตเกหิ ปการวิเสเสหิ อตฺถนยตฺตยสหิเตหิ สุตฺตสฺส อตฺโถ นิทฺธาริยมาโน เวเนยฺยานํ อลมนุตฺตราย ปฐมาย ภูมิยา สมธิคมายาติ เวทิตพฺโพ. ทสฺสนภูมิสมนุปฺปตฺติอตฺถา หิ เนตฺติปฺปกรณเทสนาติ. อถ วา เอตทนฺโตคธตฺตา สพฺเพสํ สุตฺตสฺส สํวณฺณนาวิเสสานํ เอตฺตาวตา หารานํ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺตกา หิ สุตฺตสฺส สํวณฺณนาวิเสสา, สพฺเพ เต เนตฺติอุปเทสายตฺตาติ วุตฺโตวายมตฺโถ.

ตถา หิ เย เกจิ สุตฺตสฺส สํวณฺณนาปการา นิทฺทิสียนฺติ. เสยฺยถิทํ – สุตฺตสฺส สมุฏฺฐานํ วตฺตพฺพํ, อธิปฺปาโย วิภาเวตพฺโพ, อเนกธา ปทตฺโถ สํวณฺเณตพฺโพ, วิธิ อนุวาโท จ เวทิตพฺโพ, วิโรโธ สมาธาตพฺโพ, อนุสนฺธิยา อนุรูปํ นิคเมตพฺพนฺติ. ตถา สุตฺตสฺส ปโยชนํ ปิณฺฑตฺโถ ปทตฺโถ อนุสนฺธิ โจทนา ปริหาโร จ อตฺถํ วทนฺเตน วตฺตพฺพาติ. ตถา อุโปคฺฆาฏปทวิคฺคหปทตฺถจาลนาปจฺจุปฏฺฐานานิ วตฺตพฺพานีติ.

ตถา ติสฺโส กถา เอกนาฬิกา จตุรสฺสา นิสินฺนวตฺติกา. ตตฺถ ปาฬึ วตฺวา เอเกกปทสฺส อตฺถกถนํ เอกนาฬิกา นาม.

ปฏิปกฺขํ ทสฺเสตฺวา ปฏิปกฺขสฺส อุปมํ ทสฺเสตฺวา สปกฺขํ ทสฺเสตฺวา สปกฺขสฺส อุปมํ ทสฺเสตฺวา กถนํ จตุรสฺสา นาม.

วิสภาคธมฺมวเสเนว ปริโยสานํ คนฺตฺวา ปุน สภาคธมฺมวเสเนว ปริโยสานคมนํ นิสินฺนวตฺติกา นาม.

เภทกถาย ตตฺวกถาย ปริยายวจเนหิ จ สุตฺตํ สํวณฺเณตพฺพนฺติ จ เอวมาทโย. เตสมฺปิ เอตฺเถว อวโรโธ, ยสฺมา เต อิธ กติปยหารสงฺคหิตาติ.

นยานํ ปน ยสฺมา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทโย ตโย เอว เวเนยฺยา สจฺจาภิสมยภาคิโน ตทตฺถาย จ อตฺถนยเทสนา, ตสฺมา สติปิ สํกิเลสโวทานธมฺมานํ ยถาวุตฺตมูลปทเภทโต วฑฺเฒตฺวา วิภชิตพฺพปฺปกาเร ตถา มูลปทานิ อวฑฺเฒตฺวา เวเนยฺยตฺตยวเสเนว เอตปรมตา วุตฺตา. นวสุ นวสุ เอว หิ มูลปเทสุ สพฺเพสํ สํกิเลสโวทานธมฺมานํ อนฺโตคธภาวโต น ตานิ วฑฺเฒตพฺพานิ เวเนยฺยตฺตยาธิการโต น หาเปตพฺพานีติ นยานํ เอตปรมตา ทฏฺฐพฺพา.

กมฺมนยานํ ปน อาโลจนสมานยนโต อญฺญสฺส ปการนฺตรสฺส อสมฺภวโต เอตปรมตา. เหตฺวาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ผลภูมิอุปนิสาสภาควิสภาคลกฺขณนยาทโย ปริคฺคหิตา. เตสุ เหตูติ การณํ, โย ธมฺโมติปิ วุจฺจติ, โส ปน ปจฺจยภาเวน เอกวิโธ. การโก สมฺปาปโกติ ทุวิโธ. ปุน การโก ญาปโก สมฺปาปโกติ ติวิโธ. เหตุเหตุ ปจฺจยเหตุ อุตฺตมเหตุ สาธารณเหตูติ จตุพฺพิโธ. ปจฺจยธมฺโม กุสโล อกุสโล สทฺโท อริยมคฺโคติ ปญฺจวิโธ. ตถา สภาคเหตุ อสภาคเหตุ อชฺฌตฺติกเหตุ พาหิรเหตุ ชนกเหตุ ปริคฺคาหกเหตุ สาธารณเหตุ อสาธารณเหตุ สมนนฺตรเหตุ ปรมฺปรเหตุ สหชาตเหตุ อสหชาตเหตุ สาสวเหตุ อนาสวเหตูติอาทินา อเนกวิโธ จาติ เวทิตพฺโพ.

ผลมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน เอกวิธํ. อธิคนฺตพฺพโตปิ สมฺปาปกเหตุวเสน ผลปริยาโย ลพฺภตีติ นิพฺพตฺเตตพฺพอธิคนฺตพฺพภาวโต ทุวิธํ. ญาเปตพฺพนิพฺพตฺเตตพฺพปตฺตพฺพโต ติวิธํ. ปจฺจยุปฺปนฺนวิปากกิริยาวจนตฺถนิพฺพานวเสน ปญฺจวิธํ. สภาคเหตุนิพฺพตฺตํ อสภาคเหตุนิพฺพตฺตนฺติ เอวมาทิวเสน อเนกวิธญฺจาติ เวทิตพฺพํ. ตถา โลกิยํ โลกุตฺตรนฺติ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ. โลกิยผลํ ทุวิธํ กายิกํ มานสญฺจ. ตตฺถ กายิกํ ปญฺจทฺวาริกํ, อวสิฏฺฐํ มานสํ. ยญฺจ ตาย ตาย สุตฺตเทสนาย สาเธตพฺพํ, ตทปิ ผลนฺติ.

ภูมีติ สาสวภูมิ อนาสวภูมิ สงฺขตภูมิ อสงฺขตภูมิ ทสฺสนภูมิ ภาวนาภูมิ ปุถุชฺชนภูมิ เสกฺขภูมิ อเสกฺขภูมิ สาวกภูมิ ปจฺเจกพุทฺธภูมิ สมฺมาสมฺพุทฺธภูมิ ฌานภูมิ อสมาหิตภูมิ ปฏิปชฺชมานภูมิ ปฏิปนฺนภูมิ ปฐมาภูมิ ยาว จตุตฺถีภูมิ กามาวจรภูมิ ยาว โลกุตฺตรภูมีติ พหุวิธา. ตตฺถ สาสวภูมิ ปริตฺตมหคฺคตา ธมฺมา. อนาสวภูมิ อปฺปมาณา ธมฺมา. สงฺขตภูมิ นิพฺพานวชฺชา สพฺเพ สภาวธมฺมา. อสงฺขตภูมิ อปฺปจฺจยา ธมฺมา. ทสฺสนภูมิ ปฐมมคฺคผลธมฺมา. ภาวนาภูมิ อวสิฏฺฐมคฺคผลธมฺมา. ปุถุชฺชนภูมิ หีนมชฺฌิมา ธมฺมา. เสกฺขภูมิ จตฺตาโร อริยมคฺคธมฺมา เหฏฺฐิมา จ ตโย ผลธมฺมา. อเสกฺขภูมิ อคฺคผลธมฺมา. สาวกปจฺเจกพุทฺธพุทฺธธมฺมา สาวกาทิภูมิโย. ฌานภูมิ ฌานธมฺมา. อสมาหิตภูมิ ฌานวชฺชิตา ธมฺมา. ปฏิปชฺชมานภูมิ มคฺคธมฺมา. ปฏิปนฺนภูมิ ผลธมฺมา. ปฐมาทิภูมิโย สห ผเลน จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา ธมฺมา ‘‘ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา’’ติอาทิวจนโต. กามาวจราทิภูมิโย กามาวจราทิธมฺมา. เย จ ธมฺมา เตสํ เตสํ หารนยานํ ปติฏฺฐานภาเวน สุตฺเตสุ นิทฺธารียนฺติ, เตปิ ภูมิโยติ วิญฺญาตพฺพา.

อุปนิสาติ พลวการณํ, โย อุปนิสฺสยปจฺจโยติ วุจฺจติ. ยญฺจ สนฺธาย สุตฺเต ‘‘ทุกฺขูปนิสา สทฺธา สทฺธูปนิสํ ‘สีล’นฺติ ยาว วิมุตฺตูปนิสํ วิมุตฺติญาณทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. อปิ จ อุปนิสาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สมเย สิทฺธนฺเต หทยภูตํ อพฺภนฺตรํ วุจฺจติ. อิธาปิ เนตฺติหทยํ, ยํ สมฺมา ปริคฺคณฺหนฺตา ธมฺมกถิกา ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต อาคตธมฺมมุเขน สพฺพหารนยโยชนาย สมตฺถา โหนฺติ. กึ ปเนตํ เนตฺติหทยํ? ยทิทํ เอตสฺเสว เตตฺตึสวิธสฺส ปกรณปทตฺถโสฬสสฺส อฏฺฐวีสติวิธปฏฺฐานวิภงฺคสหิตสฺส วิสโย สห นิมิตฺตวิภาเคน อสงฺกรโต ววตฺถิโต.

เสยฺยถิทํ – เทสนาหารสฺส อสฺสาทาทโย วิสโย, ตสฺส อสฺสาทาทิวิภาวนลกฺขณตฺตา. ตสฺส อสฺสาโท สุขํ โสมนสฺสนฺติ เอวมาทิวิภาโค, ตสฺส นิมิตฺตํ อิฏฺฐารมฺมณาทิ, อยญฺจ อตฺโถ เทสนาหารวิจยหารนิทฺเทสวณฺณนายํ วิตฺถารโต ปกาสิโต เอว. สุตฺเต อาคตธมฺมสฺส สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏนวิสโย อาวฏฺฏหาโร, ตทุภยอาวฏฺฏนลกฺขณตฺตา. สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปจฺจนีกธมฺมวิสโย ปริวตฺตนหาโร, ปฏิปกฺขธมฺมปริวตฺตนลกฺขณตฺตา. ปทฏฺฐานปริกฺขาเรสุ อาสนฺนการณํ อุปนิสฺสยการณญฺจ ปทฏฺฐานํ, เหตุ ปริกฺขาโรติ อยเมเตสํ วิเสโส.

สภาควิสภาคธมฺมา จ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อนุกูลปฏิกูลธมฺมา ยถากฺกมํ เวทิตพฺพา. ยถา – สมฺมาทิฏฺฐิยา สมฺมาสงฺกปฺโป สภาโค, มิจฺฉาสงฺกปฺโป วิสภาโคติ อิมินา นเยน สพฺพํ สภาควิสภาคโต เวทิตพฺพํ.

ลกฺขณนฺติ สภาโว. โส หารนยานํ นิทฺเทเส วิภาวิโต เอว.

ยํ ปเนตํ เหตุอาทิวิเสสวินิมุตฺตํ หารนยานํ โยชนานิพนฺธนํ, โส นโย. ยถาห – ลกฺขณหาเร ‘‘เอวํ เย ธมฺมา เอกลกฺขณา กิจฺจโต จ ลกฺขณโต จ สามญฺญโต จา’’ติอาทิ. ตถา วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพาติ. ตถา โสธนหาราทีสุ สุทฺโธ อารมฺโภ โหติ, โส ปโญฺห วิสฺสชฺชิโต ภวตีติ เอวมาทิ. เอกตฺตาทโยปิ นยา อิธ นโยติ คเหตพฺพา.

เอวํ เหตุผลาทีนิ อุปธาเรตฺวา เนสํ วเสน ตตฺถ ตตฺถ สุตฺเต ลพฺภมานปทตฺถนิทฺธารณมุเขน ยถาลกฺขณํ เอเต หารา นยา จ โยเชตพฺพา. วิเสสโต ปน ปทฏฺฐานปริกฺขารา เหตุวเสน. เทสนาวิจยจตุพฺยูหสมาโรปนา เหตุผลวเสน. ตถา เววจนปญฺญตฺติโอตรณโสธนา ผลวเสเนวาติ เกจิ. วิภตฺติ เหตุภูมิวเสน. ปริวตฺโต วิสภาควเสน. อาวฏฺโฏ สภาควิสภาควเสน. ลกฺขณยุตฺติอธิฏฺฐานา นยวเสน โยเชตพฺพาติ. เอตฺตาวตา จ ยํ วุตฺตํ –

‘‘สามญฺญโต วิเสเสน, ปทตฺโถ ลกฺขณํ กโม;

เอตฺตาวตา จ เหตฺวาที, เวทิตพฺพา หิ วิญฺญุนา’’ติ.

อยํ คาถา วุตฺตตฺถา โหติ.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.