๑๕. อตฺตทณฺฑสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๑๗๐. ปนฺนรสเม อตฺตทณฺฑสุตฺตนิทฺเทเส อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตนฺติ ปฐมคาถาย อตฺโถ – ยํ โลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกํ วา สมฺปรายิกํ วา ภยํ ชาตํ, ตํ สพฺพํ อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตํ อตฺตโน ทุจฺจริตการณา ชาตํ, เอวํ สนฺเตปิ ชนํ ปสฺสถ เมธคํ, อิมํ สากิยาทิชนํ ปสฺสถ อญฺญมญฺญํ เมธคํ หึสกํ พาธกนฺติ. เอวํ ตํ ปฏิวิรุทฺธํ วิปฺปฏิปนฺนํ ชนํ ปริภาสิตฺวา อตฺตโน สมฺมา ปฏิปตฺติทสฺสเนน ตสฺส สํเวคํ ชเนตุํ อาห ‘‘สํเวคํ กิตฺตยิสฺสามิ, ยถา สํวิชิตํ มยา’’ติ. ปุพฺเพ โพธิสตฺเตเนว สตาติ อธิปฺปาโย.

ตโยติ คณนปริจฺเฉโท. ทณฺฑาติ ทุจฺจริตา. กายทณฺโฑติ กายทุจฺจริตํ. วจีทณฺฑาทีสุปิ เอเสว นโย. ติวิธํ กายทุจฺจริตนฺติ ปาณาติปาตาทิกายโต ปวตฺตํ ทุฏฺฐุํ จริตํ, กิเลสปูติกตฺตา วา ทุฏฺฐุ จริตนฺติ ลทฺธนามํ ติวิธํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํ. จตุพฺพิธนฺติ มุสาวาทาทิจตุพฺพิธํ. ติวิธนฺติ อภิชฺฌาทิติวิธํ. ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ปฏิสํเวทนียํ. สมฺปรายิกนฺติ อนาคเต อตฺตภาเว ปฏิสํเวทนียํ. อาคุจารีติ ปาปการี อปราธการี. ตเมนํ ราชา ปริภาสตีติ ปาปการึ ราชา ปริภาสติ, ภยํ อุปฺปาเทติ. ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตีติ กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกํ โทมนสฺสํ วินฺทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ เอวรูปํ ภยญฺจ ทุกฺขญฺจ โทมนสฺสญฺจ. กุโต ตสฺสาติ ตสฺส โจรสฺส กุโต อุปฺปนฺนํ. อตฺตทณฺฑโต ชาตนฺติ อตฺตนา กตทุจฺจริตโต อุปฺปนฺนํ.

อนฺตมโสติ เหฏฺฐิมโต. สวจนียมฺปิ กโรติ ‘‘น เต ลพฺภา อิโต ปกฺกมิตุ’’นฺติ อิโต อิมมฺหา คามาทินา คนฺตุํ น ลพฺภา. น สกฺกา พหิ นิกฺขมิตุนฺติ ปลิโพธํ สงฺคํ กโรติ. ธนชานิปจฺจยาปีติ ธนปริหานิการณาปิ. ราชา ตสฺส วิวิธา กมฺมการณา การาเปติ. กสาหิปิ ตาเฬตีติ กสาทณฺฑเกหิ โปเถติ. เวตฺเตหิปิ ตาเฬตีติ สกณฺฏกเวตฺตลตาหิ โปเถติ. อฑฺฒทณฺฑเกหีติอาทโย เหฏฺฐา วุตฺตนยาเยว. สุนเขหิปิขาทาเปตีติ กติปยานิ ทิวสานิ อาหาเร อทตฺวา ฉาตสุนเขหิ ขาทาเปติ. เต มุหุตฺเตน อฏฺฐิกสงฺขลิกเมว กโรติ. สูเล อุตฺตาเสตีติ สูลํ อาโรเปติ. ราชา อิเมสํ จตุนฺนํ ทณฺฑานํ อิสฺสโรติ อิมาสํ จตุนฺนํ อาณานํ กาตุํ ราชา สมตฺโถ.

สเกน กมฺเมนาติ สยํกเตน กมฺเมน. ตเมนํ นิรยปาลาติ เอตฺถ เอกจฺเจ เถรา ‘‘นิรยปาลา นาม นตฺถิ, ยนฺตรูปํ วิย กมฺมเมว การณํ กาเรตี’’ติ วทนฺติ. เตสํ ตํ ‘‘อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ, อามนฺตา. อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖ อาทโย) ปฏิเสธิตเมว. ยถา หิ มนุสฺสโลเก กมฺมการณการกา อตฺถิ, เอวเมว นิรเยสุ นิรยปาลา อตฺถีติ. ตตฺตํ อโยขิลนฺติ ติคาวุตํ อตฺตภาวํ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา ทกฺขิณหตฺเถ ตาลปฺปมาณํ อยสูลํ ปเวเสนฺติ, ตถา วามหตฺถาทีสุ. ยถา จ อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา เอวํ อุเรนปิ วามปสฺเสนปิ ทกฺขิณปสฺเสนปิ นิปชฺชาเปตฺวา ตํ กมฺมการณํ กโรนฺติเยว.

สํเวเสตฺวาติ ชลิตาย โลหปถวิยา ติคาวุตํ อตฺตภาวํ นิปชฺชาเปตฺวา. กุฐารีหีติ มหตีหิ เคหจฺฉาทนสฺส เอกปกฺขมตฺตาหิ กุฐารีหิ ตจฺเฉนฺติ, โลหิตํ นที หุตฺวา สนฺทติ, โลหปถวิโต ชาลา อุฏฺฐหิตฺวา ตจฺฉิตฏฺฐานํ คณฺหาติ, มหาทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตจฺฉนฺตา ปน สุตฺตาหตํ กริตฺวา ทารุ วิย อฏฺฐํสมฺปิ ฉฬํสมฺปิ กโรนฺติ. วาสีหีติ มหาสุปฺปปมาณาหิ วาสีหิ. รเถ โยเชตฺวาติ สทฺธึ ยุคโยตฺตอุปกฺขรจกฺกกุพฺพรปาชเนหิ สพฺพโต ปชฺชลิเต รเถ โยเชตฺวา. มหนฺตนฺติ มหากูฏาคารปฺปมาณํ. อาโรเปนฺตีติ สมฺปชฺชลิเตหิ อยมุคฺคเรหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. สกิมฺปิ อุทฺธนฺติ สุปกฺกุตฺถิตาย อุกฺขลิยา ปกฺขิตฺตตณฺฑุลํ วิย อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจ คจฺฉติ. มหานิรเยติ อวีจิมหานิรยมฺหิ.

จตุกฺกณฺโณติ จตุรสฺสมญฺชูสาสทิโส. วิภตฺโตติ จตุทฺวารวเสน วิภตฺโต. ภาคโส มิโตติ ทฺวารวีถีนํ วเสน ภาเค ฐเปตฺวา ฐเปตฺวา วิภตฺโต. ปริยนฺโตติ ปริกฺขิตฺโต. อยสาติ อุปริ นวโยชนิเกน อยปตฺเตน ฉาทิโต. สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ, ยถา สมนฺตา โยชนสเต ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนิ ยมกโคฬกา วิย นิกฺขมนฺติ. กทริยาตปนาติ สพฺเพปิ เต อุสฺสเทหิ สทฺธึ อฏฺฐ มหานิรยา กทริยา นิจฺจํ ตปนฺตีติ กทริยาตปนา. พลวทุกฺขตาย โฆรา. กปฺปฏฺฐิกานํ อจฺจีนํ อตฺถิตาย อจฺจิมนฺโต. อาสาเทตุํ ฆฏฺเฏตุํ ทุกฺกรตาย ทุราสทา. ทิฏฺฐมตฺตา วา สุตมตฺตา วา โลมานิ หํเสนฺตีติ โลมหํสนรูปา. ภีสนตาย ภิสฺมา. ภยชนนตาย ปฏิภยา. สุขาภาเวน ทุขา.

ปุรตฺถิมาย ภิตฺติยาติอาทิคาถานํ เอวํ อวีจินิรโยติ ปริยนฺตํ กตฺวา อยํ สงฺเขปตฺโถ – อคฺคิชาลานํ วา ปน สตฺตานํ วา เตสํ ทุกฺขสฺส วา วีจิ อนฺตรํ นตฺถิ เอตฺถาติ อวีจิ. ตตฺร หิ ปุรตฺถิมาทีหิ ภิตฺตีหิ ชาลาราสิ อุฏฺฐหิตฺวา ปาปกมฺมิโน ปุคฺคเล ฌาเปนฺโต ปจฺฉิมาทีสุ ภิตฺตีสุ ปฏิหญฺญติ ปหรติ, ตา จ ภิตฺติโย วินิวิชฺฌิตฺวา ปรโต โยชนสตํ คณฺหาติ, เหฏฺฐา อุฏฺฐิตา อุปริ ปฏิหญฺญติ, อุปริ อุฏฺฐิตา เหฏฺฐา ปฏิหญฺญติ. เอวํ ตาเวตฺถ ชาลานํ วีจิ นาม นตฺถิ. ตสฺส ปน อนฺโต โยชนสตฏฺฐานํ ขีรวลฺลิปิฏฺฐสฺส ปูริตนาฬิ วิย สตฺเตหิ นิรนฺตรํ ปูริตํ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปจฺจนฺตานํ สตฺตานํ ปมาณํ นตฺถิ, น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ, สกสกฏฺฐาเนเยว ปจฺจนฺติ. เอวเมตฺถ สตฺตานํ วีจิ นาม นตฺถิ. ยถา ปน ชิวฺหคฺเค ฉ มธุพินฺทูนิ สตฺตมสฺส ตมฺพโลหพินฺทุโน อนุทหนพลวตาย อพฺโพหาริกานิ โหนฺติ, ตถา ตตฺถ อนุทหนพลวตาย เสสา ฉ อกุสลวิปากุเปกฺขา อพฺโพหาริกา โหนฺติ, ทุกฺขเมว นิรนฺตรํ ปญฺญายติ. เอวเมตฺถ ทุกฺขสฺส วีจิ นาม นตฺถิ. นิรสฺสาทฏฺเฐน นิรโย.

ตตฺถ สตฺตา มหาลุทฺทาติ ตสฺมึ นิพฺพตฺตา สตฺตา มหนฺตา ลุทฺทา. มหากิพฺพิสการิโนติ มหนฺตทารุณกมฺมการิโน. อจฺจนฺตปาปกมฺมนฺตาติ เอกํเสน ปาปกมฺมิโน. ปจฺจนฺติ น จ มิยฺยเรติ ฉนฺนํ ชาลานมนฺตเร ปจฺจนฺติ, น จ มิยฺยนฺติ. ชาตเวทสโม กาโยติ เตสํ สรีรํ อคฺคิสทิสํ. เตสํ นิรยวาสินนฺติ เตสํ ปาปกมฺมานํ นิรยวาสีนํ. ปสฺส กมฺมานํ ทฬฺหตฺตนฺติ ปาปกมฺมานํ ถิรภาวํ โอโลเกหิ. น ภสฺมา โหติ นปี มสีติ ฉาริกาปิ น โหติ องฺคาโรปิ. ปุรตฺถิเมนาติ ยทา ตํ ทฺวารํ อปารุตํ โหติ, อถ ตทภิมุขา ธาวนฺติ, เตสํ ตตฺถ ฉวิอาทีนิ ฌายนฺติ. ทฺวารสมีปํ ปตฺตานญฺจ เตสํ ตํ ปีธียติ, ปจฺฉิมํ อปารุตํ วิย ขายติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อภินิกฺขมิตาสา เตติ นิรยา นิกฺขมิตุํ อาสา เอเตสนฺติ นิกฺขมิตาสา. โมกฺขคเวสิโนติ มุญฺจนุปายํ เอสนฺตา คเวสนฺตาปิ. น เต ตโต นิกฺขมิตุํ, ลภนฺติ กมฺมปจฺจยาติ เต สตฺตา นิรยโต นิกฺขมนทฺวารํ ปาปกมฺมปจฺจยา นาธิคจฺฉนฺติ. เตสญฺจ ปาปกมฺมนฺตํ, อวิปกฺกํ กตํ พหุนฺติ เตสญฺจ สตฺตานํ ลามกํ ทารุณกมฺมํ อวิปากํ พหุวิธํ นานปฺปการํ อทินฺนวิปากํ กตํ อุปจิตํ อตฺถิ.

สํเวคนฺติ วินิลนํ. อุพฺเพคนฺติ ฐิตฏฺฐานโต คมนํ. อุตฺราสนฺติ อุพฺเพชนํ อสนฺนิฏฺฐานํ. ภยนฺติ จิตฺตุตฺราสนํ. ปีฬนนฺติ ฆฏฺฏนํ. ฆฏฺฏนนฺติ ปีฬากรณํ. อุปทฺทวนฺติ อีตึ. อุปสคฺคนฺติ รุนฺธนํ.

๑๗๑. อิทานิ ยถาเนน สํวิชิตํ, ตํ ปการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ผนฺทมาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ผนฺทมานนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ กมฺปมานํ. อปฺโปทเกติ อปฺเป อุทเก. อญฺญมญฺเญหิ พฺยารุทฺเธ ทิสฺวาติ นานาสตฺเต จ อญฺญมญฺเญหิ สทฺธึ วิรุทฺเธ ทิสฺวา. มํ ภยมาวิสีติ มํ ภยํ ปวิฏฺฐํ.

กิเลสผนฺทนาย ผนฺทมานนฺติ ราคาทิกิเลสจลนาย จลมานํ. ปโยโคติ กายวจีมโนปโยโค.

วิรุทฺธาติ วิโรธมาปนฺนา. ปฏิวิรุทฺธาติ ปฏิมุขํ หุตฺวา วิโรธมาปนฺนา, สุฏฺฐุ วิรุทฺธา วา. อาหตาติ โกเธน อาหตา ปหตา. ปจฺจาหตาติ ปฏิมลฺลา หุตฺวา อาหตา. อาฆาติตาติ ฆฏฺฏิตา. ปจฺจาฆาติตาติ วิเสเสน ฆฏฺฏิตา. ปาณีหิปิ อุปกฺกมนฺตีติ หตฺเถหิปิ ปหรนฺติ.

๑๗๒. สมนฺตมสาโร โลโกติ นิรยํ อาทึ กตฺวา สมนฺตโต โลโก อสาโร นิจฺจสาราทิรหิโต. ทิสา สพฺพา สเมริตาติ สพฺพา ทิสา อนิจฺจตาย กมฺปิตา. อิจฺฉํ ภวนมตฺตโนติ อตฺตโน ตาณํ อิจฺฉนฺโต. นาทฺทสาสึ อโนสิตนฺติ กิญฺจิ ฐานํ ชราทีหิ อนชฺฌาวุฏฺฐํ นาทฺทกฺขินฺติ.

อสาโรติ น สาโร, สารวิรหิโต วา. นิสฺสาโรติ สพฺเพน สพฺพํ สารวิรหิโต. สาราปคโตติ สารโต อปคโต. นิจฺจสารสาเรน วาติ สตตสารสงฺขาเตน สาเรน วา. อุปริปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สงฺขาราติ เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม สมาคมฺม กตา สงฺขารา. เตปิ เอริตาติ เตปิ สงฺขารา กมฺปิตา. สเมริตาติ สมฺมา กมฺปิตา. จลิตาติ จลนํ คตา. ฆฏฺฏิตาติ อุทยพฺพเยน ปีฬิตา. อนิจฺจตายาติ หุตฺวา อภาวตาย. ชาติยา อนุคตาติ นิพฺพตฺติยา อนุปวิฏฺฐา. ชราย อนุสฏาติ ปริปกฺกตาย อนุปตฺถฏา. พฺยาธินา อภิภูตาติ จาตุวิสเมน อุปฺปนฺนพฺยาธินา อชฺโฌตฺถฏา. มรเณน อพฺภาหตาติ มจฺจุนา อภิอาหตา ปหตา. อตาณาติ รกฺขวิรหิตา. อเลณาติ เลณวิรหิตา. อสรณาติ นตฺถิ เอเตสํ สรณนฺติ อสรณา. อสรณีภูตาติ สยํ สรณกิจฺจํ น กโรนฺตีติ อสรณีภูตา.

อตฺตโน ภวนนฺติ นิทฺเทสปทสฺส อุทฺเทสปทํ. ตาณนฺติ ปาลนํ. เลณนฺติ เลณฏฺฐานํ. สรณนฺติ ทุกฺขนาสนํ. คตินฺติ ปติฏฺฐํ. ปรายนนฺติ ปรํ อยนํ. อชฺโฌสิตํเยว อทฺทสนฺติ ชราทีหิ มทฺทิตํเยว อทฺทกฺขึ. สพฺพํ โยพฺพญฺญนฺติ โยพฺพนภาโว โยพฺพญฺญํ, สเจตนานํ สพฺพํ โยพฺพญฺญํ. ชราย โอสิตนฺติ ปริปากาย ชราย อวสิตํ มทฺทิตํ. เอวํ สพฺพตฺถ.

๑๗๓. โอสาเน เตฺวว พฺยารุทฺเธ, ทิสฺวา เม อรตี อหูติ โยพฺพญฺญาทีนํ โอสาเนเยว อนฺตคมเก เอว วินาสเก เอว ชราทีหิ พฺยารุทฺเธ อาหตจิตฺเต สตฺเต ทิสฺวา อรติ เม อโหสิ. อเถตฺถ สลฺลนฺติ อถ เอเตสุ สตฺเตสุ ราคาทิสลฺลํ. หทยสฺสิตนฺติ จิตฺตนิสฺสิตํ.

โยพฺพญฺญํ ชรา โอสาเปตีติ ชรา อตฺถงฺคเมติ วินาเสติ. เอวํ สพฺพตฺถ.

๑๗๔. ‘‘กถํ อานุภาวํ สลฺล’’นฺติ เจ? เยน สลฺเลน โอติณฺโณติ คาถา. ตตฺถ ทิสา สพฺพา วิธาวตีติ สพฺพา ทุจฺจริตทิสาปิ ปุรตฺถิมาทิทิสาปิ วิทิสาปิ ธาวติ. ตเมว สลฺลมพฺพุยฺห, น ธาวติ น สีทตีติ ตเมว สลฺลํ อุทฺธริตฺวา ตา จ ทิสา น ธาวติ, จตุโรเฆ จ น สีทติ.

อญฺญาณนฺติอาทีสุ ญาณทสฺสนปฏิปกฺขโต อญฺญาณํ อทสฺสนํ. อภิมุโข หุตฺวา ธมฺเมน น สเมติ น สมาคจฺฉตีติ อนภิสมโย. อนุรูปโต ธมฺเม พุชฺฌตีติ อนุโพโธ. ตปฺปฏิปกฺขตาย อนนุโพโธ. อนิจฺจาทีหิ สทฺธึ โยเชตฺวา น พุชฺฌตีติ อสมฺโพโธ. อสนฺตํ อสมญฺจ พุชฺฌตีติปิ อสมฺโพโธ. จตุสจฺจธมฺมํ น ปฏิวิชฺฌตีติ อปฺปฏิเวโธ. รูปาทีสุ เอกธมฺมมฺปิ อนิจฺจาทิสามญฺญโต น สงฺคณฺหาตีติ อสงฺคาหณา. ตเมว ธมฺมํ น ปริโยคาหตีติ อปริโยคาหณา. น สมํ เปกฺขตีติ อสมเปกฺขนา. ธมฺมานํ สภาวํ ปติ น อเปกฺขตีติ อปจฺจเวกฺขณา.

กุสลากุสลกมฺเมสุ วิปรีตวุตฺติยา สภาวคหณาภาเวน วา เอกมฺปิ กมฺมํ เอตสฺส ปจฺจกฺขํ นตฺถิ, สยํ วา กสฺสจิ ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขกรณํ นาม น โหตีติ อปจฺจกฺขกมฺมํ. ยํ เอตสฺมึ อนุปฺปชฺชมาเน จิตฺตสนฺตานํ เมชฺฌํ ภเวยฺย สุจิ โวทานํ, ตํ ทุฏฺฐุํ เมชฺฌํ อิมินาติ ทุมฺเมชฺฌํ. พาลานํ ภาโว พาลฺยํ. มุยฺหตีติ โมโห. พลวตโร โมโห ปโมโห. สมนฺตโต มุยฺหตีติ สมฺโมโห. วิชฺชาย ปฏิปกฺขภาวโต น วิชฺชาติ อวิชฺชา. โอฆโยคตฺโถ วุตฺโตเยว. ถามคตฏฺเฐน อนุเสตีติ อนุสโย. จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาติ อภิภวตีติ ปริยุฏฺฐานํ. หิตคฺคหณาภาเวน หิตาภิมุขํ คนฺตุํ น สกฺโกติ อญฺญทตฺถุ ลงฺคติเยวาติ ลงฺคี, ขญฺชตีติ อตฺโถ. ทุรุคฺฆาฏนฏฺเฐน วา ลงฺคี. ยถา หิ มหาปลิฆสงฺขาตา ลงฺคี ทุรุคฺฆาฏา โหติ, เอวมยมฺปิ ลงฺคี วิยาติ ลงฺคี. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว.

ยา เอวรูปา กงฺขาติ เอตฺถ กงฺขนวเสน กงฺขา. กงฺขํ อานยตีติ กงฺขายนา. ปุริมกงฺขา หิ อุตฺตรกงฺขํ อานยติ นาม. อาการวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. กงฺขาสมงฺคิจิตฺตํ กงฺขาย อายิตตฺตา กงฺขายิตํ นาม. ตสฺส ภาโว กงฺขายิตตฺตํ. วิมตีติ วิคตา มติ วิมติ. วิจิกิจฺฉาติ วิคตา จิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉา, สภาวํ วา วิจินนฺโต กิจฺฉติ กิลมติ เอตายาติ วิจิกิจฺฉา. สา สํสยลกฺขณา, กมฺปนรสา, อนิจฺฉยปจฺจุปฏฺฐานา, อเนกํสคฺคาหปจฺจุปฏฺฐานา วา, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานา, ปฏิปตฺติยา อนฺตรายกราติ ทฏฺฐพฺพา.

กมฺปนฏฺเฐน ทฺวิธา เอฬยตีติ เทฺวฬฺหกํ. ปฏิปตฺตินิวารเณน ทฺวิธาปโถ วิยาติ เทฺวธาปโถ. ‘‘นิจฺจํ วา อิทํ อนิจฺจํ วา’’ติอาทิปวตฺติยา เอกสฺมึ อากาเร สณฺฐาตุํ อสมตฺถตาย สมนฺตโต เสตีติ สํสโย. เอกํสํ คเหตุํ อสมตฺถตาย น เอกํสคฺคาโหติ อเนกํสคฺคาโห. นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺตี อารมฺมณโต โอสกฺกตีติ อาสปฺปนา. โอคาหิตุํ อสกฺโกนฺตี ปริสมนฺตโต สปฺปตีติ ปริสปฺปนา. ปริโยคาหิตุํ อสมตฺถตาย อปริโยคาหณา. นิจฺฉยวเสน อารมฺมเณ ปวตฺติตุํ อสมตฺถตาย ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส, ถทฺธภาโวติ อตฺโถ. วิจิกิจฺฉา หิ อุปฺปชฺชิตฺวา จิตฺตํ ถทฺธํ กโรติ, ยสฺมา ปน สา อุปฺปชฺชมานา อารมฺมณํ คเหตฺวา มนํ วิลิขนฺตี วิย, ตสฺมา มโนวิเลโขติ วุตฺตา.

วิทฺโธติ สลฺเลน ลทฺธปฺปหาโร. ผุฏฺโฐติ ฆฏฺฏิโต. ปเรโตติ ปีฬิโต. ธาวตีติ ปุรโต คจฺฉติ. วิธาวตีติ อเนกวิเธน คจฺฉติ. สนฺธาวตีติ เวเคน ธาวติ. สํสรตีติ อิโต จิโต จ จรติ.

อเจลโกติ นิจฺโจโล, นคฺโคติ อตฺโถ. มุตฺตาจาโรติ วิสฏฺฐาจาโร, อุจฺจารกมฺมาทีสุ โลกิยกุลปุตฺตาจาเรน วิรหิโต ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรติ, ปสฺสาวํ กโรติ, ขาทติ ภุญฺชติ. หตฺถาปเลขโนติ หตฺเถ ปิณฺฑมฺหิ ฐิเต ชิวฺหาย หตฺถํ อปลิขติ, อุจฺจารํ วา กตฺวา หตฺถมฺหิเยว ทณฺฑกสญฺญี หุตฺวา หตฺเถน อปลิขติ. เต กิร ทณฺฑกํ ‘‘สตฺโต’’ติ ปญฺญเปนฺติ. ภิกฺขาคหณตฺถํ ‘‘เอหิ ภทนฺเต’’ติ วุตฺโต น เอตีติ น เอหิภทนฺติโก. เตน หิ ‘‘ติฏฺฐ ภทนฺเต’’ติ วุตฺโตปิ น ติฏฺฐตีติ น ติฏฺฐภทนฺติโก. ตทุภยมฺปิ กิร โส ‘‘เอตสฺส วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ น กโรติ.

อภิหฏนฺติ ปุเรตรํ คเหตฺวา อาหฏํ ภิกฺขํ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ ‘‘อิทํ ตุเมฺห อุทฺทิสฺส กต’’นฺติ เอวํ อาโรจิตํ ภิกฺขํ. น นิมนฺตนนฺติ ‘‘อสุกํ นาม กุลํ วา วีถึ วา คามํ วา ปวิเสยฺยาถา’’ติ เอวํ นิมนฺติตภิกฺขมฺปิ น สาทิยติ น คณฺหาติ. น กุมฺภิมุขาติ กุมฺภิโต อุทฺธริตฺวา ทิยฺยมานํ ภิกฺขํ น คณฺหาติ. น กโฬปิมุขาติ กโฬปีติ อุกฺขลิ วา ปจฺฉิ วา, ตโตปิ น คณฺหาติ. กสฺมา? กุมฺภิกโฬปิโย มํ นิสฺสาย กฏจฺฉุนา ปหารํ ลภนฺตีติ. น เอฬกมนฺตรนฺติ อุมฺมารํ อนฺตรํ กริตฺวา ทิยฺยมานํ น คณฺหาติ. กสฺมา? อยํ มํ นิสฺสาย อนฺตรกรณํ ลภตีติ. ทณฺฑมุสเลสุปิ เอเสว นโย.

น ทฺวินฺนนฺติ ทฺวีสุ ภุญฺชมาเนสุ เอกสฺมึ อุฏฺฐาย เทนฺเต น คณฺหาติ. กสฺมา? กพฬนฺตราโย โหตีติ. น คพฺภินิยาติอาทีสุ ปน ‘‘คพฺภินิยา กุจฺฉิยํ ทารโก กิลมตี’’ติ, ปายนฺติยา ทารกสฺส ขีรนฺตราโย โหตี’’ติ, ‘‘ปุริสนฺตรคตาย รติอนฺตราโย โหตี’’ติ น คณฺหาติ. น สํกิตฺตีสูติ สํกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสุ. ทุพฺภิกฺขสมเย กิร อเจลกสาวกา อเจลกานมตฺถาย ตโต ตโต ตณฺฑุลาทีนิ สมาทเปตฺวา ภตฺตํ ปจนฺติ, อุกฺกฏฺโฐ อเจลโก ตโตปิ น ปฏิคฺคณฺหาติ. น ยตฺถ สาติ ยตฺถ สุนโข ‘‘ปิณฺฑํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปฏฺฐิโต โหติ, ตตฺถ ตสฺส อทตฺวา อาหฏํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอตสฺส ปิณฺฑนฺตราโย โหตีติ. สณฺฑสณฺฑจารินีติ สมูหสมูหจารินี. สเจ หิ อเจลกํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ มนุสฺสา ภตฺตเคหํ ปวิสนฺติ, เตสุ จ ปวิสนฺเตสุ กโฬปิมุขาทีสุ นิลีนา มกฺขิกา อุปฺปติตฺวา สณฺฑสณฺฑา จรนฺติ. ตโต อาหฏํ ภิกฺขํ น คณฺหาติ. กสฺมา? มํ นิสฺสาย มกฺขิกานํ โคจรนฺตราโย ชาโตติ. ถุโสทกนฺติ สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กตํ โสวีรกํ. เอตฺถ จ สุราปานเมว สาวชฺชํ, อยํ ปน สพฺเพสุปิ สาวชฺชสญฺญี.

เอกาคาริโกติ โย เอกสฺมึเยว เคเห ภิกฺขํ ลภิตฺวา นิวตฺตติ. เอกาโลปิโกติ โย เอเกเนว อาโลเปน ยาเปติ. ทฺวาคาริกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกิสฺสาปิ ทตฺติยาติ เอกาย ทตฺติยา. ทตฺติ นาม เอกา ขุทฺทกปาติ โหติ, ยตฺถ อคฺคภิกฺขํ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปนฺติ. เอกาหิกนฺติ เอกทิวสนฺตริกํ. อฑฺฒมาสิกนฺติ อฑฺฒมาสนฺตริกํ. ปริยายภตฺตโภชนนฺติ วารภตฺตโภชนํ, เอกาหวาเรน ทฺวีหวาเรน สตฺตาหวาเรน อฑฺฒมาสวาเรนาติ เอวํ ทิวสวาเรน อาภตํ ภตฺตโภชนํ.

สากภกฺโขติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อุพฺภฏฺฐโกติ อุทฺธํ ฐิตโก. อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโตติ อุกฺกุฏิกํ วีริยํ อนุยุตฺโต. คจฺฉนฺโตปิ อุกฺกุฏิโกว หุตฺวา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. กณฺฏกาปสฺสยิโกติ อยกณฺฏเก วา ปกติกณฺฏเก วา ภูมิยํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ จมฺมํ อตฺถริตฺวา ฐานจงฺกมาทีนิ กโรติ. เสยฺยนฺติ สยนฺโตปิ ตตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปติ. ผลกเสยฺยนฺติ รุกฺขผลเก เสยฺยํ. ถณฺฑิลเสยฺยนฺติ ถณฺฑิเล อุจฺเจ ภูมิฏฺฐาเน เสยฺยํ. เอกปสฺสยิโกติ เอกปสฺเสเนว สยติ. รโชชลฺลธโรติ สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา รชุฏฺฐานฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, อถสฺส สรีเร รโชชลฺลํ ลคฺคติ, ตํ ธาเรติ. ยถาสนฺถติโกติ ลทฺธํ อาสนํ อโกเปตฺวา ยเทว ลภติ, ตตฺเถว นิสีทนสีโล. เวกฏิโกติ วิกฏขาทนสีโล, วิกฏนฺติ คูถํ วุจฺจติ. อปานโกติ ปฏิกฺขิตฺตสีตุทกปาโน. สายํ ตติยํ อสฺสาติ สายตติยกํ. ปาโต มชฺฌนฺหิเก สายนฺติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ‘‘ปาปํ ปวาเหสฺสามี’’ติ อุทโกโรหนานุโยคํ อนุยุตฺโต วิหรติ.

เต สลฺเล อภิสงฺขโรตีติ เต ราคาทิสตฺตสลฺเล อภินิพฺพตฺเตติ. อภิสงฺขโรนฺโตติ อภินิพฺพตฺเตนฺโต. สลฺลาภิสงฺขารวเสนาติ สลฺลาภินิพฺพตฺตาปนการณา. ปุรตฺถิมํ ทิสํ ธาวตีติ ปุริมํ ทิสํ คจฺฉติ. เต สลฺลาภิสงฺขารา อปฺปหีนาติ เอเต ราคาทิสลฺลา ปโยคา นปฺปหีนา. สลฺลาภิสงฺขารานํ อปฺปหีนตฺตาติ สลฺลปโยคานํ อปฺปหีนภาเวน. คติยา ธาวตีติ คติยํ ธาวติ. คติยา คตินฺติ คติโต คตึ.

น สีทตีติ น นิมุชฺชติ. น สํสีทตีติ น สมนฺตโต มุชฺชติ. น โอสีทตีติ น โอสกฺกติ. น อวสีทตีติ น ปจฺโจสกฺกติ. น อวคจฺฉตีติ น เหฏฺฐา คจฺฉติ.

๑๗๕. เอวํ มหานุภาเวน สลฺเลน โอติณฺเณสุ จ สตฺเตสุ – ตตฺถ สิกฺขานุคียนฺติ, ยานิ โลเก คธิตานีติ คาถา. ตสฺสตฺโถ – เย โลเก ปญฺจ กามคุณา ปฏิลาภาย คิชฺฌนฺตีติ กตฺวา ‘‘คธิตานี’’ติ วุจฺจนฺติ, จิรกาลเสวิตตฺตา วา ‘‘คธิตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ตํ นิมิตฺตํ หตฺถิสิกฺขาทิกา อเนกา สิกฺขา กถียนฺติ, อุคฺคยฺหนฺติ วา. ปสฺสถ ยาว สมตฺโถ วายํ โลโก, ยโต ปณฺฑิโต กุลปุตฺโต เตสุ วา คธิเตสุ ตาสุ วา สิกฺขาสุ อธิมุตฺโต น สิยา, อญฺญทตฺถุ อนิจฺจาทิทสฺสเนน นิพฺพิชฺฌ สพฺพโส กาเม. อตฺตโน นิพฺพานเมว สิกฺเขติ.

ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ ญาเณน นิกฺขเมตฺวา วา นิพฺพิชฺฌิตฺวา วา.

๑๗๖. อิทานิ ยถา นิพฺพานาย สิกฺขิตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺโจ สิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สจฺโจติ วาจาสจฺเจน ญาณสจฺเจน มคฺคสจฺเจน จ สมนฺนาคโต. ริตฺตเปสุโณติ ปหีนเปสุโณ. เววิจฺฉนฺติ มจฺฉริยํ.

๑๗๗. นิทฺทํ ตนฺทึ สเห ถีนนฺติ ปจลายิกญฺจ กายาลสิยญฺจ จิตฺตาลสิยญฺจาติ อิเม ตโย ธมฺเม อภิภเวยฺย. นิพฺพานมานโสติ นิพฺพานนินฺนจิตฺโต.

กายสฺส อกลฺยตาติ ขนฺธตฺตยสงฺขาตสฺส นามกายสฺส คิลานภาโว. คิลาโน หิ อกลฺลโกติ วุจฺจติ. วินเยปิ (ปารา. ๑๕๑) วุตฺตํ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, อกลฺลโก’’ติ. อกมฺมญฺญตาติ กายเคลญฺญสงฺขาโต อกมฺมญฺญตากาโร. เมโฆ วิย อากาสํ กายํ โอนยฺหตีติ โอนาโห. สพฺพโต ภาเคน โอนาโห ปริโยนาโห. อพฺภนฺตเร สโมรุนฺธตีติ อนฺโตสโมโรโธ. เมธตีติ มิทฺธํ, อกมฺมญฺญภาเวน วิหึสตีติ อตฺโถ. สุปนฺติ เตนาติ สุปฺปํ. อกฺขิทลาทีนํ ปจลภาวํ กโรตีติ ปจลายิกา. สุปฺปนา สุปฺปิตตฺตนฺติ อาการภาวนิทฺเทสา. โอลียนาติ โอลียนากาโร. ทุติยํ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตํ. ลีนนฺติ อวิปฺผาริกตาย ปฏิกุฏิกํ. อิตเร เทฺว อาการภาวนิทฺเทสา. ถินนฺติ สปฺปิปิณฺโฑ วิย อวิปฺผาริกตาย ฆนภาเวน ฐิตํ. ถิยนาติ อาการนิทฺเทโส. ถิยิตสฺส ภาโว ถิยิตตฺตํ, อวิปฺผารวเสน ถทฺธตาติ อตฺโถ.

สพฺพสงฺขารธาตุยาติ นิพฺพานนินฺนมานโส สพฺพเตภูมิกสงฺขาตธาตุยา. จิตฺตํ ปฏิวาเปตฺวาติ จิตฺตํ นิวตฺตาเปตฺวา. เอตํ สนฺตนฺติ เอตํ นิพฺพานํ. กิเลสสนฺตตาย สนฺตํ. อตปฺปกฏฺเฐน ปณีตํ.

น ปณฺฑิตา อุปธิสุขสฺส เหตูติ ทพฺพชาติกา กามสุขสฺส การณา ทานานิ น เทนฺติ. กามญฺจ เต อุปธิปริกฺขยายาติ เอกํเสน เต ปณฺฑิตา กามกฺขยาย กามกฺเขปนตฺถํ ทานานิ เทนฺติ. อปุนพฺภวายาติ นิพฺพานตฺถาย. ฌานานิ ภาเวนฺตีติ ปฐมชฺฌานาทีนิ วฑฺเฒนฺติ. ปุนพฺภวายาติ ปุนพฺภวการณา. เต ปณฺฑิตา นิพฺพานํ อภิมุขํ หุตฺวา ทานํ ททนฺติ.

๑๗๘. สาหสาติ รตฺตสฺส ราคจริตาทิเภทา สาหสาการณา. นิทฺเทโส อุตฺตานตฺโถเยว.

๑๗๙. ปุราณํ นาภินนฺเทยฺยาติ อตีตํ รูปาทึ นาภินนฺเทยฺย. นเวติ ปจฺจุปฺปนฺเน. หียมาเนติ วินสฺสมาเน. อากาสํ น สิโต สิยาติ ตณฺหานิสฺสิโต น ภเวยฺย. ตณฺหา หิ รูปาทีนํ อากาสนโต ‘‘อากาโส’’ติ วุจฺจติ.

เวมาเนติ อภวมาเน. วิคจฺฉมาเนติ อปคจฺฉมาเน.

‘‘อากาสตี’’ติ ‘‘อากสฺสตี’’ติ จ ทุวิโธ ปาโฐ.

๑๘๐. กึ การณา อากาสํ น สิโต สิยาติ เจ? เคธํ พฺรูมีติ คาถา. ตสฺสตฺโถ – อหญฺหิ อิมํ อากาสสงฺขาตํ ตณฺหํ รูปาทีสุ คิชฺฌนโต เคธํ พฺรูมิ ‘‘เคโธ’’ติ วทามิ. กิญฺจ ภิยฺโย – อวหนนฏฺเฐน ‘‘โอโฆ’’ติ จ อาชวนฏฺเฐน ‘‘อาชว’’นฺติ จ ‘‘อิทํ มยฺหํ, อิทํ มยฺห’’นฺติ ชปฺปการณโต ‘‘ชปฺปน’’นฺติ จ ทุมฺมุญฺจนฏฺเฐน ‘‘อารมฺมณ’’นฺติ จ กมฺปกรณฏฺเฐน ‘‘กมฺปน’’นฺติ จ พฺรูมิ, เอสาว โลกสฺส ปลิโพธฏฺเฐน ทุรติกฺกมนียฏฺเฐน จ ‘‘กามปงฺโก ทุรจฺจโย’’ติ.

อาชวนฺติ อาปฏิสนฺธิโต ชวติ ธาวตีติ อาชวํ, วฏฺฏมูลตาย ปุนพฺภเว ปฏิสนฺธิทานตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. ชปฺปนนฺติ ปตฺถนา, ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. อารมฺมณมฺปิ วุจฺจติ ตณฺหาติ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อุปฺปนฺนตณฺหา มุจฺจิตุํ อสกฺกุเณยฺยฏฺเฐน อารมฺมณาติ กถียติ. กามปงฺโกติ โอสีทนฏฺเฐน กลลํ. กทฺทโมติ สงฺคฏฺเฐน กทฺทโม. ตาปนฏฺเฐน กิเลโส. นิยฺยาสํ วิย ลคฺคาปนฏฺเฐน ปลิโป. รุนฺธิตฺวา ธารณฏฺเฐน ปลิโรโธ. เอวเมตํ เคธาทิปริยายํ อากาสํ อนิสฺสิโต.

๑๘๑. สจฺจา อโวกฺกมนฺติ คาถา. ตสฺสตฺโถ – ปุพฺเพ วุตฺตา ติวิธาปิ สจฺจา อโวกฺกมํ โมเนยฺยปตฺติยา มุนีติ สงฺขํ คโต นิพฺพานถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ, ส เวเอวรูโป สพฺพานิ อายตนานิ นิสฺสชฺชิตฺวา ‘‘สนฺโต’’ติ วุจฺจติ. นิทฺเทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

๑๘๒. กิญฺจ ภิยฺโย – ส เว วิทฺวาติ คาถา. ตตฺถ ญตฺวา ธมฺมนฺติ อนิจฺจาทินเยน สงฺขตธมฺมํ อญฺญาย. สมฺมา โส โลเก อิริยาโนติ อสมฺมาอิริยนกรานํ กิเลสานํ ปหานา สมฺมา โส โลเก อิริยมาโน.

๑๘๓. เอวํ อปิเหนฺโต จ – โยธ กาเมติ คาถา. ตตฺถ สงฺคนฺติ สตฺตวิธํ สงฺคํ โย อจฺจตริ. นาชฺเฌตีติ น อภิชฺฌายติ.

๑๘๔. ตสฺมา ตุเมฺหสุปิ โย เอวรูโป โหตุํ อิจฺฉติ, ตํ วทามิ – ยํ ปุพฺเพติ คาถา. ตตฺถ ยํ ปุพฺเพติ อตีเต สงฺขาเร อารพฺภ อุปฺปชฺชนธมฺมํ กิเลสชาตํ อตีตํ กมฺมญฺจ. ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนนฺติ อนาคเตปิ สงฺขาเร อารพฺภ อุปฺปชฺชนธมฺมํ ราคาทิกิญฺจนํ มา อหุ. มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสีติ ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทิธมฺเมปิ น คเหสฺสสิ เจ. เอวํ อุปสนฺโต จริสฺสสิ.

อพีชํ กโรหีติ มคฺคญาเณน น พีชํ กโรหิ. ราคกิญฺจนนฺติ ราคผนฺทนํ. โทสกิญฺจนาทีสุปิ เอเสว นโย.

๑๘๕. เอวํ อรหตฺตปฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อรหโต ถุติวเสน อิโต ปรา คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ สพฺพโสติ คาถาย มมายิตนฺติ มมตฺตกรณํ. ‘‘มม อิท’’นฺติ คหิตํ วา วตฺถุ. อสตา จ น โสจตีติ อวิชฺชมานการณา อสนฺตการณา น โสจติ. น ชียตีติ ชานึ นาธิคจฺฉติ.

อหุ วต เมติ มยฺหํ อโหสิ วต. ตํ วต เม นตฺถีติ ยํ อตีเต อโหสิ, ตํ มยฺหํ อิทานิ น สนฺติ. สิยา วต เมติ ยํ มยฺหํ ภวิสฺสติ, ตํ วตาหํ น ลภามีติ อิทานิ อหํ เอกํเสน น ปาปุณามิ.

๑๘๖. กิญฺจ ภิยฺโย – ยสฺส นตฺถีติ คาถา. ตตฺถ กิญฺจนนฺติ กิญฺจิ รูปาทิธมฺมชาตํ.

อภิสงฺขตนฺติ กมฺเมน สงฺขริตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ จิตฺเตน ราสิกตํ. อวิชฺชาย เตฺววาติ อวิชฺชาย ตุ เอว. อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน นิรวเสสนิโรธา.

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ อวสวตฺติสลฺลกฺขณวเสน วา ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนวเสน วาติ ทฺวีหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ ปสฺส. อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจาติ สกฺกายทิฏฺฐึ อุทฺธริตฺวา. เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ เอวํ มรณสฺส ตรโณ ภเวยฺย. เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตนฺติ เอวํ ขนฺธโลกํ ปสฺสนฺตํ. มจฺจุราชา น ปสฺสตีติ มรณราชา น โอโลเกติ น ทกฺขติ.

นาญฺญํ ปตฺถยเต กิญฺจีติ อญฺญํ อปฺปมตฺตกมฺปิ น ปตฺถยติ น ปิหยติ. อญฺญตฺร อปฺปฏิสนฺธิยาติ นิพฺพานํ ฐเปตฺวา. ‘‘อญฺญตฺรปฺปฏิสนฺธิยา’’ติ เอกปทํ กตฺวาปิ ปฐนฺติ.

๑๘๗. กิญฺจ ภิยฺโย – อนิฏฺฐุรีติ คาถา. ตตฺถ อนิฏฺฐุรีติ อนิสฺสุกี. ‘‘อนิฏฺฐรี’’ติปิ เกจิ ปฐนฺติ. สพฺพธี สโมติ สพฺพตฺถ สโม, อุเปกฺขโกติ อธิปฺปาโย. กึ วุตฺตํ โหติ? โย โส ‘‘นตฺถิ เม’’ติ น โสจติ, ตมหํ อวิกมฺปินํ ปุคฺคลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อนิฏฺฐุรี อนนุคิทฺโธ, อเนโช สพฺพธี สโมติ อิมํ ตสฺมึ ปุคฺคเล จตุพฺพิธํ อานิสํสํ พฺรูมีติ.

นิฏฺฐุริโยติ อิสฺสุกี. นิฏฺฐุรภาโว นิฏฺฐุริยํ, ตํ นิสฺสาย เอตฺตกมฺปิ นตฺถีติ เขฬปาตนฺติ อตฺโถ. นิฏฺฐุริยกมฺมนฺติ นิฏฺฐุริยกรณํ. คหฏฺโฐ วา หิ คหฏฺฐํ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุํ นิสฺสาย วสนฺโต อปฺปมตฺตเกเนว กุชฺฌิตฺวา ตํ นิสฺสาย เอตฺตกมฺปิ นตฺถีติ เขฬํ ปาเตตฺวา ปาเทน มทฺทนฺโต วิย นิฏฺฐุริยํ นาม กโรติ. ตสฺส ตํ กมฺมํ ‘‘นิฏฺฐุริยกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ. อิสฺสาติ สภาวนิทฺเทโส. ตโต ปรา เทฺว อาการภาวนิทฺเทสา. อิตรตฺตยํ ปริยายวจนํ. ลกฺขณาทิโต ปเนสา ปรสมฺปตฺตีนํ อุสูยนลกฺขณา อิสฺสา; ตตฺถ จ อนภิรติรสา; ตโต วิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานา; ปรสมฺปตฺติปทฏฺฐานา.

ลาเภปิ น อิญฺชตีติ ปจฺจยลาเภ น จลติ. อลาเภปีติ ปจฺจยานํ อลาเภปิ.

๑๘๘. กิญฺจ ภิยฺโย – อเนชสฺสาติ คาถา. ตตฺถ นิสงฺขตีติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ โย โกจิ สงฺขาโร. โส หิ ยสฺมา นิสงฺขริยติ, นิสงฺขโรติ วา, ตสฺมา ‘‘นิสงฺขตี’’ติ วุจฺจติ. วิยารมฺภาติ วิวิธา ปุญฺญาภิสงฺขาราทิกา อารมฺภา. เขมํ ปสฺสติ สพฺพธีติ สพฺพตฺถ อภยเมว ปสฺสติ.

อารมฺภาติ กมฺมานํ ปฐมารมฺภา. วิยารมฺภาติ อุปรูปริ วิวิธอารมฺภนวเสน วีริยารมฺภา. ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกกมฺมานํ เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมา วิยารมฺภา อารโต.

๑๘๙. เอวํ ปสฺสนฺโต น สเมสูติ คาถา. ตตฺถ น วทเตติ ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติอาทินา มานวเสน สเมสุปิ อตฺตานํ น วทติ โอเมสุปิ อุสฺเสสุปิ. นาเทติ น นิรสฺสตีติ รูปาทีสุ กญฺจิ ธมฺมํ น คณฺหาติ น นิสฺสชฺชติ. เสสํ สพฺพตฺถ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมว. เอวํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย

อตฺตทณฺฑสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.