๑๖. สาริปุตฺตสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๐. โสฬสเม น เม ทิฏฺโฐติ สาริปุตฺตสุตฺตนิทฺเทโส. ตตฺถ อิโต ปุพฺเพติ อิโต สงฺกสฺสนคเร โอตรณโต ปุพฺเพ. วคฺคุวโทติ สุนฺทรวโท. ตุสิตา คณิมาคโตติ ตุสิตกายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ อาคตตฺตา ตุสิตา อาคโต. คณาจริยตฺตา คณี. สนฺตุฏฺฐฏฺเฐน วา ตุสิตสงฺขาตา เทวโลกา คณึ อาคโต, ตุสิตานํ วา อรหนฺตานํ คณึ อาคโตติ.

อิมินา จกฺขุนาติ อิมินา อตฺตภาวปริยาปนฺเนน ปกติมํสจกฺขุนา. อิมินา อตฺตภาเวนาติ อิมินา ปจฺฉิเมน อตฺตภาเวน. ตาวตึสภวเนติ ตาวตึสเทวโลเก. ปาริจฺฉตฺตกมูเลติ โกวิฬารรุกฺขสฺส เหฏฺฐา. ปณฺฑุกมฺพลสิลายนฺติ รตฺตกมฺพลสทิสปาสาณปิฏฺเฐ. วสฺสํ วุฏฺโฐติ วุฏฺฐวสฺโส. เทวคณปริวุโตติ เทวสงฺเฆน ปริวาริโต. โอติณฺโณติ อวติณฺโณ. อิมํ ทสฺสนํ ปุพฺเพติ อญฺญตฺร อิมมฺหา ทสฺสนา ปุพฺเพ. น ทิฏฺโฐติ อญฺญทา น ทิฏฺฐปุพฺโพ.

ขตฺติยสฺส วาติ ขตฺติยสฺส วทนฺตสฺส น สุโต. พฺราหฺมณาทีสุปิ เอเสว นโย.

มธุรวโทติอาทีสุ พฺยญฺชนสมฺปนฺนํ มธุรํ วทตีติ มธุรวโท. เปมชนกํ เปมารหํ วทตีติ เปมนียวโท. หทยงฺคมจิตฺเต ฐปนโยคฺยํ วทตีติ หทยงฺคมวโท. กรวีกสกุณสทฺโท วิย มธุรโฆโส อสฺสาติ กรวีกรุตมญฺชุโฆโส. วิสฺสฏฺโฐ จาติ อปลิพุทฺโธ ตตฺถ ตตฺถ อปกฺขลโน. วิญฺเญยฺโย จาติ สุวิชาเนยฺโย จ. มญฺชุ จาติ มธุโร จ. สวนีโย จาติ กณฺณสุโข จ. พินฺทุ จาติ ฆโน จ. อวิสารี จาติ น ปตฺถโฏ จ. คมฺภีโร จาติ น อุตฺตาโน จ. นินฺนาทิ จาติ โฆสวนฺโต จ. อสฺสาติ อสฺส สตฺถุโน. พหิทฺธา ปริสายาติ ปริสโต พหิ. น นิจฺฉรตีติ น นิกฺขมติ. กึการณา? เอวรูโป มธุรสทฺโท นิกฺการณา มา วินสฺสตูติ. พฺรหฺมสฺสโรติ อญฺเญ ฉินฺนสฺสราปิ ภินฺนสฺสราปิ กากสฺสราปิ โหนฺติ, อยํ ปน มหาพฺรหฺมุโน สรสทิเสน สเรน สมนฺนาคโต. มหาพฺรหฺมุโน หิ ปิตฺตเสเมฺหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุทฺโธ โหติ, ภควตาปิ กตกมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุโน สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฏฺฐาย สมุฏฺฐหนฺโต สโร วิสุทฺโธ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตาว สมุฏฺฐาติ. กรวีโก วิย ภณตีติ กรวีกภาณี, มตฺตกรวีกรุตมญฺชุโฆโสติ อตฺโถ.

ตาเรตีติ อเขมนฺตฏฺฐานํ อติกฺกาเมติ. อุตฺตาเรตีติ เขมนฺตภูมึ อุปเนนฺโต ตาเรติ. นิตฺตาเรตีติ อเขมนฺตฏฺฐานโต นิกฺขาเมนฺโต ตาเรติ. ปตาเรตีติ ปริคฺคเหตฺวา ตาเรติ, หตฺเถน ปริคฺคเหตฺวา วิย ตาเรตีติ อตฺโถ. สพฺพมฺเปตํ ตารณุตฺตารณาทิเขมนฺตฏฺฐาเน ฐปนเมวาติ อาห – ‘‘เขมนฺตภูมึ สมฺปาเปตี’’ติ. สตฺเตติ เวเนยฺยสตฺเต. มหาคหนตาย มหานตฺถตาย ทุนฺนิตฺตริยตาย จ ชาติเยว กนฺตาโร ชาติกนฺตาโร, ตํ ชาติกนฺตารํ.

คณสฺส สุสฺสูสตีติ คโณ อสฺส วจนํ สุสฺสูสติ สุณาติ อุปลกฺเขติ. โสตํ โอทหตีติ โสตุกามตาย โสตํ อวทหติ ปติฏฺฐาเปติ. อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตีติ ญาตุกามํ จิตฺตํ ปณิทหติ. คณํ อกุสลา วุฏฺฐาเปตฺวาติ ชนสมูหํ อโกสลฺลสมฺภูตา อกุสลา อุฏฺฐาเปตฺวา. กุสเล ปติฏฺฐาเปตีติ โกสลฺลสมฺภูเต กุสเล ฐเปติ. สงฺฆีติ ราสิวเสน สงฺโฆ อสฺส อตฺถีติ สงฺฆี. ปริสวเสน คโณ อสฺส อตฺถีติ คณี. คณสฺส อาจริโยติ คณาจริโย.

๑๙๑. ทุติยคาถาย สเทวกสฺส โลกสฺส, ยถา ทิสฺสตีติ สเทวกสฺส โลกสฺส วิย มนุสฺสานมฺปิ ทิสฺสติ. ยถา วา ทิสฺสตีติ ตจฺฉโต อวิปรีตโต ทิสฺสติ. จกฺขุมาติ อุตฺตมจกฺขุมา. เอโกติ ปพฺพชฺชาสงฺขาตาทีหิ เอโก. รตินฺติ เนกฺขมฺมรติอาทึ.

ปติรูปโกติ สุวณฺณปติรูปโก กุณฺฑโล. มตฺติกากุณฺฑโลวาติ มตฺติกาย กตกุณฺฑโล วิย. โลหฑฺฒมาโสว สุวณฺณฉนฺโนติ สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺโน โลหมาสโก วิย. ปริวารฉนฺนาติ ปริวาเรน ฉาทิตา. อนฺโต อสุทฺธาติ อพฺภนฺตรโต ราคาทีหิ อปริสุทฺธา. พหิ โสภมานาติ จีวราทีหิ พาหิรโต สุนฺทรา.

อกปฺปิตอิริยาปถา จาติ อสชฺชิตอิริยาปถา. ปณิธิสมฺปนฺนาติ ปริปุณฺณปตฺถนา.

วิสุทฺธสทฺโทติ ปริสุทฺธกิตฺติสทฺโท, ยถาภูตถุติโฆโสติ อตฺโถ. คตกิตฺติสทฺทสิโลโกติ กิตฺติสทฺทญฺจ สิโลกญฺจ คเหตฺวา จรณสีโล. กตฺถ วิสุทฺธสทฺโทติ เจ? ‘‘นาคภวเน จ สุปณฺณภวเน จา’’ติอาทินา นเยน วิตฺถาเรตฺวา วุตฺตฏฺฐาเน. ตโต จ ภิยฺโยติ ตโต วุตฺตปฺปการโต จ เวเนยฺยวเสน อติเรกตโรปิ ทิสฺสติ.

สพฺพํ ราคตมนฺติ สกลํ ราคนฺธการํ. โทสตมาทีสุปิ เอเสว นโย. อนฺธกรณนฺติ ปญฺญาโลกนิวารณกรณํ. อจกฺขุกรณนฺติ ปญฺญาจกฺขุโน อกรณํ. อญฺญาณกรณนฺติ ญาเณน อชานนกรณํ. ปญฺญานิโรธิกนฺติ ปญฺญานยนนาสกํ. วิฆาตปกฺขิกนฺติ ปีฬาโกฏฺฐาสิกํ. อนิพฺพานสํวตฺตนิกนฺติ อปจฺจยอมตนิพฺพานตฺถาย น สํวตฺตนิกํ.

สพฺพํ ตํ เตน โพธิญาเณน พุชฺฌีติ ตํ สกลํ เตน จตุมคฺคญาณวเสน พุชฺฌิ. ปฐมมคฺควเสน ชานิ อนุพุชฺฌิ. ทุติยมคฺควเสน ปุน อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. ตติยมคฺควเสน ปฏิเวธํ ปาปุณิ สมฺพุชฺฌิ. จตุตฺถมคฺควเสน นิสฺเสสปฏิเวเธน สมฺมาพุชฺฌิ. อธิคจฺฉิ ผสฺเสสิ สจฺฉากาสีติ เอตํ ตยํ ผลวเสน โยเชตพฺพํ. ปฐมทุติยวเสน ปฏิลภิ. ตติยวเสน ญาณผสฺเสน ผุสิ. จตุตฺถวเสน ปจฺจกฺขํ อกาสิ. อถ วา เอเกกผลสฺส ตโยปิ ลพฺภนฺติ เอว.

เนกฺขมฺมรตินฺติ ปพฺพชฺชาทีนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนรตึ. วิเวกรตินฺติ กายวิเวกาทิมฺหิ อุปฺปนฺนรตึ. อุปสมรตินฺติ กิเลสวูปสเม รตึ. สมฺโพธิรตินฺติ มคฺคํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนรตึ.

๑๙๒. ตติยคาถาย พหูนมิธ พทฺธานนฺติ อิธ พหูนํ ขตฺติยาทีนํ สิสฺสานํ. สิสฺสา หิ อาจริยปฏิพทฺธวุตฺติตฺตา ‘‘พทฺธา’’ติ วุจฺจนฺติ. อตฺถิ ปเญฺหน อาคมนฺติ อตฺถิโก ปเญฺหน อาคโตมฺหิ, อตฺถิกานํ วา ปเญฺหน อาคมนํ, ปเญฺหน อตฺถิ อาคมนํ วาติ.

พุทฺโธติ ปทสฺส อภาเวปิ ตํ พุทฺธนฺติ ปเท โย โส พุทฺโธ, ตํ นิทฺทิสิตุกาเมน ‘‘พุทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. สยมฺภูติ อุปเทสํ วินา สยเมว ภูโต. อนาจริยโกติ สยมฺภูปทสฺส อตฺถวิวรณํ. โย หิ อาจริยํ วินา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, โส สยมฺภู นาม โหตีติ. ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสูติอาทิ อนาจริยกภาวสฺส อตฺถปฺปกาสนํ. อนนุสฺสุเตสูติ อาจริยโต อนนุสฺสุเตสุ. สามนฺติ สยเมว. อภิสมฺพุชฺฌีติ ภุสํ สมฺมา ปฏิวิชฺฌิ. ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณีติ เตสุ จ สจฺเจสุ สพฺพญฺญุภาวํ ปาปุณิ. ยถา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺตา สพฺพญฺญุโน โหนฺติ, ตถา สจฺจานํ ปฏิวิทฺธตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ‘‘สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. พเลสุ จ วสีภาวนฺติ ทสสุ จ ตถาคตพเลสุ อิสฺสรภาวํ ปาปุณิ. โย โส เอวํ ภูโต, โส พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย ปณฺณตฺติโก, สพฺพญฺญุตปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปณฺณตฺติโก สตฺตวิเสโส พุทฺโธ. เอตฺตาวตา อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา กตา โหติ.

อิทานิ พฺยญฺชนโต วิภาเวนฺโต ‘‘พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยถา โลเก อวคนฺตา ‘‘อวคโต’’ติ วุจฺจติ, เอวํ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. ยถา ปณฺณโสสา วาตา ‘‘ปณฺณสุสา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมพุชฺฌนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมานํ ญาณจกฺขุนา ทิฏฺฐตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธติ อญฺเญน อโพธนียโต สยเมว พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. วิสวิตาย พุทฺโธติ นานาคุณวิกสนโต ปทุมมิว วิกสนฏฺเฐน พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธติอาทีหิ ฉหิ ปริยาเยหิ จิตฺตสงฺโกจกรธมฺมปฺปหาเนน นิทฺทาย วิพุทฺโธ ปุริโส วิย สพฺพกิเลสนิทฺทาย วิพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สงฺขา สงฺขาตนฺติ อตฺถโต เอกตฺตา สงฺขาเตนาติ วจนสฺส โกฏฺฐาเสนาติ อตฺโถ. ตณฺหาเลปทิฏฺฐิเลปาภาเวน นิรุปเลปสงฺขาเตน สวาสนานํ สพฺพกิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตวจเนน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ ราคโทสโมหาวเสเสหิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺกิเลโส.

เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธติ คมนตฺถานํ ธาตูนํ พุชฺฌนตฺถตฺตา พุชฺฌนตฺถาปิ ธาตุโย คมนตฺถา โหนฺเตว, ตสฺมา เอกายนมคฺคํ คตตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. เอกายนมคฺโค เจตฺถ –

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตู จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติ. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑) –

มคฺคสฺส พหูสุ นาเมสุ อยนนาเมน วุตฺตมคฺคนาเมน วุตฺโต. ตสฺมา เอกมคฺคภูโต มคฺโค, น เทฺวธาปถภูโตติ อตฺโถ. อถ วา เอเกน อยิตพฺโพ มคฺโคติ เอกายนมคฺโค. เอเกนาติ คณสงฺคณิกํ ปหาย ปวิวิตฺเตน. อยิตพฺโพติ ปฏิปชฺชิตพฺโพ, อยนฺติ วา เอเตนาติ อยโน, สํสารโต นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เอเกสํ อยโนติ เอกายโน. เอเกสนฺติ เสฏฺฐานํ. สพฺพสตฺตเสฏฺฐา จ สมฺมาสมฺพุทฺธา, ตสฺมา เอเกสํ มคฺคภูโต สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อยนภูโต มคฺโคติ วุตฺตํ โหติ. อยตีติ วา อยโน, คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เอกสฺมึ อยโน มคฺโคติ เอกายนมคฺโค. เอกสฺมึเยว พุทฺธสาสเน ปวตฺตมาโน มคฺโค, น อญฺญตฺถาติ วุตฺตํ โหติ. อปิ จ เอกํ อยตีติ เอกายโน. ปุพฺพภาเค นานามุขภาวนานยปฺปวตฺโตปิ อปรภาเค เอกํ นิพฺพานเมว คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา เอกายนมคฺโคติ เอกนิพฺพานคมนมคฺโคติ อตฺโถ.

เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ น ปเรหิ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ, กินฺตุ สยเมว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภตฺตา พุทฺโธติ พุทฺธิ พุทฺธํ โพโธติ ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ ยถา ‘‘นีลรตฺตคุณโยคา นีโล ปโฏ, รตฺโต ปโฏ’’ติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธคุณโยคา ‘‘พุทฺโธ’’ติ ญาเปตุํ วุตฺตํ.

ตโต ปรํ พุทฺโธติ เนตํ นามนฺติอาทิ ‘‘อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตี’’ติ ญาปนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ มิตฺตา สหายา. อมจฺจา ภจฺจา. ญาตี ปิตุปกฺขิกา. สาโลหิตา มาตุปกฺขิกา. สมณา ปพฺพชฺชุปคตา. พฺราหฺมณา โภวาทิโน, สมิตปาปพาหิตปาปา วา. เทวตา สกฺกาทโย พฺรหฺมาโน จ. วิโมกฺขนฺติกนฺติ วิโมกฺโข อรหตฺตมคฺโค, วิโมกฺขสฺส อนฺโต อรหตฺตผลํ, ตสฺมึ วิโมกฺขนฺเต ภวํ วิโมกฺขนฺติกํ นามํ. สพฺพญฺญุภาโว หิ อรหตฺตมคฺเคน สิชฺฌติ, อรหตฺตผโลทเย สิทฺธํ โหติ. ตสฺมา สพฺพญฺญุภาโว วิโมกฺขนฺเต ภโว โหติ. ตํ เนมิตฺติกมฺปิ นามํ วิโมกฺขนฺเต ภวํ นาม โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตาน’’นฺติ. โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภาติ มหาโพธิรุกฺขมูเล ยถาวุตฺตกฺขเณ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาเภน สห. สจฺฉิกา ปญฺญตฺตีติ อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย สพฺพธมฺมสจฺฉิกิริยาย วา ชาตา ปญฺญตฺติ. ยทิทํ พุทฺโธติ ปญฺญตฺติ. อยํ พฺยญฺชนโต พุทฺธวิภาวนา. อิโต ปรํ วหสฺเสตํ ภารนฺติ ปริโยสานํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา ยถาปาฬิเมว นิยฺยาติ.

๑๙๓. จตุตฺถคาถาย วิชิคุจฺฉโตติ ชาติอาทีหิ อฏฺฏียโต. ริตฺตมาสนนฺติ วิวิตฺตํ มญฺจปีฐํ. ปพฺพตานํ คุหาสุ วาติ ปพฺพตคุหาสุ วา ริตฺตมาสนํ ภชโตติ สมฺพนฺธิตพฺพํ.

ชาติยา วิชิคุจฺฉโตติ ชาตึ วิชิคุจฺฉโต. ชราย. พฺยาธินาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ภชโตติ เอวมาทีสุ ภชโตติ ภชนฺตสฺส. เสวโตติ เสวนฺตสฺส. นิเสวโตติ สมฺมา เสวนฺตสฺส. สํเสวโตติ ปุนปฺปุนํ เสวนฺตสฺส. ปฏิเสวโตติ อุปคนฺตฺวา เสวนฺตสฺส. ปพฺพตปพฺภาราติ ปพฺพตกุจฺฉิโย.

๑๙๔. ปญฺจมคาถาย อุจฺจาวเจสูติ หีนปณีเตสุ. สยเนสูติ วิหาราทีสุ เสนาสเนสุ. กีวนฺโต ตตฺถ เภรวาติ กิตฺตกา ตตฺถ ภยการณา. ‘‘กุวนฺโต’’ติปิ ปาโฐ, กูชนฺโตติ จสฺส อตฺโถ.

กุวนฺโตติ สทฺทายนฺโต. กูชนฺโตติ อพฺยตฺตสทฺทํ กโรนฺโต. นทนฺโตติ อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺโต. สทฺทํ กโรนฺโตติ วาจํ ภาสนฺโต. กตีติ ปุจฺฉา. กิตฺตกาติ ปมาณปุจฺฉา. กีวตกาติ ปริจฺเฉทปุจฺฉา. กีวพหุกาติ ปมาณปริจฺเฉทปุจฺฉา. เต เภรวาติ เอเต ภยชนนุปทฺทวา ภยารมฺมณา. กีวพหุกาติ ปุจฺฉิเต อารมฺมเณ ทสฺเสตุํ ‘‘สีหา พฺยคฺฆา ทีปี’’ติอาทีหิ วิสฺสชฺเชติ.

๑๙๕. ฉฏฺฐคาถาย กติ ปริสฺสยาติ กิตฺตกา อุปทฺทวา. อคตํ ทิสนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ อคตปุพฺพตฺตา อคตํ, นิทฺทิสิตพฺพโต ทิสา จาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อคตํ ทิส’’นฺติ. อมตํ ทิส’’นฺติปิ ปาโฐ. อภิสมฺภเวติ อภิสมฺภเวยฺย. ปนฺตมฺหีติ ปริยนฺเต.

อคตปุพฺพา สา ทิสาติ ยา ทิสา สุปินนฺเตนปิ น คตปุพฺพา. น สา ทิสา คตปุพฺพาติ เอสา ทิสา วุตฺตนเยน น คตปุพฺพา. อิมินา ทีเฆน อทฺธุนาติ อเนน ทีฆกาเลน.

สมติตฺติกนฺติ อนฺโตมุขวฏฺฏิเลขํ ปาเปตฺวา สมภริตํ. อนวเสกนฺติ อนวสิญฺจนกํ อปริสิญฺจนกํ กตฺวา. เตลปตฺตนฺติ ปกฺขิตฺตเตลํ เตลปตฺตํ. ปริหเรยฺยาติ หเรยฺย อาทาย คจฺเฉยฺย. เอวํ สจิตฺตมนุรกฺเขติ ตํ เตลภริตํ ปตฺตํ วิย อตฺตโน จิตฺตํ กายคตาย สติยา โคจเร เจว สมฺปยุตฺตสติยา จาติ อุภินฺนํ อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา ยถา มุหุตฺตมฺปิ พหิทฺธา โคจเร น วิกฺขิปติ, ตถา ปณฺฑิโต โยคาวจโร รกฺเขยฺย โคปเยยฺย. กึการณา? เอตสฺส หิ –

‘‘ทุนฺนิคฺคหสฺส ลหุโน, ยตฺถกามนิปาติโน;

จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ, จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ’’. (ธ. ป. ๓๕);

ตสฺมา –

‘‘สุทุทฺทสํ สุนิปุณํ, ยตฺถกามนิปาตินํ;

จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวี, จิตฺตํ คุตฺตํ สุขาวหํ’’. (ธ. ป. ๓๖);

อิทญฺหิ –

‘‘ทูรงฺคมํ เอกจรํ, อสรีรํ คุหาสยํ;

เย จิตฺตํ สํยเมสฺสนฺติ, โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา’’. (ธ. ป. ๓๗);

อิตรสฺส ปน –

‘‘อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺส, สทฺธมฺมํ อวิชานโต;

ปริปฺลวปสาทสฺส, ปญฺญา น ปริปูรติ’’. (ธ. ป. ๓๘);

ถิรกมฺมฏฺฐานสหายสฺส ปน –

‘‘อนวสฺสุตจิตฺตสฺส, อนนฺวาหตเจตโส;

ปุญฺญปาปปหีนสฺส, นตฺถิ ชาครโต ภยํ’’. (ธ. ป. ๓๙);

ตสฺมา เอตํ –

‘‘ผนฺทนํ จปลํ จิตฺตํ, ทูรกฺขํ ทุนฺนิวารยํ;

อุชุํ กโรติ เมธาวี, อุสุกาโรว เตชนํ’’. (ธ. ป. ๓๓);

เอวํ อุชุํ กโรนฺโต สจิตฺตมนุรกฺเข.

ปตฺถยาโน ทิสํ อคตปุพฺพนฺติ อิมสฺมึ กายคตาสติกมฺมฏฺฐาเน กมฺมํ อารภิตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร อคตปุพฺพํ ทิสํ ปตฺเถนฺโต วุตฺตนเยน สกํ จิตฺตํ รกฺเขยฺยาติ อตฺโถ. กา ปเนสา ทิสา นาม –

‘‘มาตาปิตา ทิสา ปุพฺพา, อาจริยา ทกฺขิณา ทิสา;

ปุตฺตทารา ทิสา ปจฺฉา, มิตฺตามจฺจา จ อุตฺตรา.

‘‘ทาสกมฺมกรา เหฏฺฐา, อุทฺธํ สมณพฺราหฺมณา;

เอตา ทิสา นมสฺเสยฺย, อลมตฺโต กุเล คิหี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๗๓) –

เอตฺถ ตาว มาตาปิตาทโย ‘‘ทิสา’’ติ วุตฺตา.

‘‘ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย;

กตมํ ทิสํ ติฏฺฐติ นาคราชา, ยมทฺทสา สุปิเน ฉพฺพิสาณ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๐๔) –

เอตฺถ ปุรตฺถิมาทิเภทา ทิสาว ‘‘ทิสา’’ติ วุตฺตา.

‘‘อคาริโน อนฺนทปานวตฺถทา, อวฺหายิกา ตมฺปิ ทิสํ วทนฺติ;

เอสา ทิสา ปรมา เสตเกตุ, ยํ ปตฺวา ทุกฺขี สุขิโน ภวนฺตี’’ติ . (ชา. ๑.๖.๙) –

เอตฺถ นิพฺพานํ ‘‘ทิส’’นฺติ วุตฺตํ. อิธาปิ ตเทว อธิปฺเปตํ. ตณฺหกฺขยํ วิราคนฺติอาทีหิ ทิสฺสติ อปทิสฺสติ ตสฺมา ‘‘ทิสา’’ติ วุจฺจติ. อนมตคฺเค ปน สํสาเร เกนจิ พาลปุถุชฺชเนน สุปิเนนปิ อคตปุพฺพตาย ‘‘อคตปุพฺพา ทิสา นามา’’ติ วุจฺจติ. ตํ ปตฺถยนฺเตน กายคตาสติยา โยโค กรณีโยติ. วชโตติอาทีสุ เอตฺถ มคฺคุปฺปาทโต สมีปํ วชโต. ฐิติกฺขเณ คจฺฉโต. ผโลทยโต อติกฺกมโต.

อนฺเตติ อนฺตมฺหิ ฐิเต. ปนฺเตติ วนคหนคมฺภีเร ฐิเต. ปริยนฺเตติ ทูรภาเวน ปริยนฺเต ฐิเต. เสลนฺเตติ ปพฺพตานํ อนฺเต. วนนฺเตติ วนฆฏานํ อนฺเต. นทนฺเตติ นทีนํ อนฺเต. อุทกนฺเตติ อุทกานํ ปริยนฺเต. ยตฺถ น กสียติ น วปียตีติ ยสฺมึ กสนญฺจ วปนญฺจ น กรียติ. ชนนฺตํ อติกฺกมิตฺวา ฐิเต. มนุสฺสานํ อนุปจาเรติ กสนวปนวเสน มนุสฺเสหิ อนุปจริตพฺเพ เสนาสเน.

๑๙๖. สตฺตมคาถาย กฺยาสฺส พฺยปฺปถโย อสฺสูติ กิทิสานิ ตสฺส วจนานิ อสฺสุ.

มุสาวาทํ ปหายาติ เอตฺถ มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปโยโค วา. วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. อปโร นโย – มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาปนํ. ลกฺขณโต ปน อตถํ วตฺถุํ ตถโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถาวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. โส ยมตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปตาย อปฺปสาวชฺโช, มหนฺตตาย มหาสาวชฺโช. อปิ จ คหฏฺฐานํ อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตาย ‘‘นตฺถี’’ติอาทินยปฺปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, สกฺขินา หุตฺวา อตฺถภญฺชนตฺถํ วุตฺโต มหาสาวชฺโช. ปพฺพชิตานํ อปฺปกมฺปิ เตลํ วา สปฺปึ วา ลภิตฺวา หสาธิปฺปาเยน ‘‘อชฺช คาเม เตลํ นที มญฺเญ สนฺทตี’’ติ ปูรณกถานเยน ปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, อทิฏฺฐํเยว ปน ทิฏฺฐนฺติอาทินา นเยน วทนฺตานํ มหาสาวชฺโช.

ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา โหนฺติ – อตถํ วตฺถุ วิสํวาทนจิตฺตํ ตชฺโช วายาโม ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโกว. โส จ กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา วาจาย วา ปรวิสํวาทกกิริยากรเณ ทฏฺฐพฺโพ. ตาย เจ กิริยาย ปโร ตมตฺถํ ชานาติ, อยํ กิริยสมุฏฺฐาปิกา เจตนากฺขเณเยว มุสาวาทกมฺมุนา พชฺฌติ.

สจฺจํ วทตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติ ฆเฏตีติ สจฺจสนฺโธ, น อนฺตรนฺตรา มุสา วทตีติ อตฺโถ. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสา วทติ, กทาจิ สจฺจํ, ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริกตาย สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏิยติ, ตสฺมา น โส สจฺจสนฺโธ. อยํ ปน น ตาทิโส, ชีวิตเหตุปิ มุสา อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติเยวาติ สจฺจสนฺโธ.

เถโตติ ถิโร, ถิรกโถติ อตฺโถ. เอโก ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ถิรกโถ โหติ. เอโก ปาสาณเลขา วิย อินฺทขีโล วิย จ ถิรกโถ โหติ, อสินา สีสํ ฉินฺทนฺเตปิ เทฺวกถา น กเถติ. อยํ วุจฺจติ เถโต.

ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺโพ, สทฺธายิตพฺพโกติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ อุปปริกฺขิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมว อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทโก โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทตีติ อตฺโถ.

ปิสุณํ วาจํ ปหายาติอาทีสุ ยาย วาจาย ยสฺส ตํ วาจํ ภาสติ, ตสฺส หทเย อตฺตโน ปิยภาวํ ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ กโรติ, สา ปิสุณวาจา. ยาย ปน อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ผรุสํ กโรติ, ยา วาจา สยมฺปิ ผรุสา, เนว กณฺณสุขา น หทยงฺคมา, อยํ ผรุสวาจา. เยน สมฺผํ ปลปติ นิรตฺถกํ, โส สมฺผปฺปลาโป. เตสํ มูลภูตาปิ เจตนา ปิสุณวาจาทินามเมว ลภติ, สา เอว อิธ อธิปฺเปตาติ.

ตตฺถ สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส ปเรสํ วา เภทาย อตฺตโน ปิยกมฺยตาย วา กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ปิสุณวาจา. สา ยสฺส เภทํ กโรติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา.

ตสฺสา จตฺตาโร สมฺภารา โหนฺติ – ภินฺทิตพฺโพ ปโร, ‘‘อิติ อิเม นานา ภวิสฺสนฺติ วินา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เภทปุเรกฺขารตา วา, ‘‘อิติ อหํ ปิโย ภวิสฺสามิ วิสฺสาสิโก’’ติ ปิยกมฺยตา วา, ตชฺโช วายาโม, ตสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ.

อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ, เตสํ เภทาย. ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนํ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา, เทฺว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ.

สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม, ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘สมคฺคราโม’’ติปิ ปาฬิ, อยเมวตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺร คนฺตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที. สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ.

ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เอกนฺตผรุสเจตนา ผรุสวาจา. มมฺมจฺเฉทโกปิ ปโยโค จิตฺตสณฺหตาย ผรุสวาจา น โหติ. มาตาปิตโร หิ กทาจิ ปุตฺตเก เอวมฺปิ วทนฺติ ‘‘โจรา โว ขณฺฑาขณฺฑิกํ กโรนฺตู’’ติ, อุปฺปลปตฺตมฺปิ จ เนสํ อุปริ ปตนฺตํ น อิจฺฉนฺติ. อาจริยุปชฺฌายา จ กทาจิ นิสฺสิตเก เอวํ วทนฺติ ‘‘กึ อิเม อหิริกา อโนตฺตปฺปิโน จรนฺติ, นิทฺธมถ เน’’ติ. อถ จ เนสํ อาคมาธิคมสมฺปตฺตึ อิจฺฉนฺติ. ยถา จ จิตฺตสณฺหตาย ผรุสวาจา น โหติ, เอวํ วจนสณฺหตาย อผรุสวาจาปิ น โหติ. น หิ มาราเปตุกามสฺส ‘‘อิมํ สุขํ สยาเปถา’’ติ วจนํ อผรุสวาจา โหติ, จิตฺตผรุสตาย ปเนสา ผรุสวาจาว, สา ยํ สนฺธาย ปวตฺติตา. ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ตโย สมฺภารา – อกฺโกสิตพฺโพ ปโร กุปิตจิตฺตํ อกฺโกสนาติ.

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕; เปฏโก. ๒๕) เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนิยา. หทยํ คจฺฉติ อปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวทฺธนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี, นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ, ปิติมตฺตํ ปิตาติ ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุฑฺฒิกราติ พหุชนมนาปา.

อนตฺถวิญฺญาปิกา กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา อกุสลเจตนา สมฺผปฺปลาโป. โส อาเสวนมนฺทตาย อปฺปสาวชฺโช, อาเสวนมหนฺตตาย มหาสาวชฺโช. ตสฺส เทฺว สมฺภารา – ภารตยุทฺธสีตาหรณาทินิรตฺถกกถา ปุเรกฺขารตา, ตถารูปีกถากถนญฺจ.

กาเลน วทตีติ กาลวาที, วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที. สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที. นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี, หทเย นิธาตพฺพยุตฺตํ วาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเปกฺขิตฺวาว ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ. ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ.

จตูหิ วจีสุจริเตหีติ ‘‘มุสาวาทํ ปหายา’’ติอาทินา นเยน วุตฺเตหิ จตูหิ วาจาหิ ยุตฺเตหิ สุฏฺฐุ จริเตหิ. สมนฺนาคโตติ อปริหีโน. จตุโทสาปคตํ วาจํ ภาสตีติ อปฺปิยาทีหิ จตูหิ โทเสหิ อปคตํ ปริหีนํ วาจํ ภาสติ.

อตฺถิ อโคจโรติ กิญฺจาปิ เถโร สมณาจารํ สมณโคจรํ กเถตุกาโม ‘‘อตฺถิ อโคจโร, อตฺถิ โคจโร’’ติ ปทํ อุทฺธริ, ยถา ปน มคฺคกุสโล ปุริโส มคฺคํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘วามํ มุญฺจ, ทกฺขิณํ คณฺหา’’ติ ปฐมํ มุญฺจิตพฺพํ สภยมคฺคํ อุปฺปถมคฺคํ อาจิกฺขติ, ปจฺฉา คเหตพฺพํ เขมมคฺคํ อุชุมคฺคํ, เอวเมว มคฺคกุสลปุริสสทิโส ธมฺมเสนาปติ ปฐมํ ปหาตพฺพํ พุทฺธปฏิกุฏฺฐํ อโคจรํ อาจิกฺขิตฺวา ปจฺฉา โคจรํ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘กตโม อโคจโร’’ติอาทิมาห. ปุริเสน หิ อาจิกฺขิตมคฺโค สมฺปชฺเชยฺย วา น วา, ตถาคเตน อาจิกฺขิตมคฺโค อปณฺณโก อินฺทวิสฺสฏฺฐํ วชิรํ วิย อวิรชฺฌนโก นิพฺพานนครํเยว สโมสรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข ติสฺส ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๔).

ยสฺมา วา สสีสํ นฺหาเนน ปหีนเสทมลชลฺลิกสฺส ปุริสสฺส มาลาคนฺธวิเลปนาทิวิภูสนวิธานํ วิย ปหีนปาปธมฺมสฺส กลฺยาณธมฺมสมาโยโค สมฺปนฺนรูโป โหติ, ตสฺมา เสทมลชลฺลิกํ วิย ปหาตพฺพํ ปฐมํ อโคจรํ อาจิกฺขิตฺวา ปหีนเสทมลชลฺลิกสฺส มาลาคนฺธวิเลปนาทิวิภูสนวิธานํ วิย ปจฺฉา โคจรํ อาจิกฺขิตุกาโมปิ ‘‘กตโม อโคจโร’’ติอาทิมาห.

ตตฺถ โคจโรติ ปิณฺฑปาตาทีนํ อตฺถาย อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฏฺฐานํ. อยุตฺตฏฺฐานํ อโคจโร. เวสิยา โคจโร อสฺสาติ เวสิยาโคจโร, มิตฺตสนฺถววเสน อุปสงฺกมิตพฺพฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ เวสิยา นาม รูปูปชีวินิโย เยน เกนจิเทว สุลภชฺฌาจารตา มิตฺตสนฺถวสิเนหวเสน อุปสงฺกมนฺโต เวสิยาโคจโร นาม โหติ. ตสฺมา เอวํ อุปสงฺกมิตุํ น วฏฺฏติ. กึการณา? อารกฺขวิปตฺติโต. เอวํ อุปสงฺกมนฺตสฺส หิ จิรรกฺขิตโคปิโตปิ สมณธมฺโม กติปาเหเนว นสฺสติ. สเจปิ น นสฺสติ, ครหํ ลภติ. ทกฺขิณาวเสน ปน อุปสงฺกมนฺเตน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา อุปสงฺกมิตพฺพํ.

วิธวา วุจฺจนฺติ มตปติกา วา ปวุฏฺฐปติกา วา. ถุลฺลกุมาริโยติ มหลฺลิกา อนิพฺพิทฺธกุมาริโย. ปณฺฑกาติ โลกามิสนิสฺสิตกถาพหุลา อุสฺสนฺนกิเลสา อวูปสนฺตปริฬาหา นปุํสกา. เตสํ สพฺเพสมฺปิ อุปสงฺกมเน อาทีนโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ภิกฺขุนีสุปิ เอเสว นโย. อปิ จ ภิกฺขู นาม อุสฺสนฺนพฺรหฺมจริยา โหนฺติ, ตถา ภิกฺขุนิโย. เต อญฺญมญฺญํ สนฺถววเสน กติปาเหเนว รกฺขิตโคปิตสมณธมฺมํ นาเสนฺติ. คิลานปุจฺฉเกน ปน คนฺตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขุนา ปุปฺผานิ ลภิตฺวา ปูชนตฺถายปิ โอวาททานตฺถายปิ คนฺตุํ วฏฺฏติเยว.

ปานาคารนฺติ สุราปานฆรํ, ตํ พฺรหฺมจริยนฺตรายกเรหิ สุราโสณฺเฑหิ อวิวิตฺตํ โหติ. ตตฺถ เตหิ สทฺธึ สหโสณฺฑวเสน อุปสงฺกมิตุํ น วฏฺฏติ, พฺรหฺมจริยนฺตราโย โหติ. สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหีติอาทีสุ ราชาโนติ อภิสิตฺตา วา โหนฺตุ อนภิสิตฺตา วา, เย รชฺชมนุสาสนฺติ. ราชมหามตฺตาติ ราชูนํ อิสฺสริยสทิสาย มหติยา อิสฺสริยมตฺตาย สมนฺนาคตา. ติตฺถิยาติ วิปรีตทสฺสนา พาหิรปริพฺพาชกา. ติตฺถิยสาวกาติ ภตฺติวเสน เตสํ ปจฺจยทายกา, เอเตหิ สทฺธึ สํสคฺคชาโต โหตีติ อตฺโถ.

อนนุโลมิเกน สํสคฺเคนาติ อนนุโลมิกสํสคฺโค นาม ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ อนนุโลโม ปจฺจนีกสํสคฺโค. เยน พฺรหฺมจริยนฺตรายํ ปญฺญตฺติวีติกฺกมํ สลฺเลขปริหานิญฺจ ปาปุณาติ. เสยฺยถิทํ? ราชราชมหามตฺเตหิ สทฺธึ สหโสกิตา สหนนฺทิตา สมสุขทุกฺขตา อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา โยคํ อาปชฺชนตา ติตฺถิยติตฺถิยสาวเกหิ สทฺธึ เอกจฺฉนฺทรุจิสมาจารตา เอกจฺฉนฺทรุจิสมาจารภาวาวโห วา สิเนหพหุมานสนฺถโว. ตตฺถ ราชราชมหามตฺเตหิ สทฺธึ สํสคฺโค พฺรหฺมจริยนฺตรายกโร, อิตเรหิ ติตฺถิยสาวเกหิ เตสํ ลทฺธิคฺคหณํ. เตสํ ปน วาทํ ภินฺทิตฺวา อตฺตโน ลทฺธึ คณฺหาเปตุํ สมตฺเถน อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ.

อิทานิ อปเรนปิ ปริยาเยน อโคจรํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยานิ วา ปน ตานิ กุลานี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อสฺสทฺธานีติ พุทฺธาทีสุ สทฺธาวิรหิตานิ. ตานิ ‘‘พุทฺโธ สพฺพญฺญู, ธมฺโม นิยฺยานิโก, สงฺโฆ สุปฺปฏิปนฺโน’’ติ น สทฺทหนฺติ. อปฺปสนฺนานีติ จิตฺตํ ปสนฺนํ อนาวิลํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. อกฺโกสกปริภาสกานีติ อกฺโกสกานิ เจว ปริภาสกานิ จ. ‘‘โจโรสิ, พาโลสิ, มูโฬฺหสิ, โอฏฺโฐสิ, โคโณสิ, คทฺรโภสิ, อาปายิโกสิ, เนรยิโกสิ, ติรจฺฉานคโตสิ, นตฺถิ ตุยฺหํ สุคติ, ทุคฺคติเยว ตุยฺหํ ปาฏิกงฺขา’’ติ เอวํ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺติ. ‘‘โหตุ, อิทานิ ตํ ปหริสฺสาม, พนฺธิสฺสาม, วธิสฺสามา’’ติ เอวํ ภยทสฺสเนน ปริภาสนฺติ จาติ อตฺโถ.

อนตฺถกามานีติ อตฺถํ น อิจฺฉนฺติ, อนตฺถเมว อิจฺฉนฺติ. อหิตกามานีติ อหิตเมว อิจฺฉนฺติ, หิตํ น อิจฺฉนฺติ. อผาสุกามานีติ ผาสุกํ น อิจฺฉนฺติ, อผาสุกเมว อิจฺฉนฺติ. อโยคกฺเขมกามานีติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺภยํ น อิจฺฉนฺติ, สภยเมว อิจฺฉนฺติ. ภิกฺขูนนฺติ เอตฺถ สามเณราปิ สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. ภิกฺขุนีนนฺติ เอตฺถ สิกฺขมานาสามเณริโยปิ. สพฺเพสมฺปิ หิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตานญฺเจว สรณคตานญฺจ จตุนฺนมฺปิ ปริสานํ ตานิ อนตฺถกามานิเยว. ตถารูปานิ กุลานีติ เอวรูปานิ ขตฺติยกุลาทีนิ กุลานิ. เสวตีติ นิสฺสาย ชีวติ. ภชตีติ อุปสงฺกมติ. ปยิรุปาสตีติ ปุนปฺปุนํ อุปสงฺกมติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ เวสิยาทิโคจรสฺส เวสิยาทิโก ราชาทิสํสฏฺฐสฺส ราชาทิโก อสฺสทฺธกุลาทิเสวกสฺส อสฺสทฺธกุลาทิโก จาติ ติปฺปกาโรปิ อยุตฺตโคจโร ‘‘อโคจโร’’ติ เวทิตพฺโพ.

ตสฺส อิมินาปิ ปริยาเยน อโคจรตา เวทิตพฺพา – เวสิยาทิโก ตาว ปญฺจกามคุณนิสฺสยโต อโคจโร เวทิตพฺโพ. ยถาห – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อโคจโร ปรวิสโย, ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา’’ติ. ราชาทิโก ฌานานุโยคสฺส อนุปนิสฺสยโต ลาภสกฺการาสนิจกฺกนิปฺผาทนโต ทิฏฺฐิวิปตฺติเหตุโต จ, อสฺสทฺธกุลาทิโก สทฺธาหานิจิตฺตปโทสาวหนโต อโคจโร.

อนฺตรฆรปฺปเวสาทิโก จ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหาทิโก จ สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา วิสูกทสฺสนานุโยโค จ ปญฺจ กามคุณา จาติ จตุพฺพิโธปิ ปน กิเลสุปฺปตฺติวเสน อโคจโรติ เวทิตพฺโพ.

มา ภิกฺขเว อโคจเร จรถาติ จริตุํ อยุตฺตฏฺฐาเน มา จรถ. ปรวิสเยติ สตฺตุวิสเย. อโคจเร ภิกฺขเว จรตนฺติ อยุตฺตฏฺฐาเน จรนฺตานํ. ‘‘จร’’นฺติปิ ปาโฐ. ลจฺฉตีติ ลภิสฺสติ ปสฺสิสฺสติ. มาโรติ เทวปุตฺตมาโรปิ มจฺจุมาโรปิ. โอตารนฺติ รนฺธํ ฉิทฺทํ วิวรํ.

โคจรนิทฺเทเส น เวสิยาโคจโร โหตีติอาทีนิ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพานิ. อยํ ปน วิเสโส – จตฺตาโร สติปฏฺฐานา โคจโรติ จริตุํ ยุตฺตฏฺฐานวเสน จตุสติปฏฺฐานา โคจโร. สเกติ อตฺตโน สนฺตเก. เปตฺติเก วิสเยติ ปิติโต อาคตวิสเย.

อารทฺธวีริยสฺสาติ สมฺมาอุปฏฺฐิตจตุสมฺมปฺปธานวีริยวนฺตสฺส. ถามคตสฺสาติ พลปฺปตฺตสฺส. ทฬฺหปรกฺกมสฺสาติ ถิรวีริยสฺส. ยสฺสตฺถาย เปสิโตติ เยน อรหตฺตตฺถาย อตฺตภาโว ปริจฺจตฺโต. อตฺตตฺเถ จาติ อตฺตโน อตฺเถ อรหตฺตผเล จ. ญาเย จาติ อริเย อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค จ. ลกฺขเณ จาติ อนิจฺจาทิลกฺขณปฏิเวเธ จ. การเณ จาติ เหตุมฺหิ จ. ฐานาฐาเน จาติ ฐาเน จ อฏฺฐาเน จ, การณาการเณ จาติ อตฺโถ. อิทานิ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทิมาห.

๑๙๗. อฏฺฐมคาถาย เอโกทิ นิปโกติ เอกคฺคจิตฺโต ปณฺฑิโต.

ชาตรูปสฺส โอฬาริกมฺปิ มลํ ธมตีติ สุวณฺณสฺส ถูลํ ชลฺลํ อคฺคิสํโยเคน นีหรติ. สนฺธมตีติ สมฺมา นีหรติ. นิทฺธมตีติ อปุนภวปฺปตฺติกํ กตฺวา นีหรติ. ‘‘ฌาเปตี’’ติ เกจิ วทนฺติ. มชฺฌิมกมฺปีติ ตโต สุขุมตรมฺปิ. สุขุมกมฺปีติ อติสุขุมตรมฺปิ. เอวเมวาติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. อตฺตโน โอฬาริเกปิ กิเลเส ธมตีติ กายทุจฺจริตาทิเก ถูลกิเลเส วีริยาตเปน นีหรติ. มชฺฌิมเกปิ กิเลเสติ กามวิตกฺกาทิเก โอฬาริกสุขุมานํ มชฺฌิมเกปิ. สุขุมเกปีติ ญาติวิตกฺกาทิเก อติสณฺหเกปิ กิเลเส. สมฺมาทิฏฺฐิยา มิจฺฉาทิฏฺฐึ ธมตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคสมฺปยุตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา วิปรีตสงฺขาตํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ นีหรติ. สมฺมาสงฺกปฺปาทีสุปิ เอเสว นโย.

๑๙๘. เอวํ อายสฺมตา สาริปุตฺเตน ตีหิ คาถาหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ปญฺจหิ คาถาหิ ปญฺจสตานํ สิสฺสานมตฺถาย จ เสนาสนโคจรสีลวตาทีนิ ปุจฺฉิโต ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ‘‘วิชิคุจฺฉมานสฺสา’’ติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชนมารทฺธํ. ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาวตฺโถ – ชาติอาทีหิ ชิคุจฺฉมานสฺส ริตฺตาสนํ สยนํ เสวโต เว สมฺโพธิกามสฺส สาริปุตฺต ภิกฺขุโน ยทิทํ ผาสุ โย ผาสุวิหาโร ยถานุธมฺมํ โย จ อนุธมฺโม, ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ ยถา ปชานนฺโต วเทยฺย, เอวํ วทามีติ. ยํ ผาสุวิหารนฺติ ยํ สุขวิหารํ. อสปฺปายรูปทสฺสเนนาติ อิตฺถิรูปาทิสมณาสปฺปายรูปทสฺสเนน. ตํ โพธึ พุชฺฌิตุกามสฺสาติ ตํ จตุมคฺคญาณสงฺขาตํ โพธึ พุชฺฌิตุํ อิจฺฉนฺตสฺส. อนุพุชฺฌิตุกามสฺสาติ อนุรูปาย ปฏิปตฺติยา พุชฺฌิตุกามสฺส. ปฏิวิชฺฌิตุกามสฺสาติ อภิมุเข กตฺวา นิพฺพิชฺฌิตุกามสฺส. สมฺพุชฺฌิตุกามสฺสาติ ปหีนกิเลเส อปจฺจาคมนวเสน สมฺมา พุชฺฌิตุํ อิจฺฉนฺตสฺส. อธิคนฺตุกามสฺสาติ ปาปุณิตุกามสฺส. สจฺฉิกาตุกามสฺสาติ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยาย ปตฺตุกามสฺส. อถ วา พุชฺฌิตุกามสฺสาติ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ ญาตุกามสฺส. อนุพุชฺฌิตุกามสฺสาติ สกทาคามิมคฺคญาณํ ปุน ญาตุกามสฺส. ปฏิวิชฺฌิตุกามสฺสาติ อนาคามิมคฺคญาณํ ปฏิเวธวเสน ญาตุกามสฺส. สมฺพุชฺฌิตุกามสฺสาติ อรหตฺตมคฺคญาณํ สมฺมา ญาตุกามสฺส. อธิคนฺตุกามสฺสาติ จตุพฺพิธมฺปิ อธิคนฺตุกามสฺส. ผสฺสิตุกามสฺสาติ ญาณผุสนาย ผุสิตุกามสฺส. สจฺฉิกาตุกามสฺสาติ ปจฺจเวกฺขณาย ปจฺจกฺขํ กตฺตุกามสฺส.

จตุนฺนํ มคฺคานํ ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาติ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ปุริมโกฏฺฐาเส อุปฺปนฺนอุทยพฺพยาทิวิปสฺสนาญาณานิ.

๑๙๙. ทุติยคาถาย สปริยนฺตจารีติ สีลาทีสุ จตูสุ ปริยนฺเตสุ จรมาโน. ฑํสาธิปาตานนฺติ ปิงฺคลมกฺขิกานญฺจ เสสมกฺขิกานญฺจ. เต หิ ตโต ตโต อธิปติตฺวา ขาทนฺติ, ตสฺมา ‘‘อธิปาตา’’ติ วุจฺจนฺติ. มนุสฺสผสฺสานนฺติ โจราทิผสฺสานํ.

จตฺตาโร ปริยนฺตาติ จตฺตาโร มริยาทา ปริจฺเฉทา. อนฺโตปูติภาวํ ปจฺจเวกฺขมาโนติ อพฺภนฺตเร กุจฺฉิตภาวํ สีลวิรหิตภาวํ โอโลกยมาโน. อนฺโต สีลสํวรปริยนฺเต จรตีติ สีลสํวรปริจฺเฉทพฺภนฺตเร จรติ วิจรติ. มริยาทํ น ภินฺทตีติ สีลมริยาทํ สีลปริจฺเฉทํ น โกเปติ.

อาทิตฺตปริยายํ ปจฺจเวกฺขมาโนติ อาทิตฺตเทสนํ (มหาว. ๕๔; สํ. นิ. ๓.๖๑; ๔.๒๘) โอโลเกนฺโต. อกฺขพฺภญฺชนวณปฏิจฺฉาทนปุตฺตมํสูปมํ ปจฺจเวกฺขมาโนติ สากฏิกสฺส อกฺขพฺภญฺชนอุปมญฺจ, กุฏฺฐพฺยาธิโน วณานํ ปฏิจฺฉาทนเตลปิโลติกอุปมญฺจ, กนฺตารปฏิปนฺนานํ ชายมฺปติกานํ ปุตฺตมํสขาทนอุปมญฺจ (สํ. นิ. ๒.๖๓; มิ. ป. ๖.๑.๒) โอโลเกนฺโต. ภทฺเทกรตฺตวิหารํ ปจฺจเวกฺขมาโนติ –

‘‘อตีตํ นานฺวาคเมยฺย, นปฺปฏิกงฺเข อนาคตํ;

ตํ เว ‘ภทฺเทกรตฺโต’ติ, สนฺโต อาจิกฺขเต มุนี’’ติ. (ม. นิ. ๓.๒๘๐; เนตฺติ. ๑๐๓) –

เอวํ วุตฺตํ ภทฺเทกรตฺตวิหารํ โอโลเกนฺโต. ตา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา ขาทนฺตีติ นิปฺปติตฺวา นิปฺปติตฺวา ขาทนฺติ.

๒๐๐. ตติยคาถาย ปรธมฺมิกา นาม สตฺตสหธมฺมิกวชฺชา สพฺเพปิ เต พาหิรกา. กุสลานุเอสีติ กุสลธมฺเม อเนฺวสมาโน.

สตฺต สหธมฺมิเก ฐเปตฺวาติ ภิกฺขุภิกฺขุนีสิกฺขมานาสามเณรสามเณรีอุปาสกอุปาสิกาโย วชฺเชตฺวา. อถาปรานิปิ อตฺถิ อภิสมฺโภตพฺพานีติ อปรานิปิ มทฺทิตพฺพานิ อตฺถิ สํวิชฺชนฺติ.

๒๐๑. จตุตฺถคาถาย อาตงฺกผสฺเสนาติ โรคผสฺเสน. สีตํ อถุณฺหนฺติ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ. โส เตหิ ผุฏฺโฐ พหุธาติ โส เตหิ อาตงฺกาทีหิ อเนเกหิ อากาเรหิ ผุฏฺโฐ สมาโน. อโนโกติ อภิสงฺขารวิญฺญาณาทีนํ อโนกาสภูโต. อพฺภนฺตรธาตุปโกปวเสน วาติ สรีรพฺภนฺตเร อาโปธาตุกฺโขภวเสน วา อญฺญธาตุกฺโขภวเสน วา. อุณฺหนฺติ สรีรพฺภนฺตเร เตโชธาตุกฺโขภวเสน อุณฺหํ ภวติ. อภิสงฺขารสหคตวิญฺญาณสฺสาติ กุสลากุสลเจตนาสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส. โอกาสํ น กโรตีติ อวกาสํ ปติฏฺฐํ น กโรติ. อวตฺถิตสมาทาโนติ โอตริตฺวา คาหโก.

๒๐๒. เอวํ ‘‘ภิกฺขุโน วิชิคุจฺฉโต’’ติอาทีหิ ตีหิ คาถาหิ ปุฏฺฐมตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘กฺยาสฺส พฺยปฺปถโย’’ติอาทินา นเยน ปุฏฺฐํ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘เถยฺยํ น กาเร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ผสฺเสติ ผุเสยฺย. ยทาวิลตฺตํ มนโส วิชญฺญาติ ยํ จิตฺตสฺส อาวิลตฺตํ วิชาเนยฺย, ตํ สพฺพํ ‘‘กณฺหสฺส ปกฺโข’’ติ วิโนทเยยฺย.

อทินฺนาทานํ ปหายาติ เอตฺถ อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ, ปรสํหรณํ, เถยฺยํ โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช จ โหติ; ตสฺมึ ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. ตํ หีเน ปรสฺส สนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, ปณีเต มหาสาวชฺชํ. กสฺมา? วตฺถุปณีตตาย. วตฺถุสมตฺเต สติ คุณาธิกานํ สนฺตเก วตฺถุสฺมึ มหาสาวชฺชํ, ตํ ตํ คุณาธิกํ อุปาทาย ตโต ตโต หีนคุณสฺส สนฺตเก วตฺถุสฺมึ อปฺปสาวชฺชํ.

ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปรปริคฺคหิตํ, ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา, เถยฺยจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน หรณนฺติ. ปหายาติ อิมํ อทินฺนาทานเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรโตติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรโต วิรโตว. ทินฺนเมว อาทิยตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน, น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน, อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตภาวํ กตฺวา วิหรตีติ วุตฺตํ โหติ. อิโต ปรํ วุตฺตนยเมว.

เมตฺตายนวเสน เมตฺติ. เมตฺตากาโร เมตฺตายนา. เมตฺตาย อยิตสฺส เมตฺตาสมงฺคิโน จิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตายิตตฺตํ. อนุทยตีติ อนุทยา, รกฺขตีติ อตฺโถ. อนุทยากาโร อนุทยนา. อนุทยิตสฺส ภาโว อนุทยิตตฺตํ. หิตสฺส เอสนวเสน หิเตสิตา. อนุกมฺปนวเสน อนุกมฺปา. สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตาว เมตฺตา วุตฺตา. วิปุเลนาติ เอตฺถ ผรณวเสน วิปุลตา ทฏฺฐพฺพา. ภูมิวเสน ปน ตํ มหคฺคตํ. ปคุณวเสน อปฺปมาณํ. สตฺตารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. พฺยาปาทปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ. โทมนสฺสปฺปหานโต อพฺยาปชฺชํ, นิทฺทุกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ.

อาวิลนฺติ อปฺปสนฺนํ. ลุฬิตนฺติ กลลํ. เอริตนฺติ อสนฺนิฏฺฐานํ. ฆฏฺฏิตนฺติ อารมฺมเณน ฆฏฺฏนมาปาทิตํ. จลิตนฺติ กมฺปมานํ. ภนฺตนฺติ วิพฺภนฺตํ. อวูปสนฺตนฺติ อนิพฺพุตํ.

โย โส มาโรติ เอวมาทีสุ มหาชนํ อนตฺเถ นิโยเชตฺวา มาเรตีติ มาโร. กณฺหกมฺมตฺตา กโณฺห. กามาวจริสฺสรตฺตา อธิปติ. มรณํ ปาปนโต อนฺตคู. มุญฺจิตุํ อปฺปทานฏฺเฐน นมุจิ. มารสฺส พฬิสนฺติ มารพฬิสํ. วฏฺฏสนฺนิสฺสิตฏฺเฐน มารสฺส อามิสนฺติ มารามิสํ. วสวตฺตนฏฺเฐน มารสฺส วิสโยติ มารวิสโย. โคจรฏฺเฐน มารสฺส นิวาโสติ มารนิวาโส. กามจารํ จรฏฺเฐน มารสฺส โคจโรติ มารโคจโร. ทุปฺปมุญฺจนฏฺเฐน มารสฺส พนฺธนนฺติ มารพนฺธนํ. ทุกฺขุทฺทโยติ ทุกฺขพนฺธโน.

๒๐๓. มูลมฺปิ เตสํ ปลิขญฺญ ติฏฺเฐติ เตสํ โกธาติมานานํ ยํ อวิชฺชาทิกํ มูลํ, ตมฺปิ ปลิขณิตฺวา ติฏฺเฐยฺย. อทฺธา ภวนฺโต อภิสมฺภเวยฺยาติ เอตํ ปิยาปิยํ อภิภวนฺโต เอกํเสเนว อภิภเวยฺย, น ตตฺถ สิถิลํ ปรกฺกเมยฺยาติ อธิปฺปาโย.

อวิชฺชา มูลนฺติอาทโย อวิชฺชา โกธสฺส อุปนิสฺสยสหชาตาทิวเสน มูลํ โหติ. อนุปายมนสิกาโร จ อสฺมิมาโน จ อิเม เทฺว อุปนิสฺสยวเสเนว. อหิริกอโนตฺตปฺปอุทฺธจฺจา อิเม ตโย อุปนิสฺสยสหชาตาทิวเสน มูลานิ โหนฺติ, ตถา อติมานสฺสาปิ.

๒๐๔. ปญฺญํ ปุรกฺขตฺวาติ ปญฺญํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา. กลฺยาณปีตีติ กลฺยาณปีติยา สมนฺนาคโต. จตุโร สเหถ ปริเทวธมฺเมติ อนนฺตรคาถาย วุจฺจมาเน ปริเทวนียธมฺเม สเหยฺย.

วิจยพหุโลติ ปริวีมํสนพหุโล. ปวิจยพหุโลติ วิเสเสน วีมํสนพหุโล. เปกฺขายนพหุโลติ อิกฺขณพหุโล. สเมกฺขายนพหุโลติ เอสนพหุโล. วิภูตวิหารีติ ปากฏํ กตฺวา ญาตวิหารี.

อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ เอตฺถ ตาว อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ คมนํ. ปฏิกฺกนฺตํ นิวตฺตนํ. ตทุภยมฺปิ จตูสุ อิริยาปเถสุ ลพฺภติ. คมเน ตาว ปุรโต กายํ อภิหรนฺโต อภิกฺกมติ นาม. ปฏินิวตฺเตนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. ฐาเนปิ ฐิตโกว กายํ ปุรโต โอนเมนฺโต อภิกฺกมติ นาม. ปจฺฉโต อปนาเมนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. นิสชฺชายปิ นิสินฺนโกว อาสนสฺส ปุริมองฺคาภิมุโข สํสรนฺโต อภิกฺกมติ นาม. ปจฺฉิมองฺคปฺปเทสํ ปจฺฉา สํสรนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. นิปชฺชายปิ เอเสว นโย.

สมฺปชานการี โหตีติ สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี, สมฺปชญฺญเมว วา การี โหติ. โส หิ อภิกฺกนฺตาทีสุ สมฺปชญฺญํ กโรเตว, น กตฺถจิ สมฺปชญฺญวิรหิโต โหติ. อาโลกิเต วิโลกิเตติ เอตฺถ ปน อาโลกิตํ นาม ปุรโต เปกฺขนํ. วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขนํ. อญฺญานิปิ เหฏฺฐา อุปริ ปจฺฉโต เปกฺขนวเสน โอโลกิตอุลฺโลกิตอปโลกิตานิ นาม โหนฺติ. ตานิ อิธ น คหิตานิ. สารุปฺปวเสน ปน อิมาเนว เทฺว คหิตานิ, อิมินา วา มุเขน สพฺพานิ คหิตาเนวาติ.

สมิญฺชิเต ปสาริเตติ ปพฺพานํ สมิญฺชนปสารเณ. สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณติ เอตฺถ สงฺฆาฏิจีวรานํ นิวาสนปารุปนวเสน, ปตฺตสฺส ภิกฺขาปฏิคฺคหณาทิวเสน ปริโภโค ธารณํ นาม. อสิตาทีสุ อสิเตติ ปิณฺฑปาตโภชเน. ปีเตติ ยาคุอาทิปาเน. ขายิเตติ ปิฏฺฐขชฺชกาทิขาทเน. สายิเตติ มธุผาณิตาทิสายเน. อุจฺจารปสฺสาวกมฺเมติ อุจฺจารสฺส จ ปสฺสาวสฺส จ กรเณ. คตาทีสุ คเตติ คมเน. ฐิเตติ ฐาเน. นิสินฺเนติ นิสชฺชาย.

สุตฺเตติ สยเน. ชาคริเตติ ชาครเณ. ภาสิเตติ กถเน. ตตฺถ อุปาทารูปสฺส สทฺทายตนสฺส อปฺปวตฺเต สติ ภาสิตา นาม น โหติ, ตสฺมึ ปวตฺตนฺเต โหตีติ ปริคฺคาหโก ภิกฺขุ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม โหติ. วิมุตฺตายตนสีเสน ธมฺมํ เทเสนฺโตปิ พาตฺตึสติรจฺฉานกถํ ปหาย ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตํ กถํ กเถนฺโตปิ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม. ตุณฺหีภาเวติ อกถเน. ตตฺถ อุปาทารูปสฺส สทฺทายตนสฺส ปวตฺติยํ ตุณฺหีภาโว นาม นตฺถิ, อปฺปวตฺติยํ โหตีติ ปริคฺคาหโก ภิกฺขุ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นาม โหติ. อฏฺฐตึสอารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา นิสินฺโนปิ ทุติยชฺฌานํ สมาปนฺโนปิ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นาม. เอตฺถ จ เอโก อิริยาปโถ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาคโต. โส เหฏฺฐา อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ เอตฺถ ภิกฺขาจารคามํ คจฺฉโต อาคจฺฉโต จ อทฺธานคมนวเสน กถิโต. คเต ฐิเตติ เอตฺถ วิหาเร จุณฺณิกปาทุทฺธารวเสน กถิโตติ เวทิตพฺโพ. พุทฺธานุสฺสติวเสนาติอาทโย เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิตา เอว.

อรตีติ รติปฏิกฺเขโป. อรติตาติ อรมนากาโร. อนภิรตีติ อนภิรตภาโว. อนภิรมนาติ อนภิรมนากาโร. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐนากาโร. ปริตสฺสิตาติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว ปริตสฺสนา.

๒๐๕. กึ สู อสิสฺสนฺติ กึ ภุญฺชิสฺสามิ. กุว วา อสิสฺสนฺติ กุหึ วา อสิสฺสามิ. ทุกฺขํ วต เสตฺถ กุวชฺช เสสฺสนฺติ อิมํ รตฺตึ ทุกฺขํ สยึ, อชฺช อาคมนรตฺตึ กตฺถ สยิสฺสํ. เอเต วิตกฺเกติ เอเต ปิณฺฑปาตนิสฺสิเต เทฺว, เสนาสนนิสฺสิเต เทฺวติ จตฺตาโร วิตกฺเก. อนิเกตจารีติ อปลิโพธจารี นิตฺตณฺหจารี.

ผลเก วาติ วงฺกาทิผลกปีเฐ จ. อาคามิรตฺตินฺติ อาคมนิรตฺติยํ. อาเทวเนยฺเยติ วิเสเสน เทวนิยฺเย. ปริเทวเนยฺเยติ สมนฺตโต เทวนิยฺเย.

๒๐๖. กาเลติ ปิณฺฑปาตกาเล ปิณฺฑปาตสงฺขาตํ อนฺนํ วา, จีวรกาเล จีวรสงฺขาตํ วสนํ วา ลทฺธา ธมฺเมน สเมนาติ อธิปฺปาโย. มตฺตํ ส ชญฺญาติ ปริคฺคเห จ ปริโภเค จ โส ปมาณํ ชาเนยฺย. อิธาติ สาสเน, นิปาตมตฺตเมว วา เอตํ. โตสนตฺถนฺติ สนฺโตสตฺถํ, เอตทตฺถํ มตฺตํ ชาเนยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. โส เตสุ คุตฺโตติ โส ภิกฺขุ เตสุ ปจฺจเยสุ คุตฺโต. ยตจารีติ สญฺญตวิหาโร, รกฺขิตอิริยาปโถ รกฺขิตกายวจีมโนทฺวาโร จาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ยติจารี’’ติปิ ปาโฐ, เอโสเยวตฺโถ. รุสิโตติ โรสิโต. ฆฏฺฏิโตติ วุตฺตํ โหติ.

ทฺวีหิ การเณหิ มตฺตํ ชาเนยฺยาติ ทฺวีหิ ภาเคหิ ปมาณํ ชาเนยฺย. ปฏิคฺคหณโต วาติ ปเรหิ ทิยฺยมานคฺคหณกาลโต วา. ปริโภคโต วาติ ปริภุญฺชนกาลโต วา. โถเกปิ ทิยฺยมาเนติ อปฺปเกปิ ทิยฺยมาเน. กุลานุทยายาติ กุลานํ อนุทยตาย. กุลานุรกฺขายาติ กุลานํ อนุรกฺขณตฺถาย. ปฏิคฺคณฺหาตีติ โถกมฺปิ คณฺหาติ. พหุเกปิ ทิยฺยมาเนติ อนปฺปเกปิ ทิยฺยมาเน. กายปริหาริกํ จีวรํ ปฏิคฺคณฺหาตีติ เอตฺถ กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ. กุจฺฉิปริหาริกนฺติ กุจฺฉึ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ. อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ ตีณิ จีวรานิ ปตฺโต ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ เอกา สูจิ กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

‘‘ติจีวรญฺจ ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๕; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙๔; ๒.๓๔๙; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๘);

เต สพฺเพ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ. จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ปิวนกาเล ขาทิตพฺพผลาผลคฺคหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ.

ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นฺหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ. อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก. วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ. อุจฺฉุจฺเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. สูจิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ. ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ. อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ. ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นฺหานกาเล เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ, ปานียปาณกปริสฺสาวนกาเล เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริกํ.

ปฏิสงฺขาโยนิโสติ อุปาเยน ปเถน ปฏิสงฺขาย ญตฺวา, ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตปจฺจเวกฺขณเมว โยนิโส ปฏิสงฺขาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จีวรนฺติ อนฺตรวาสกาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปฏิเสวตีติ ปริภุญฺชติ นิวาเสติ วา ปารุปติ วา. ยาวเทวาติ ปโยชนาวธิปริจฺเฉทนิยมวจนํ. เอตฺตกเมว หิ โยคิโน จีวรปฏิเสวเน ปโยชนํ, ยทิทํ สีตสฺส ปฏิฆาตายาติอาทิ, น อิโต ภิยฺโย. สีตสฺสาติ อชฺฌตฺตธาตุกฺโขภวเสน วา พหิทฺธา อุตุปริณามนวเสน วา อุปฺปนฺนสฺส ยสฺส กสฺสจิ สีตสฺส.

ปฏิฆาตายาติ ปฏิหนนตฺถํ. ยถา สรีเร อาพาธํ น อุปฺปาเทติ, เอวํ ตสฺส วิโนทนตฺถํ. สีตพฺภาหเต หิ สรีเร วิกฺขิตฺตจิตฺโต โยนิโส ปทหิตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา สีตสฺส ปฏิฆาตาย จีวรํ เสวิตพฺพนฺติ ภควา อนุญฺญาสิ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เกวลเญฺหตฺถ อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปสฺส, ตสฺส วนทาหาทีสุ สมฺภโว เวทิตพฺโพ. ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานนฺติ เอตฺถ ปน ฑํสาติ ฑํสนมกฺขิกา. ‘‘อนฺธมกฺขิกา’’ติปิ วุจฺจนฺติ. มกสาติ มกสา เอว. วาตาติ สรชอรชาทิเภทา. อาตโปติ สูริยาตโป. สรีสปาติ เย เกจิ สรนฺตา คจฺฉนฺติ ทีฆชาติกา สปฺปาทโย, เตสํ ทฏฺฐสมฺผสฺโส จ ผุฏฺฐสมฺผสฺโส จาติ ทุวิโธ สมฺผสฺโส; โสปิ จีวรํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนํ น พาธติ. ตสฺมา ตาทิเสสุ ฐาเนสุ เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย ปฏิเสวติ. ยาวเทวาติ ปุน เอตสฺส วจนํ นิยตปโยชนาวธิปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ. หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนตฺถนฺติ นิยตปโยชนํ, อิตรานิ กทาจิ โหนฺติ. ตตฺถ หิริโกปีนนฺติ ตํ ตํ สมฺพาธฏฺฐานํ. ยสฺมึ ยสฺมิญฺหิ องฺเค วิวริยมาเน หิรี กุปฺปติ วินสฺสติ, ตํ ตํ หิรึ โกปนโต หิริโกปีนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺส จ หิริโกปีนสฺส ปฏิจฺฉาทนตฺถนฺติ หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนตฺถํ. ‘‘หิริโกปีนํ ปฏิจฺฉาทนตฺถ’’นฺติปิ ปาโฐ.

ปิณฺฑปาตนฺติ ยํกิญฺจิ อาหารํ. โย หิ โกจิ อาหาโร ภิกฺขุโน ปิณฺโฑเลฺยน ปตฺเต ปติตตฺตา ‘‘ปิณฺฑปาโต’’ติ วุจฺจติ. ปิณฺฑานํ วา ปาโต ปิณฺฑปาโต, ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธานํ ภิกฺขานํ สนฺนิปาโต, สมูโหติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

เสนาสนนฺติ สยนญฺจ อาสนญฺจ. ยตฺถ ยตฺถ หิ เสติ วิหาเร วา อฑฺฒโยคาทิมฺหิ วา, ตํ เสนํ. ยตฺถ ยตฺถ อาสติ นิสีทติ, ตํ อาสนํ, ตํ เอกโต กตฺวา ‘‘เสนาสน’’นฺติ วุจฺจติ. อุตุปริสฺสยวิโนทนปฏิสลฺลานารามตฺถนฺติ ปริสหนฏฺเฐน อุตุเยว อุตุปริสฺสโย. อุตุปริสฺสยสฺส วิโนทนตฺถญฺจ ปฏิสลฺลานารามตฺถญฺจ. โย สรีราพาธจิตฺตวิกฺเขปกโร อสปฺปาโย อุตุ เสนาสนปฏิเสวเนน วิโนเทตพฺโพ โหติ, ตสฺส วิโนทนตฺถํ เอกีภาวสุขตฺถญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. กามญฺจ สีตปฏิฆาตาทินาว อุตุปริสฺสยวิโนทนํ วุตฺตเมว. ยถา ปน จีวรปฏิเสวเน ‘‘หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนํ นิยตปโยชนํ, อิตรานิ กทาจิ กทาจิ ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ นิยตอุตุปริสฺสยวิโนทนํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา อยํ วุตฺตปฺปกาโร อุตุ อุตุเยว. ปริสฺสโย ปน ทุวิโธ ปากฏปริสฺสโย จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย จ. ตตฺถ ปากฏปริสฺสโย สีหพฺยคฺฆาทโย, ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย ราคโทสาทโย. เต ยตฺถ อปริคุตฺติยา จ อสปฺปายรูปทสฺสนาทินา จ อาพาธํ น กโรนฺติ, ตํ เสนาสนํ เอวํ ชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิเสวนฺโต ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส เสนาสนํ อุตุปริสฺสยวิโนทนตฺถํ ปฏิเสวตีติ เวทิตพฺโพ.

คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารนฺติ เอตฺถ โรคสฺส ปฏิอยนฏฺเฐน ปจฺจโย, ปจฺจนีกคมนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ยสฺส กสฺสจิ สปฺปายสฺเสตํ อธิวจนํ. ภิสกฺกสฺส กมฺมํ เตน อนุญฺญาตตฺตาติ เภสชฺชํ. คิลานปจฺจโยว เภสชฺชํ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ, ยํ กิญฺจิ คิลานสฺส สปฺปายํ ภิสกฺกกมฺมํ เตลมธุผาณิตาทีติ วุตฺตํ โหติ. ปริกฺขาโรติ ปน ‘‘สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตฺตํ โหตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๗.๖๗) ปริวาโร วุจฺจติ. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔) อลงฺกาโร. ‘‘เย จ โข อิเม ปพฺพชิเตน ชีวิตปริกฺขารา สมุทาเนตพฺพา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) สมฺภาโร. อิธ ปน สมฺภาโรปิ ปริวาโรปิ วฏฺฏติ. ตญฺจ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ ชีวิตสฺส ปริวาโรปิ โหติ, ชีวิตนาสกาพาธุปฺปตฺติยา อนฺตรํ อทตฺวา รกฺขณโต สมฺภาโรปิ. ยถาจิรํ ปวตฺตติ, เอวมสฺส การณภาวโต; ตสฺมา ‘‘ปริกฺขาโร’’ติ วุจฺจติ. เอวํ คิลานปจฺจยเภสชฺชญฺจ ตํ ปริกฺขาโร จาติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร, ตํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ. คิลานสฺส ยํ กิญฺจิ สปฺปายํ ภิสกฺกานุญฺญาตํ เตลมธุผาณิตาทิชีวิตปริกฺขารนฺติ วุตฺตํ โหติ.

อุปฺปนฺนานนฺติ ชาตานํ ภูตานํ นิพฺพตฺตานํ. เวยฺยาพาธิกานนฺติ เอตฺถ พฺยาพาโธติ ธาตุกฺโขโภ ตํสมุฏฺฐานา จ กุฏฺฐคณฺฑปีฬกาทโย, พฺยาพาธโต อุปฺปนฺนตฺตา เวยฺยาพาธิกา. เวทนานนฺติ ทุกฺขเวทนา, อกุสลวิปากเวทนา, ตาสํ เวยฺยาพาธิกานํ เวทนานํ. อพฺยาพชฺฌปรมตายาติ นิทฺทุกฺขปรมตาย. ยาว ตํ ทุกฺขํ สพฺพํ ปหีนํ โหติ, ตาวาติ อตฺโถ.

สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรน จีวเรนาติ ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ. อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย.

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ, เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ, เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ, เอโก สนฺตุฏฺโฐ จ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ. อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหีนคมนานุโยคปฺปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสฺสติ ปริตสฺสติ, สนฺตุฏฺโฐ ภิกฺขุ เอวํ อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภวนฺโต. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺฌาปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโฏ อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ คธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓) วุตฺตํ นิสฺสรณํ เอว ปชานนฺโต. อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก, มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. น ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกา’’ติ วา ‘‘ปํสุกูลิกมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ.

โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส วณฺณวาที, ตาสุ วา ทกฺโข เฉโก พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. โปราเณติ น อธุนุปฺปตฺติเก. อคฺคญฺเญติ ‘‘อคฺโค’’ติ ชานิตพฺเพ. อริยวํเส ฐิโตติ อริยานํ วํเส ปติฏฺฐิโต. อริยวํโสติ จ ยถา หิ ขตฺติยวํโส พฺราหฺมณวํโส เวสฺสวํโส สุทฺทวํโส สมณวํโส กุลวํโส ราชวํโส, เอวํ อยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส อริยตนฺติ อริยปเวณี นาม โหติ. โส โข ปนายํ อริยวํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาฬานุสาริคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ. เก ปน เต อริยา เยสํ เอโส วํโสติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาทิกานํ จตุนฺนํ อสงฺเขฺยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร เมงฺเกโร สรณงฺกโร ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค เอกํ อสงฺเขฺยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ โกณาคมโน กสฺสโป อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. อปิ จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส, ตสฺมึ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต.

อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เสนาสนาทีสุปิ เอเสว นโย. อายตเนสูติ จกฺขาทีสุ อายตเนสุ.

ยโตติ สญฺญโต. ยตฺโตติ ยตฺตวา. ปฏิยตฺโตติ อติวิย ยตฺตวา. คุตฺโตติ รกฺขิโต. โคปิโตติ มญฺชูสาย วิย ปฏฺฐปิโต. รกฺขิโตติ ปฏิสามิโต. สํวุโตติ ทฺวารสํวรเณน ปิหิโต. ขุํสิโตติ ครหิโต. วมฺภิโตติ อปสาทิโต. ฆฏฺฏิโตติ ฆฏฺฏนมาปาทิโต. ครหิโตติ อวมญฺญิโต. อุปวทิโตติ อกฺโกสิโต.

ผรุเสนาติ มมฺมจฺเฉทนวจเนน. กกฺขเฬนาติ ทารุเณน. นปฺปฏิวชฺชาติ ปฏิปฺผริตฺวา น กเถยฺย.

๒๐๗. ฌานานุยุตฺโตติ อนุปฺปนฺนุปฺปาทเนน อุปฺปนฺนเสวเนน จ ฌาเนน อนุยุตฺโต. อุเปกฺขมารพฺภ สมาหิตตฺโตติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ อุปฺปาเทตฺวา สมาหิตจิตฺโต. ตกฺกาสยํ กุกฺกุจฺจญฺจุปจฺฉินฺเทติ กามวิตกฺกาทิวิตกฺกญฺจ กามสญฺญาทิกํ วิตกฺกสฺส อาสยญฺจ หตฺถกุกฺกุจฺจาทิกุกฺกุจฺจญฺจ อุปจฺฉินฺเทยฺย.

อนุปฺปนฺนสฺส วา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทายาติ ตสฺมึ อตฺตภาเว อนุปฺปนฺนสฺส วา อุปฺปชฺชิตฺวา ปริหีนสฺส วา ปฐมชฺฌานสฺส อุปฺปาทนตฺถํ อตฺตโน สนฺตาเน ปฏิลาภตฺถํ. อุปฺปนฺนํ วา ปฐมํ ฌานํ อาเสวตีติอาทีสุ เอตฺถ อาทเรน เสวติ ปคุณํ กโรติ ภาเวติ วฑฺเฒติ พหุลีกโรติ ปุนปฺปุนํ กโรติ.

อุเปกฺขาติ จตุตฺถชฺฌาเน อุปฺปนฺนา ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา. อุเปกฺขาติ สภาวปทํ. อุเปกฺขนาติ อุปปตฺติโต อิกฺขนากาโร. อชฺฌุเปกฺขนาติ อธิกา หุตฺวา อิกฺขนา. จิตฺตสมตาติ จิตฺตสฺส สมตา จิตฺตสฺส อูนาติริตฺตตํ วชฺเชตฺวา สมภาโว. จิตฺตปฺปสฺสทฺธตาติ จิตฺตสฺส อปฺปคพฺภตา, อถทฺธภาโวติ อตฺโถ. มชฺฌตฺตตา จิตฺตสฺสาติ น สตฺตสฺส น โปสสฺส, จิตฺตสฺส มชฺฌตฺตภาโวติ อตฺโถ. จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขํ อารพฺภาติ จตุตฺถสฺมึ ฌานสฺมึ อุปฺปนฺนํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขํ ปฏิจฺจ. เอกคฺคจิตฺโตติ เอการมฺมเณ ปวตฺตจิตฺโต. อวิกฺขิตฺตจิตฺโตติ อุทฺธจฺจวิรหิโต น วิกฺขิตฺตจิตฺโต.

นว วิตกฺกา วุตฺตนยา เอว. กามวิตกฺกานํ กามสญฺญาสโยติ กามวิตกฺกํ วิตกฺเกนฺตสฺส อุปฺปนฺนา กามสญฺญา เตสํ วิตกฺกานํ อาสโย วสโนกาโสติ กามสญฺญาสโย. พฺยาปาทวิตกฺกาทีสุปิ เอเสว นโย.

๒๐๘. จุทิโต วจีภิ สติมาภินนฺเทติ อุปชฺฌายาทีหิ วาจาหิ โจทิโต สมาโน สติมา หุตฺวา ตํ โจทนํ อภินนฺเทยฺย. วาจํ ปมุญฺเจ กุสลนฺติ ญาณสมุฏฺฐิตํ วาจํ ปมุญฺเจยฺย. นาติเวลนฺติ อติเวลํ ปน วาจํ กาลเวลญฺจ สีลเวลญฺจ อติกฺกนฺตํ นปฺปมุญฺเจยฺย. ชนวาทธมฺมายาติ ชนปริวาทกถาย. น เจตเยยฺยาติ เจตนํ น อุปฺปาเทยฺย.

อิทํ เต อปฺปตฺตนฺติ อิทํ ตว น ปตฺตํ. อสารุปฺปนฺติ ตว ปโยคํ อสารุปฺปํ. อสีลฏฺฐนฺติ ตว ปโยคํ น สีเล ปติฏฺฐนฺติ อสีลฏฺฐํ, สีเล ฐิตสฺส ปโยคํ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. เกจิ ‘‘อสิลิฏฺฐ’’นฺติ ปฐนฺติ, อมฏฺฐวจนนฺติ อตฺถํ วณฺณยนฺติ.

นิธีนนฺติ ตตฺถ ตตฺถ นิทหิตฺวา ฐปิตานํ หิรญฺญสุวณฺณาทิปูรานํ นิธิกุมฺภีนํ. ปวตฺตารนฺติ กิจฺฉชีวิเก ทุคฺคตมนุสฺเส อนุกมฺปํ กตฺวา ‘‘เอหิ สุเขน เต ชีวนุปายํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ นิธิฏฺฐานํ เนตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘อิมํ คเหตฺวา สุขํ ชีวา’’ติ อาจิกฺขิตารํ วิย. วชฺชทสฺสินนฺติ เทฺว วชฺชทสฺสิโน ‘‘อิมินา นํ อสารุปฺเปน วา ขลิเตน วา สงฺฆมชฺเฌ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ รนฺธคเวสโก จ อญฺญาตํ ญาปนตฺถาย ญาตํ อนุคฺคณฺหตฺถาย สีลาทินา จสฺส วุทฺธิกามตาย ตํ ตํ วชฺชํ โอโลกเนน อุลฺลปนสภาวสณฺฐิโต จ. อยํ อิธ อธิปฺเปโต. ยถา หิ ทุคฺคตมนุสฺโส ‘‘อิมํ คณฺหาหี’’ติ ตชฺเชตฺวา โปฏฺเฐตฺวาปิ นิธึ ทสฺเสนฺเต โกปํ น กโรติ, ปมุทิโตว โหติ, เอวเมว เอวรูเป ปุคฺคเล อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา อาจิกฺขนฺเต โกโป น กาตพฺโพ, ตุฏฺเฐเนว ภวิตพฺพํ. ‘‘ภนฺเต มหนฺตํ โว กตํ กมฺมํ, มยฺหํ อาจริยุปชฺฌายฏฺฐาเน ฐตฺวา โอวทนฺเตหิ ปุนปิ มํ วเทยฺยาถา’’ติ ปวาเรตพฺพเมว. นิคฺคยฺหวาทินฺติ เอกจฺโจ หิ สทฺธิวิหาริกาทีนํ อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา ‘‘อยํ เม มุโขทกทานาทีหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหติ, สเจ นํ วกฺขามิ, น มํ อุปฏฺฐหิสฺสติ, เอวํ มม ปริหานิ ภวิสฺสตี’’ติ วตฺตุํ อวิสหนฺโต น นิคฺคยฺหวาที นาม โหติ, โส อิมสฺมึ สาสเน กจวรํ อากิรติ. โย ปน ตถารูปํ วชฺชํ ทิสฺวา วชฺชานุรูปํ ตชฺเชตฺวา ปณาเมนฺโต ทณฺฑกมฺมํ กโรนฺโต วิหารา นีหรนฺโต สิกฺขาเปติ, อยํ นิคฺคยฺหวาที นาม เสยฺยถาปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘นิคฺคยฺห นิคฺคยฺหาหํ, อานนฺท, วกฺขามิ, ปวยฺห ปวยฺหาหํ, อานนฺท, วกฺขามิ, โย สาโร โส ฐสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๙๖). เมธาวินฺติ ธมฺโมชปญฺญาย สมนฺนาคตํ. ตาทิสนฺติ เอวรูปํ ปณฺฑิตํ ภเชยฺย ปยิรุปาเสยฺย. ตาทิสญฺหิ อาจริยํ ภชมานสฺส อนฺเตวาสิกสฺส เสยฺโยว โหติ, น ปาปิโย, วุฑฺฒิเยว โหติ, โน ปริหานีติ.

โอวเทยฺยาติ อุปฺปนฺเน วตฺถุสฺมึ วทนฺโต โอวทติ นาม, อนุปฺปนฺเน ‘‘อยโสปิ เต สิยา’’ติอาทิวเสน อนาคตํ ทสฺเสนฺโต อนุสาสติ นาม. สมฺมุขา วทนฺโตปิ โอวทติ นาม, ปรมฺมุขา ทูตํ วา สาสนํ วา เปเสนฺโต อนุสาสติ นาม. สกึ วทนฺโตปิ โอวทติ นาม, ปุนปฺปุนํ วทนฺโต อนุสาสติ นาม. โอวทนฺโต เอว วา อนุสาสติ นามาติ เอวํ โอวเทยฺย อนุสาเสยฺย. อสพฺภาติ อกุสลธมฺมา นิวาเรยฺย, กุสลธมฺเม ปติฏฺฐเปยฺยาติ อตฺโถ. สตญฺหิ โส ปิโย โหตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ ปิโย โหติ. เย ปน อทิฏฺฐธมฺมา อวิติณฺณปรโลกา อามิสจกฺขุกา ชีวิกตฺถาย ปพฺพชิตา, เตสํ อสตํ โส โอวาทโก อนุสาสโก ‘‘น ตฺวํ อมฺหากํ อุปชฺฌาโย, น อาจริโย, กสฺมา อมฺหากํ โอวทสี’’ติ เอวํ มุขสตฺตีหิ วิชฺฌนฺตานํ อปฺปิโย โหตีติ.

เอกกมฺมนฺติ อปโลกนกมฺมาทิกํ เอกกมฺมํ. เอกุทฺเทโสติ นิทานุทฺเทสาทิโก เอกุทฺเทโส. สมสิกฺขตาติ สมานสิกฺขตา. อาหตจิตฺตตนฺติ โกเธน ปหตจิตฺตภาวํ. ขิลชาตตนฺติ ถทฺธภาวํ. ปญฺจปิ เจโตขิเลติ พุทฺธธมฺมสงฺฆสิกฺขาสพฺรหฺมจารีสุ ปญฺจสุปิ จิตฺตสฺส ถทฺธภาเว.

ญาณสมุฏฺฐิตํ วาจนฺติ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อุปฺปาทิตํ วากฺยํ. มุญฺเจยฺยาติ วิสฺสชฺเชยฺย. อตฺถูปสํหิตนฺติ อตฺถสหิตํ การณสหิตํ. ธมฺมูปสํหิตนฺติ ธมฺเมน ยุตฺตํ. กาลาติกฺกนฺตํ วาจํ น ภาเสยฺยาติ กาลาตีตํ วาจํ น กเถยฺย ตสฺส กาลสฺส อติกฺกนฺตตฺตา. เวลาติกฺกนฺตนฺติ มริยาทาตีตํ วจนํ น ภเณยฺย วจนมริยาทสฺส อติกฺกนฺตตฺตา. อุภยวเสน กาลเวลา.

โย เว กาเล อสมฺปตฺเตติ อตฺตโน วจนกาเล อสมฺปตฺเต. อติเวลนฺติ เวลาติกฺกนฺตํ กตฺวา อติเรกปฺปมาณํ ภาสติ. นิหโต เสตีติ นิคฺฆาติโต สยติ. โกกิลาเยว อตฺรโชติ กากิยา ปฏิชคฺคิโต โกกิลาย อพฺภนฺตเร ชาโต โกกิลโปตโก วิย.

๒๐๙. อถาปรนฺติ อถ อิทานิ อิโต ปรมฺปิ. ปญฺจ รชานีติ รูปราคาทีนิ ปญฺจ รชานิ. เยสํ สตีมา วินยาย สิกฺเขติ เยสํ อุปฏฺฐิตสฺสติ หุตฺวาว วินยนตฺถํ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺเขยฺย. เอวํ สิกฺขนฺโต หิ รูเปสุ…เป… ผสฺเสสุ สเหถ ราคํ, น อญฺเญติ.