๑๒. จูฬพฺยูหสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

ทฺวาทสเม จูฬพฺยูหสุตฺตนิทฺเทเส สกํสกํทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ อิทมฺปิ ตสฺมึเยว มหาสมเย ‘‘สพฺเพปิเม ทิฏฺฐิคติกา ‘สาธุรูปามฺหา’ติ ภณนฺติ, กึ นุ โข สาธุรูปาว อิเม อตฺตโน เอว ทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐหนฺติ, อุทาหุ อญฺญมฺปิ ทิฏฺฐึ คณฺหนฺตี’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺตานํ เอกจฺจานํ เทวตานํ ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ปุริมนเยเนว นิมฺมิตพุทฺเธน อตฺตานํ ปุจฺฉาเปตฺวา วุตฺตํ.

๑๑๓. ตตฺถ อาทิโต เทฺวปิ คาถา ปุจฺฉาคาถาเยว. ตาสุ สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ อตฺตโน อตฺตโน ทิฏฺฐิยา วสมานา. วิคฺคยฺห นานา กุสลา วทนฺตีติ ตํ ทิฏฺฐึ พลวคฺคาหํ คเหตฺวา ‘‘ตตฺถ กุสลามฺหา’’ติ ปฏิชานมานา ปุถุ ปุถุ วทนฺติ, เอกํ น วทนฺติ. โย เอวํ ชานาติ ส เวทิ ธมฺมํ, อิทํ ปฏิกฺโกสมเกวลี โสติ ตญฺจ ทิฏฺฐึ สนฺธาย โย เอวํ ชานาติ, โส ธมฺมํ เวทิยิ. อิทํ ปน ปฏิกฺโกสนฺโต หีโน โหตีติ จ วทนฺติ.

นานา วทนฺตีติ นานาการณํ ภณนฺติ. วิวิธํ วทนฺตีติ นานาวิธํ ภณนฺติ. อญฺโญญฺญํ วทนฺตีติ เอกํ อวตฺวา อญฺญํ อญฺญํ คเหตฺวา วทนฺติ. อเกวลี โสติ โย อกุสโล อยํ. อสมตฺโตติ น ปริปูโร. อปริปุณฺโณติ น สมฺปุณฺโณ.

๑๑๔. พาโลติ หีโน. อกฺกุสโลติ อวิทฺวา.

๑๑๕. อิทานิ ติสฺโส วิสฺสชฺชนคาถา โหนฺตีติ. ตา ปุริมฑฺเฒน วุตฺตมตฺถํ ปจฺฉิมฑฺเฒน ปฏิพฺยูหิตฺวา ฐิตา. เตน พฺยูเหน อุตฺตรสุตฺตโต จ อปฺปกตฺตา อิทํ สุตฺตํ ‘‘จูฬพฺยูห’’นฺติ นามํ ลภิ. ตตฺถ ปฐมคาถายํ ตาว ปรสฺส เจ ธมฺมนฺติ ปรสฺส ทิฏฺฐึ. สพฺเพวิเม พาลาติ เอวํ สนฺเต สพฺเพว อิเม พาลา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. กึการณา? สพฺเพวิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ.

๑๑๖. สนฺทิฏฺฐิยา เจว น วีวทาตา, สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุตีมาติ สกาย ทิฏฺฐิยา อนวีวทาตา อโวทาตา สํกิลิฏฺฐาว สมานา สํสุทฺธปญฺญา จ กุสลา จ มุติมนฺโต จ เต โหนฺติ เจ. อถ วา ‘‘สนฺทิฏฺฐิยา เจ วทาตา’’ติ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ – สกาย ปน ทิฏฺฐิยา โวทาตา สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุติมนฺโต โหนฺติ เจ, น เตสํ โกจีติ เอวํ สนฺเต เตสํ เอโกปิ นิหีนปญฺโญ น โหติ, กึการณา? ทิฏฺฐี หิ เตสมฺปิ ตถา สมตฺตา, ยถา อิตเรสนฺติ.

๑๑๗. น วาหเมตนฺติ คาถาย สงฺเขปตฺโถ – ยํ เต มิถุ เทฺว เทฺว ชนา อญฺญมญฺญํ ‘‘พาโล’’ติ อาหุ, อหํ เอตํ ตถิยนฺติ ตจฺฉนฺติ เนว พฺรูมิ. กึการณา? ยสฺมา สพฺเพว เต สกํ สกํ ทิฏฺฐึ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อกํสุ, เตน จ การเณน ปรํ ‘‘พาโล’’ติ ทหนฺติ. เอตฺถ จ ตถิยํ, ตเถวนฺติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๘๘๙) เทฺวปิ ปาฐา.

ตจฺฉนฺติ อตุจฺฉํ. ตถนฺติ อวิปรีตํ, ภูตนฺติ สนฺตํ. ยาถาวนฺติ สํวิชฺชมานํ. อวิปริตนฺติ น วิสงฺเกตํ.

๑๑๘. ยมาหูติ ปุจฺฉาคาถาย ‘‘ยํ ทิฏฺฐิสจฺจํ ตถิย’’นฺติ เอเก อาหุ.

๑๑๙. เอกญฺหิ สจฺจนฺติ วิสฺสชฺชนคาถาย เอกํ สจฺจํ นิโรโธ มคฺโค วา. ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชานนฺติ ยมฺหิ สจฺเจ ปชานนฺโต ปชา โน วิวเทยฺยุํ. สยํ ถุนนฺตีติ อตฺตนา วทนฺติ.

๑๒๐. กสฺมา นูติ ปุจฺฉาคาถาย ปวาทิยาเสติ วาทิโน. อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺตีติ เต วาทิโน อุทาหุ อตฺตโน ตกฺกมตฺตํ อนุคจฺฉนฺติ.

ตกฺกปริยาหตนฺติ วิตกฺเกน สมนฺตโต อาหตํ. วีมํสานุจริตนฺติ อตฺตโน อุปฏฺฐิตปญฺญาย วิจริตํ. สยํปฏิภานนฺติ อตฺตโน ปฏิภานํ.

๑๒๑. น เหวาติ วิสฺสชฺชนคาถาย อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานีติ ฐเปตฺวา สญฺญามตฺเตน นิจฺจนฺติ คหิตคฺคหณานิ. ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวาติ อตฺตโน นิจฺจสงฺกปฺปมตฺตํ ทิฏฺฐีสุ ชเนตฺวา.

ยสฺมา ปน ทิฏฺฐีสุ วิตกฺกํ ชเนนฺตา ทิฏฺฐิโย สญฺชเนนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐิคตานิ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺตี’’ติอาทิ. ชเนนฺตีติ อุปรูปริ ทิฏฺฐึ อุปฺปาเทนฺตา ชเนนฺติ. สญฺชเนนฺตีติอาทีนิ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺเฒตฺวา วุตฺตานิ. มยฺหํ สจฺจนฺติ มม วจนํ ตจฺฉํ.

๑๒๒. อิทานิ เอวํ นานาสจฺเจสุ อสนฺเตสุ ตกฺกมตฺตํ อนุสฺสรนฺตานํ ทิฏฺฐิคติกานํ วิปฺปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺเฐ สุเต’’ติอาทิกา คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ ทิฏฺเฐติ ทิฏฺฐํ, ทิฏฺฐสุทฺธินฺติ อธิปฺปาโย. เอส นโย สุตาทีสุ. เอเต จ นิสฺสาย วิมานทสฺสีติ เอเต ทิฏฺฐิธมฺเม นิสฺสยิตฺวา สุทฺธิภาวสงฺขาตํ วิมานํ อสมฺมานํ ปสฺสนฺโตปิ. วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน, พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาหาติ เอวํ วิมานทสฺสีปิ ตสฺมึ ทิฏฺฐิวินิจฺฉเย ฐตฺวา ตุฏฺฐิชาโต หาสชาโต หุตฺวา ปโร ‘‘หีโน จ อวิทฺวา จา’’ติ เอวํ วทติเยว.

น สมฺมาเนตีติปิ วิมานทสฺสีติ น พหุมานํ กโรตีติ เอวมฺปิ วิมานทสฺสี น พหุมานทสฺสี. โทมนสฺสํ ชเนตีติ ปฐมํ ทิฏฺฐินิสฺสยํ อลฺลียิตฺวา โทมนสฺสํ ปตฺวา ปจฺฉา ทิฏฺฐิวินิจฺฉเย ฐิตกาเล โสมนสฺสํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ.

วินิจฺฉยทิฏฺฐิยา ฐตฺวาติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา คหิตทิฏฺฐิยา ฐตฺวา.

๑๒๓. เอวํ สนฺเต เยเนวาติ คาถา. ตตฺถ สยมตฺตนาติ สยเมว อตฺตานํ. วิมาเนตีติ ครหติ. ตเทว ปาวาติ ตเทว วจนํ ทิฏฺฐึ วทติ, ตํ วา ปุคฺคลํ.

๑๒๔. อติสารทิฏฺฐิยาติ คาถายตฺโถ – โส เอวํ ตาย ลกฺขณาติสารินิยา อติสารทิฏฺฐิยา สมตฺโต ปริปุณฺโณ อุทฺธุมาโต, เตน จ ทิฏฺฐิมาเนน มตฺโต ‘‘ปริปุณฺโณ อหํ เกวลี’’ติ เอวํ ปริปุณฺณมานี. สยเมว อตฺตานํ มนสา ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อภิสิญฺจติ. กึการณา? ทิฏฺฐี หิ สา ตสฺส ตถา สมตฺตาติ.

สพฺพา ตา ทิฏฺฐิโย ลกฺขณาติกฺกนฺตาติ ตา สพฺพา ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย ลกฺขณํ อตีตา อติสรนฺตีติ อติกฺกนฺตา. อโนโมติ อนูโน.

๑๒๕. ปรสฺส เจติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ – กิญฺจ ภิยฺโย? โย โส วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน ‘‘พาโล ปโร อกฺกุสโล’’ติ จาห, ตสฺส ปรสฺส เจ หิ วจสา โส เตน วุจฺจมาโน นิหีโน โหติ, ตุโม สหา โหติ นิหีนปญฺโญ, โสปิ เตเนว สห นิหีนปญฺโญ โหติ. โสปิ หิ ตํ ‘‘พาโล’’ติ วทติ. อถ ตสฺส วจนํ อปฺปมาณํ, โส ปน สยเมว เวทคู จ ธีโร จ โหติ. เอวํ สนฺเต น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถิ. สพฺเพปิ หิ เต อตฺตโน อิจฺฉาย ปณฺฑิตา.

วาจายาติ กถเนน. วจเนนาติ ภาสิเตน. นินฺทิตการณาติ ครหเหตุนา. ครหิตการณาติ อวญฺญาตเหตุนา. อุปวทิตการณาติ อุปวาทเหตุนา.

๑๒๖. อญฺญํ อิโตติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ – ‘‘อถ เจ สยํ เวทคู โหติ ธีโร. น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถี’’ติ เอวญฺหิ วุตฺเตปิ สิยา กสฺสจิ ‘‘กสฺมา’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเต – ยสฺมา อญฺญํ อิโต ยาภิวทนฺติ ธมฺมํ, อปรทฺธา สุทฺธิมเกวลี เต. เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ, เย อิโต อญฺญํ ทิฏฺฐึ อภิวทนฺติ, เต อปรทฺธา วิรทฺธา สุทฺธิมคฺคํ, อเกวลิโน จ เตติ เอวํ ปุถุติตฺถิยา ยสฺมา วทนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ปเนวํ วทนฺตีติ เจ? สนฺทิฏฺฐิราเคน หิ เตภิรตฺตา, ยสฺมา สเกน ทิฏฺฐิราเคน เต อภิรตฺตาติ วุตฺตํ โหติ.

เต สุทฺธิมคฺคนฺติ เต อญฺญติตฺถิยา อกิลิฏฺฐมคฺคํ. วิสุทฺธิมคฺคนฺติ นิทฺโทสมคฺคํ. ปริสุทฺธิมคฺคนฺติ สุกฺกมคฺคํ. โวทาตมคฺคนฺติ ปณฺฑรมคฺคํ. ปริโยทาตมคฺคนฺติ ปภาวนฺตมคฺคํ. วิรทฺธาติ วุตฺตวิธินา มคฺเคน วิรชฺฌิตฺวา ฐิตา. อปรทฺธาติ อปรชฺฌิตฺวา ฐิตา. ขลิตาติ ปริหีนา. คลิตาติ ตโต ภฏฺฐา. อญฺญายาติ อญฺญาเณน. อปรทฺธาติ ปราชยมาปนฺนา. อถ วา ‘‘ญายาปรทฺธา’’ติปิ ปาโฐ. ญาเยน มคฺเคน วิรทฺธาติ อตฺโถ.

๑๒๗. เอวํ อภิรตฺตา จ – อิเธว สุทฺธินฺติ คาถา. ตตฺถ สกายเนติ สกมคฺเค. ทฬฺหํ วทานาติ ทฬฺหวาทา.

ถิรวาทาติ สนฺนิฏฺฐานวาทา. พลิกวาทาติ พลวนฺตวาทา. อวฏฺฐิตวาทาติ ปติฏฺฐหิตฺวา กถิตวาทา.

๑๒๘. เย เอวญฺจ ทฬฺหวาทา, เตสุ โย โกจิ ติตฺถิโย สกายเน วาปิ ทฬฺหํ วทาโน กเมตฺถ พาโลติ ปรํ ทเหยฺย, สงฺเขปโต ตตฺถ สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาเต วิตฺถารโต นตฺถิกอิสฺสรการกนิยติอาทิเภเท สเก อยเน ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ ทฬฺหํ วทาโน กํ ปรํ เอตฺถ ทิฏฺฐิคเต ‘‘พาโล’’ติ สห ธมฺเมน ปสฺเสยฺย, นนุ สพฺโพปิ ตสฺส มเตน ปณฺฑิโต เอว สุปฺปฏิปนฺโน เอว จ. เอวํ สนฺเต สยเมว โส เมธคมาวเหยฺย, ปรํ วทํ พาลมสุทฺธิธมฺมํ. โสปิ ปรํ ‘‘พาโล จ อสุทฺธิธมฺโม จ อย’’นฺติ วทนฺโต อตฺตนาว กลหํ อาวเหยฺย. กสฺมา? ยสฺมา สพฺโพปิ ตสฺส มเตน ปณฺฑิโตเยว สุปฺปฏิปนฺโนเยว จ.

๑๒๙. เอวํ สพฺพถาปิ วินิจฺฉเย ฐตฺวา สยํ ปมาย, อุทฺธํ ส โลกสฺมึ วิวาทเมตีติ ทิฏฺฐิยา ฐตฺวา สยญฺจ สตฺถาราทึ มินิตฺวา โส ภิยฺโย วิวาทเมตีติ. เอวํ ปน วินิจฺฉเยสุ อาทีนวํ ญตฺวา อริยมคฺเคน หิตฺวาน สพฺพานิ วินิจฺฉยานิ, น เมธคํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเกติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

สยํ ปมายาติ อตฺตนา มินิตฺวา. ปมินิตฺวาติ ปมาณํ กตฺวา. ‘‘ปวิเนตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, ตํ น สุนฺทรํ. อุทฺธํ วาเทน สทฺธินฺติ อตฺตโน อุปริ กเถนฺเตน สห. เทสนาปริโยสาเน ปุราเภทสุตฺเต (มหานิ. ๘๓) วุตฺตสทิโส เอว อภิสมโย อโหสีติ.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย

จูฬพฺยูหสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.