๑๓. มหาพฺยูหสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๑๓๐. เตรสเม มหาพฺยูหสุตฺตนิทฺเทเส เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ อิทมฺปิ ‘‘กึ นุ โข อิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา วิญฺญูนํ สนฺติกา นินฺทเมว ลภนฺติ, อุทาหุ ปสํสมฺปี’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺตานํ เอกจฺจานํ เทวตานํ ตมตฺถํ อาวิกาตุํ ปุริมนเยเนว นิมฺมิตพุทฺเธน อตฺตานํ ปุจฺฉาเปตฺวา วุตฺตํ. ตตฺถ อนฺวานยนฺตีติ อนุ อานยนฺติ ปุนปฺปุนํ อาหรนฺติ.

นินฺทเมว อเนฺวนฺตีติ ครหเมว อุปคจฺฉนฺติ.

๑๓๑. อิทานิ ยสฺมา เต ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ วทนฺตาปิ ทิฏฺฐิคติกวาทิโน กทาจิ กตฺถจิ ปสํสมฺปิ ลภนฺติ, ยํ เอตํ ปสํสาสงฺขาตํ วาทผลํ, ตํ อปฺปํ, ราคาทีนํ สมาย สมตฺถํ น โหติ, โก ปน วาโท ทุติเย นินฺทาผเล, ตสฺมา เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมํ ตาว วิสฺสชฺชนคาถํ อาห ‘‘อปฺปญฺหิ เอตํ น อลํ สมาย, ทุเว วิวาทสฺส ผลานิ พฺรูมี’’ติ. ตตฺถ ทุเว วิวาทสฺส ผลานีติ นินฺทา จ ปสํสา จ ชยปราชยาทีนิ วา ตํสภาคานิ. เอตมฺปิ ทิสฺวาติ ‘‘นินฺทา อนิฏฺฐา เอว, ปสํสา นาลํ สมายา’’ติ เอตมฺปิ วิวาทผเล อาทีนวํ ทิสฺวา. เขมาภิปสฺสํ อวิวาทภูมินฺติ อวิวาทภูมึ นิพฺพานํ เขมนฺติ ปสฺสมาโน.

อปฺปกนฺติ มนฺทํ. ปริตฺตกนฺติ โถกํ. โอมกนฺติ เหฏฺฐิมกํ. ลามกนฺติ ปาปกํ. สมายาติ ราคาทีนํ สมนตฺถาย. อุปสมายาติ อุปรูปริ สมนตฺถาย. วูปสมายาติ สนฺนิสีทาปนตฺถาย. นิพฺพานายาติ อมตมหานิพฺพานตฺถาย. ปฏินิสฺสคฺคายาติ มคฺเคน กิเลสานํ นิสฺสชฺชนตฺถาย. ปฏิปสฺสทฺธิยาติ ผเลน ปฏิปสฺสทฺธานํ อนุปฺปชฺชนตฺถาย นาลํ.

๑๓๒. เอวญฺหิ อวิวาทมาโน – ยา กาจิมาติ คาถา. ตตฺถ สมฺมุติโยติ ทิฏฺฐิโย. ปุถุชฺชาติ ปุถุชฺชนสมฺภวา. โส อุปยํ กิเมยฺยาติ โส อุปคนฺตพฺพฏฺเฐน อุปยํ รูปาทีสุ เอกมฺปิ ธมฺมํ กึ อุเปยฺย, เกน วา การเณน อุเปยฺย. ทิฏฺเฐ สุเต ขนฺติมกุพฺพมาโนติ ทิฏฺฐสุตสุทฺธีสุ เปมํ อกโรนฺโต.

ปุถุชฺชเนหิ ชนิตาติ ปุถุชฺชเนหิ อุปฺปาทิตา. สมฺมุติโยติ ทิฏฺฐิโย. ปุถุ นานาชเนหิ ชนิตา วาติ อเนกวิเธหิ ทิฏฺฐิคติเกหิ อุปฺปาทิตา วา. เนตีติ น เอติ. น อุเปตีติ สมีปํ น เอติ. น อุปคจฺฉตีติ นิวตฺตติ. นาภินิวิสตีติ ปวิสิตฺวา นปฺปติฏฺฐติ.

๑๓๓. อิโต พาหิรา ปน – สีลุตฺตมาติ คาถา ตสฺสตฺโถ – สีลํเยว ‘‘อุตฺตม’’นฺติ มญฺญมานา สีลุตฺตมาติ เอเก โภนฺโต สํยมมตฺเตน สุทฺธึ วทนฺติ, หตฺถิวตาทิญฺจ วตํ สมาทาย อุปฏฺฐิตาเส. อิเธว ทิฏฺฐิยํ อสฺส สตฺถุโน สุทฺธึ ภวูปนีตา ภวชฺโฌสิตา สมานา วทนฺติ, อปิ จ เต กุสลาวทานา ‘‘กุสลา มย’’นฺติ เอวํวาทา.

๑๓๔. เอวํ สีลุตฺตเมสุ จ เตสุ ตถา ปฏิปนฺโน โย โกจิ – สเจ จุโตติ คาถา. ตสฺสตฺโถ – สเจ ตโต สีลวตโต ปรวิจฺฉินฺทเนน วา อนภิสมฺภุณนฺโต วา จุโต โหติ, โส ตํ สีลพฺพตกมฺมํ ปุญฺญาภิสงฺขาราทิกมฺมํ วา วิราธยิตฺวา เวธตี. น เกวลญฺจ เวธติ, อปิ จ โข ตํ สีลพฺพตสุทฺธึ ปชปฺปตี จ วิปฺปลปติ จ ปตฺถยตี จ. กิมิว? สตฺถาว หีโน ปวสํ ฆรมฺหา, ฆรมฺหา ปวสนฺโต สตฺถโต หีโน ยถา ตํ ฆรํ วา สตฺถํ วา ปตฺถยตีติ.

ปรวิจฺฉินฺทนาย วาติ ปเรน วาริยมาโน วา. อนภิสมฺภุณนฺโต วาติ ตํ ปฏิปตฺตึ อสมฺปาเทนฺโต วา.

อญฺญาย อปรทฺโธติ นิพฺพาเนน ปริหีโน มคฺคโต วา. ตํ วา สตฺถํ อนุพนฺธตีติ ตํ วา สตฺถํ สพฺพตฺถ ปจฺฉโต คจฺฉติ.

๑๓๕. เอวํ ปน สีลุตฺตมานํ ปเวธนการณํ อริยสาวโก สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ คาถา. ตตฺถ สาวชฺชานวชฺชนฺติ สพฺพากุสลํ โลกิยกุสลญฺจ. เอตํ สุทฺธึ อสุทฺธินฺติ อปตฺถยาโนติ ปญฺจกามคุณาทิเภทํ สุทฺธึ อกุสลาทิเภทํ อสุทฺธิญฺจ อปตฺถยมาโน. วิรโต จเรติ สุทฺธิยา อสุทฺธิยา จ วิรโต จเรยฺย. สนฺติ มนุคฺคหายาติ ทิฏฺฐึ อคฺคเหตฺวา.

กณฺหํ กณฺหวิปากนฺติ อกุสลกมฺมํ อกุสลวิปากทายกํ. สุกฺกํ สุกฺกวิปากนฺติ โลกิยกุสลํ อตฺตนา สทิสํ สุกฺกวิปากทายกํ.

นิยามาวกฺกนฺตินฺติ มคฺคปวิสนํ. เสกฺขาติ สตฺต เสกฺขา. อคฺคธมฺมนฺติ อุตฺตมธมฺมํ, อรหตฺตผลํ.

๑๓๖. เอวํ อิโต พาหิรเก สีลุตฺตเม สํยเมน วิสุทฺธิวาเท เตสญฺจ วิปากํ สีลพฺพตปหายิโน อรหโต จ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺญถาปิ สุทฺธิวาเท พาหิรเก ทสฺเสนฺโต ‘‘ตมูปนิสฺสายา’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – สนฺตญฺเญปิ สมณพฺราหฺมณา, เต ชิคุจฺฉิตํ อมรนฺตปํ วา ทิฏฺฐสุทฺธิอาทีสุ วา อญฺญตรญฺญตรํ อุปนิสฺสายอกิริยทิฏฺฐิยา วา อุทฺธํสรา หุตฺวา ภวาภเวสุ อวีตตณฺหา สุทฺธิ’มนุตฺถุนนฺติ วทนฺติ กเถนฺตีติ.

ตโปชิคุจฺฉวาทาติ กายปีฬนาทิตเปน ปาปหิรียนวาทา. ตโปชิคุจฺฉสาราติ เตเนว ตเปน หิรียนสารวนฺโต. อุทฺธํสราวาทาติ สํสาเรน สุทฺธึ กถยนฺตา.

๑๓๗. เอวํ เตสํ อวีตตณฺหานํ สุทฺธึ อนุตฺถุนนฺตานํ โยปิ สุทฺธิปฺปตฺตเมว อตฺตานํ มญฺเญยฺย, ตสฺสาปิ อวีตตณฺหตฺตา ภวาภเวสุ ตํ ตํ วตฺถุํ ปตฺถยมานสฺส หิ ชปฺปิตานิ ปุนปฺปุนํ โหนฺติเยวาติ อธิปฺปาโย. ตณฺหา หิ อาเสวิตา ตณฺหํ วฑฺฒยเตว, น เกวลญฺจ ชปฺปิตานิ, ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสุ, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ จสฺส ปกปฺปิเตสุ วตฺถูสุ ปเวธิตมฺปิ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ภวาภเวสุ ปน วีตตณฺหตฺตา อายตึ จุตูปปาโต อิธ ยสฺส นตฺถิ, ส เกน เวเธยฺย กุหึ ว ชปฺเปติ อยเมติสฺสา คาถาย สมฺพนฺโธ.

อาคมนนฺติ ปุน อาคมนํ. คมนนฺติ อิโต อญฺญตฺถ คมนํ. คมนาคมนนฺติ อิโต คนฺตฺวา ปุน นิวตฺตนํ. กาลนฺติ มรณํ. คตีติ คมนวเสน คติยา คนฺตพฺพํ.

๑๓๘. ยมาหุ ธมฺมนฺติ ปุจฺฉาคาถา.

๑๓๙. อิทานิ ยสฺมา เอโกปิ เอตฺถ วาโท สจฺโจ นตฺถิ, เกวลํ ทิฏฺฐิมตฺตเกน หิ เต วทนฺติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สกํ หี’’ติ อิมํ ตาว วิสฺสชฺชนคาถมาห. ตตฺถ สมฺมุตินฺติ ทิฏฺฐึ. อโนมนฺติ อนูนํ.

๑๔๐. เอวเมเตสุ สกํ ธมฺมํ ปริปุณฺณํ พฺรูวนฺเตสุ อญฺญสฺส ธมฺมํ ปน หีนนฺติ วทนฺเตสุ ยสฺส กสฺสจิ – ปรสฺส เจ วมฺภยิเตน หีโนติ คาถา. ตสฺสตฺโถ – ยทิ ปรสฺส นินฺทิตการณา หีโน ภเวยฺย, น โกจิ ธมฺเมสุ วิเสสิ อคฺโค ภเวยฺย. กึการณา? ปุถู หิ อญฺญสฺส วทนฺติ ธมฺมํ นิหีนโต สพฺเพว เต สมฺหิ ทฬฺหํ วทานาสกธมฺเม ทฬฺหวาทา เอว.

วมฺภยิตการณาติ ธํสิตการณา. ครหิตการณาติ ลามกกตการณา. อุปวทิตการณาติ อกฺโกสิตการณา. สกายนนฺติ สกมคฺคํ.

๑๔๑. กิญฺจ ภิยฺโย – สทฺธมฺมปูชาติ คาถา. ตสฺสตฺโถ – เต จ ติตฺถิยา ยถา ปสํสนฺติ สกายนานิ, สทฺธมฺมปูชาปิ เนสํ ตเถว วตฺตติ. เต หิ อติวิย สตฺถาราทีนิ สตฺตโรนฺติ. ตตฺถ ยทิ เต ปมาณา สิยุํ, เอวํ สนฺเต สพฺเพว วาทา ตถิยา ภเวยฺยุํ. กึการณา? สุทฺธี หิ เนสํ ปจฺจตฺตเมว. น สา อญฺญตฺถ สิชฺฌติ, นาปิ ปรมตฺถโต. อตฺตนิ ทิฏฺฐิคาหมตฺตเมว หิ ตํ เตสํ ปรปจฺจยเนยฺยพุทฺธีนํ. ปจฺจตฺตเมวาติ ปาเฏกฺกเมว.

๑๔๒. โย ปน วิปรีตโต พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณ, ตสฺส น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถีติ คาถา. ตสฺสตฺโถ – พฺราหฺมณสฺส หิ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา นเยน สุทิฏฺฐตฺตา ปเรน เนตพฺพํ ญาณํ นตฺถิ. ทิฏฺฐิธมฺเมสุ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ นิจฺฉินิตฺวา สุมคฺคหีตมฺปิ นตฺถิ. ตํการณา โส ทิฏฺฐิกลหานิ อติกฺกนฺโต, น หิ โส เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญํ อญฺญตฺร สติปฏฺฐานาทีหิ.

น ปรเนยฺโยติ ปเรน เนตพฺโพ ชานาเปตพฺโพ น โหติ. น ปรปตฺติโย น ปรปจฺจโยติ ปเรสํ ปจฺเจตพฺโพ น โหติ. น ปรปฏิพทฺธคูติ ปเรสํ ปฏิพทฺธคมโน น โหติ.

๑๔๓. ชานามีติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ – เอวํ ตาว ปรมตฺถพฺราหฺมโณ น หิ เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญํ, อญฺเญ ปน ติตฺถิยา ปรจิตฺตญาณาทีหิ ชานนฺตาปิ ปสฺสนฺตาปิ ‘‘ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอต’’นฺติ เอวํ วทนฺตาปิ จ ทิฏฺฐิยา สุทฺธึ ปจฺเจนฺติ. กสฺมา? ยสฺมา เตสุ เอโกปิ อทกฺขิ เจ อทฺทส เจปิ เตน ปรจิตฺตญาณาทินา ยถาภูตมตฺถํ, กิญฺหิ ตุมสฺส เตน ตสฺส เตน ทสฺสเนน กึ กตํ, กึ ทุกฺขปริญฺญา สาธิตา, อุทาหุ สมุทยปฺปหานาทีนํ อญฺญตรํ, ยโต สพฺพถาปิ อติกฺกมิตฺวา อริยมคฺคํ เต ติตฺถิยา อญฺเญเนว วทนฺติ สุทฺธึ, อติกฺกมิตฺวา วา เต ติตฺถิเย พุทฺธาทโย อญฺเญเนว วทนฺติ สุทฺธินฺติ.

๑๔๔. ปสฺสํ นโรติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ – กิญฺจ ภิยฺโย? ยฺวายํ ปรจิตฺตญาณาทีหิ อทฺทกฺขิ, โส ปสฺสํ นโร ทกฺขติ นามรูปํ, น ตโต ปรํ, ทิสฺวาน วา ญสฺสติ ตานิเมว นามรูปานิ นิจฺจโต สุขโต วา, น อญฺญถา; โส เอวํ ปสฺสนฺโต กามํ พหุํ ปสฺสตุ อปฺปกํ วา นามรูปํ นิจฺจโต สุขโต จ อถสฺส เอวรูเปน ทสฺสเนน น หิ เตน สุทฺธึ กุสลา วทนฺติ.

๑๔๕. นิวิสฺสวาทีติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ – เตน จ ทสฺสเนน สุทฺธิยา อสติยาปิ โย ‘‘ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอต’’นฺติ เอวํ นิวิสฺสวาที, เอตํ วา ทสฺสนํ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐิยา สุทฺธึ ปจฺเจนฺโต ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ เอวํ นิวิสฺสวาที, โส สุพฺพินโย น โหติ ตํ ตถา ปกปฺปิตํ อภิสงฺขตํ ทิฏฺฐึ ปุรกฺขราโน. โส หิ ยํ สตฺถาราทึ นิสฺสิโต, ตตฺเถว สุภํ วทาโน สุทฺธึ วโท, ‘‘ปริสุทฺธิวาโท ปริสุทฺธิทสฺสโน วา อห’’นฺติ อตฺตานํ มญฺญมาโน ตตฺถ ตถทฺทสา โส, ตตฺถ สกาย ทิฏฺฐิยา อวิปรีตเมว โส อทฺทส. ยถา สา ทิฏฺฐิ ปวตฺตติ, ตเถว ตํ อทฺทส, น อญฺญถา ปสฺสิตุํ อิจฺฉตีติ อธิปฺปาโย.

นิวิสฺสวาทีติ ปติฏฺฐหิตฺวา กเถนฺโต. ทุพฺพินโยติ วิเนตุํ ทุกฺโข. ทุปฺปญฺญาปโยติ ญาเปตุํ จิตฺเตน ลพฺภาเปตุํ ทุกฺโข. ทุนฺนิชฺฌาปโยติ จิตฺเตน วีมํสิตฺวา คหณตฺถํ ปุนปฺปุนํ นิชฺฌาปยิตุํ ทุกฺโข. ทุปฺเปกฺขาปโยติ อิกฺขาปยิตุํ ทุกฺโข. ทุปฺปสาทโยติ จิตฺเต ปสาทํ อุปฺปาเทตุํ ทุกฺโข.

อปฺปสฺสีติ ญาเณน ปฏิเวธํ ปาปุณิ. ปฏิวิชฺฌีติ จิตฺเตน อวโพธํ ปาปุณิ.

๑๔๖. เอวํ ปกปฺปิตํ ทิฏฺฐึ ปุรกฺขราเนสุ ติตฺถิเยสุ – น พฺราหฺมโณ กปฺปมุเปติ สงฺขาติ คาถา. ตตฺถ สงฺขาติ สงฺขาย, ชานิตฺวาติ อตฺโถ. นปิ ญาณพนฺธูติ สมาปตฺติญาณาทินา อกตตณฺหาทิฏฺฐิพนฺธุ. ตตฺถ วิคฺคโห – นาปิ อสฺส ญาเณน กโต พนฺธุ อตฺถีติ นปิ ญาณพนฺธุ. สมฺมุติโยติ ทิฏฺฐิสมฺมุติโย. ปุถุชฺชาติ ปุถุชฺชนสมฺภวา. อุคฺคหณนฺติ มญฺเญติ อุคฺคหณนฺติ อญฺเญ, อญฺเญ ตา สมฺมุติโย อุคฺคณฺหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

อุเปกฺขตีติ อุปปตฺติโต อปกฺขปติโต หุตฺวา ปสฺสติ.

๑๔๗. กิญฺจ ภิยฺโย – วิสฺสชฺช คนฺถานีติ คาถา. ตตฺถ อนุคฺคโหติ อุคฺคหณวิรหิโต, โสปิ นาสฺส อุคฺคโหติ อนุคฺคโห. น วา อุคฺคณฺหาตีติ อนุคฺคโห.

คนฺเถ โวสฺสชฺชิตฺวาติ อภิชฺฌาทิเก คนฺเถ จชิตฺวา. วิสฺสชฺชาติ ปุน อนาทิยนวเสน ชหิตฺวา. คธิเตติ ฆฏิเต. คนฺถิเตติ สุตฺเตน สงฺคหิเต วิย คนฺถิเต. พนฺเธติ สุฏฺฐุ พนฺเธ. วิพนฺเธติ วิวิธา พนฺเธ. ปลิพุทฺเธติ สมนฺตโต พนฺธเนน พนฺเธ. พนฺธเนติ กิเลสพนฺธเน. โผฏยิตฺวาติ ปปฺโผเฏตฺวา. สจฺจํ วิสฺสชฺชํ กโรนฺตีติ วิสงฺขริตฺวา อปริโภคํ กโรนฺติ. วิโกเปนฺตีติ จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺติ.

๑๔๘. กิญฺจ ภิยฺโย – โส เอวรูโป – ปุพฺพาสเวติ คาถา. ตตฺถ ปุพฺพาสเวติ อตีตรูปาทีนิ อารพฺภ อุปฺปชฺชนธมฺมกิเลเส. นเวติ ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทีนิ อารพฺภ อุปฺปชฺชนธมฺเม. น ฉนฺทคูติ ฉนฺทาทิวเสน น คจฺฉติ. อนตฺตครหีติ กตากตวเสน อตฺตานํ อครหนฺโต.

๑๔๙. เอวํ อนตฺตครหี จ – ส สพฺพธมฺเมสูติ คาถา. ตตฺถ สพฺพธมฺเมสูติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิธมฺเมสุ ‘‘ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐํ วา’’ติ เอวํปเภเทสุ. ปนฺนภาโรติ ปติตภาโร. น กปฺเปตีติ น กปฺปิโย, ทุวิธมฺปิ กปฺปํ น กโรตีติ อตฺโถ. นูปรโตติ ปุถุชฺชนกลฺยาณกเสกฺขา วิย อุปรติสมงฺคีปิ โน โหติ. น ปตฺถิโยติ นิตฺตโณฺห. ตณฺหา หิ ปตฺถยตีติ ปตฺถิยา, นาสฺส ปตฺถิยาติ น ปตฺถิโย. อิโต ปรญฺจ เหฏฺฐา จ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว. เอวํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ, เทสนาปริโยสาเน ปุราเภทสุตฺเต (มหานิ. ๘๓) วุตฺตสทิโส เอว อภิสมโย อโหสีติ.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย

มหาพฺยูหสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.