๑๑. กณฺหทีปายนจริยาวณฺณนา
๙๒. เอกาทสเม กณฺหทีปายโน อิสีติ เอวํนามโก ตาปโส. โพธิสตฺโต หิ ตทา ทีปายโน นาม อตฺตโน สหายํ มณฺฑพฺยตาปสํ สูเล อุตฺตาสิตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส สีลคุเณน ตํ อวิชหนฺโต ติยามรตฺตึ สูลํ นิสฺสาย ฐิโต ตสฺส สรีรโต ปคฺฆริตฺวา ปติตปติเตหิ โลหิตพินฺทูหิ สุกฺเขหิ กาฬวณฺณสรีรตาย ‘‘กณฺหทีปายโน’’ติ ปากโฏ อโหสิ. ปโรปญฺญาสวสฺสานีติ สาธิกานิ ปญฺญาสวสฺสานิ, อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. อนภิรโต จรึ อหนฺติ ปนฺตเสนาสเนสุ เจว อธิกุสลธมฺเมสุ จ อนภิรติวาสํ วสนฺโต อหํ พฺรหฺมจริยํ อจรึ. ปพฺพชิตฺวา สตฺตาหเมว หิ ตทา มหาสตฺโต อภิรโต พฺรหฺมจริยํ จริ. ตโต ปรํ อนภิรติวาสํ วสิ.
กสฺมา ปน มหาปุริโส อเนกสตสหสฺเสสุ อตฺตภาเวสุ เนกฺขมฺมชฺฌาสโย พฺรหฺมจริยวาสํ อภิรมิตฺวา อิธ ตํ นาภิรมิ? ปุถุชฺชนภาวสฺส จญฺจลภาวโต. กสฺมา จ ปุน น อคารํ อชฺฌาวสีติ? ปฐมํ เนกฺขมฺมชฺฌาสเยน กาเมสุ โทสํ ทิสฺวา ปพฺพชิ. อถสฺส อโยนิโสมนสิกาเรน อนภิรติ อุปฺปชฺชิ. โส ตํ วิโนเทตุมสกฺโกนฺโตปิ กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ตาว มหนฺตํ วิภวํ ปหาย อคารสฺมา นิกฺขมนฺโต ยํ ปชหิ, ปุน ตทตฺถเมว นิวตฺโต, ‘‘เอฬมูโค จปโล วตายํ กณฺหทีปายโน’’ติ อิมํ อปวาทํ ชิคุจฺฉนฺโต อตฺตโน หิโรตฺตปฺปเภทภเยน. อปิ จ ปพฺพชฺชาปุญฺญํ นาเมตํ วิญฺญูหิ พุทฺธาทีหิ ปสตฺถํ, เตหิ จ อนุฏฺฐิตํ, ตสฺมาปิ สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน อสฺสุมุโข โรทมาโนปิ พฺรหฺมจริยวาสํ วสิ, น ตํ วิสฺสชฺเชสิ. วุตฺตญฺเจตํ –
‘‘สทฺธาย นิกฺขมฺม ปุน นิวตฺโต, โส เอฬมูโค จปโล วตายํ;
เอตสฺส วาทสฺส ชิคุจฺฉมาโน, อกามโก จรามิ พฺรหฺมจริยํ;
วิญฺญุปฺปสตฺถญฺจ สตญฺจ ฐานํ, เอวมฺปหํ ปุญฺญกโร ภวามี’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๖๖);
๙๓. น โกจิ เอตํ ชานาตีติ เอตํ มม อนภิรติมนํ พฺรหฺมจริยวาเส อภิรติวิรหิตจิตฺตํ โกจิ มนุสฺสภูโต น ชานาติ. กสฺมา? อหญฺหิ กสฺสจิ นาจิกฺขึ มม มานเส จิตฺเต อรติ จรติ ปวตฺตตีติ กสฺสจิปิ น กเถสึ, ตสฺมา น โกจิ มนุสฺสภูโต เอตํ ชานาตีติ.
๙๔. ‘‘สพฺรหฺมจารี มณฺฑโพฺย, สหาโย เม มหาอิสิ;
ปุพฺพกมฺมสมายุตฺโต, สูลมาโรปนํ ลภิ.
.
สพฺรหฺมจารีติ ตาปสปพฺพชฺชาย สมานสิกฺขตาย สพฺรหฺมจารี. มณฺฑโพฺยติ เอวํนามโก. สหาโยติ คิหิกาเล ปพฺพชิตกาเล จ ทฬฺหมิตฺตตาย ปิยสหาโย. มหาอิสีติ มหานุภาโว อิสิ. ปุพฺพกมฺมสมายุตฺโต, สูลมาโรปนํ ลภีติ กโตกาเสน อตฺตโน ปุพฺพกมฺเมน ยุตฺโต สูลาโรปนํ ลภิ, สูลํ อุตฺตาสิโตติ.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อตีเต วํสรฏฺเฐ โกสมฺพิยํ โกสมฺพิโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตทา โพธิสตฺโต อญฺญตรสฺมึ นิคเม อสีติโกฏิวิภวสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ, นาเมน ทีปายโน นาม. ตาทิสสฺเสว พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต พฺราหฺมณกุมาโร ตสฺส ปิยสหาโย อโหสิ, นาเมน มณฺฑโพฺย นาม. เต อุโภปิ อปรภาเค มาตาปิตูนํ อจฺจเยน กาเมสุ โทสํ ทิสฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา กาเม ปหาย ญาติมิตฺตปริชนสฺส โรทนฺตสฺส ปริเทวนฺตสฺส นิกฺขมิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส อสฺสมํ กตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุญฺฉาจริยาย วนมูลผลาหาเรน ยาเปนฺโต ปโรปณฺณาสวสฺสานิ วสึสุ, กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตุํ นาสกฺขึสุ, เต ฌานมตฺตมฺปิ น นิพฺพตฺเตสุํ.
เต โลณมฺพิลเสวนตฺถาย ชนปทจาริกํ จรนฺตา กาสิรฏฺฐํ สมฺปาปุณึสุ. ตเตฺรกสฺมึ นิคเม ทีปายนสฺส คิหิสหาโย มณฺฑโพฺย นาม ปฏิวสติ. เต อุโภปิ ตสฺส สนฺติกํ อุปสงฺกมึสุ. โส เต ทิสฺวา อตฺตมโน ปณฺณสาลํ กาเรตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหิ. เต ตตฺถ ตีณิ จตฺตาริ วสฺสานิ วสิตฺวา ตํ อาปุจฺฉิตฺวา จาริกํ จรนฺตา พาราณสิสมีเป อติมุตฺตกสุสาเน วสึสุ. ตตฺถ ทีปายโน ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา ปุน ตสฺมึ นิคเม มณฺฑพฺยสฺส อตฺตโน สหายสฺส สนฺติกํ คโต. มณฺฑพฺยตาปโส ตตฺเถว วสิ.
อเถกทิวสํ เอโก โจโร อนฺโตนคเร โจริกํ กตฺวา ธนสารํ อาทาย นิกฺขนฺโต ปฏิพุทฺเธหิ เคหสามิเกหิ นครารกฺขกมนุสฺเสหิ จ อนุพทฺโธ นิทฺธมเนน นิกฺขมิตฺวา เวเคน สุสานํ ปวิสิตฺวา ตาปสสฺส ปณฺณสาลทฺวาเร ภณฺฑิกํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิ. มนุสฺสา ภณฺฑิกํ ทิสฺวา ‘‘อเร ทุฏฺฐชฏิล, รตฺตึ, โจริกํ กตฺวา ทิวา ตาปสเวเสน จรสี’’ติ ตชฺเชตฺวา โปเถตฺวา ตํ อาทาย รญฺโญ ทสฺสยึสุ. ราชา อนุปปริกฺขิตฺวาว ‘‘สูเล อุตฺตาเสถา’’ติ อาห. ตํ สุสานํ เนตฺวา ขทิรสูเล อาโรปยึสุ. ตาปสสฺส สรีเร สูลํ น ปวิสติ. ตโต นิมฺพสูลํ อาหรึสุ, ตมฺปิ น ปวิสติ. ตโต อยสูลํ อาหรึสุ, ตมฺปิ น ปวิสติ. ตาปโส ‘‘กึ นุ โข เม ปุพฺพกมฺม’’นฺติ จินฺเตสิ. ตสฺส ชาติสฺสรญาณํ อุปฺปชฺชิ. เตน ปุพฺพกมฺมํ อทฺทส – โส กิร ปุริมตฺตภาเว วฑฺฒกีปุตฺโต หุตฺวา ปิตุ รุกฺขตจฺฉนฏฺฐานํ คนฺตฺวา เอกํ มกฺขิกํ คเหตฺวา โกวิฬารสกลิกาย สูเลน วิย วิชฺฌิ. ตสฺส ตํ ปาปํ อิมสฺมึ ฐาเน โอกาสํ ลภิ. โส ‘‘น สกฺกา อิโต ปาปโต มุจฺจิตุ’’นฺติ ญตฺวา ราชปุริเส อาห – ‘‘สเจ มํ สูเล อุตฺตาเสตุกามตฺถ, โกวิฬารสูลํ อาหรถา’’ติ. เต ตถา กตฺวา ตํ สูเล อุตฺตาเสตฺวา อารกฺขํ ทตฺวา ปกฺกมึสุ.
ตทา กณฺหทีปายโน ‘‘จิรทิฏฺโฐ เม สหาโย’’ติ มณฺฑพฺยสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตํ ฐานํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘กึ, สมฺม, การโกสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อการโกมฺหี’’ติ วุตฺเต ‘‘อตฺตโน มโนปโทสํ รกฺขิตุํ สกฺขิ น สกฺขี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สมฺม, เยหิ อหํ คหิโต, เนว เตสํ น รญฺโญ อุปริ มยฺหํ มโนปโทโส อตฺถี’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต ตาทิสสฺส สีลวโต ฉายา มยฺหํ สุขา’’ติ วตฺวา กณฺหทีปายโน สูลํ นิสฺสาย นิสีทิ. อารกฺขกปุริสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘อนิสาเมตฺวา เม กต’’นฺติ เวเคน ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, ตฺวํ สูลํ นิสฺสาย นิสินฺโนสี’’ติ ทีปายนํ ปุจฺฉิ. ‘‘มหาราช, อิมํ ตาปสํ รกฺขนฺโต นิสินฺโนสฺมี’’ติ. ‘‘กึ ปน ตฺวํ อิมสฺส การกภาวํ ญตฺวา เอวํ กโรสี’’ติ. โส กมฺมสฺส อวิโสธิตภาวํ อาจิกฺขิ. อถสฺส ทีปายโน ‘‘รญฺญา นาม นิสมฺมการินา ภวิตพฺพํ.
‘‘อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ, อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ;
ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี, โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธู’’ติ. (ชา. ๑.๔.๑๒๗; ๑.๕.๔; ๑.๑๐.๑๕๓; ๑.๑๕.๒๒๙) –
อาทีนิ วตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ.
ราชา มณฺฑพฺยตาปสสฺส นิทฺโทสภาวํ ญตฺวา ‘‘สูลํ หรถา’’ติ อาณาเปสิ. สูลํ หรนฺตา หริตุํ นาสกฺขึสุ. มณฺฑโพฺย อาห – ‘‘มหาราช, อหํ ปุพฺเพ กตกมฺมโทเสน เอวรูปํ อยสํ ปตฺโต, มม สรีรโต สูลํ หริตุํ น สกฺกา, สเจปิ มยฺหํ ชีวิตํ ทาตุกาโม, กกเจน อิมํ สูลํ จมฺมสมํ กตฺวา ฉินฺทาเปหี’’ติ. ราชา ตถา กาเรสิ. สูลํ อนฺโตเยว อโหสิ, น กญฺจิ ปีฬํ ชเนสิ. ตทา กิร สุขุมํ สกลิกหีรํ คเหตฺวา มกฺขิกาย วจฺจมคฺคํ ปเวเสสิ, ตํ ตสฺส อนฺโต เอว อโหสิ. โส เตน การเณน อมริตฺวา, อตฺตโน อายุกฺขเยเนว มริ, ตสฺมา อยมฺปิ น มโตติ. ราชา ตาปเส วนฺทิตฺวา ขมาเปตฺวา อุโภปิ อุยฺยาเนเยว วสาเปนฺโต ปฏิชคฺคิ. ตโต ปฏฺฐาย โส อาณิมณฺฑโพฺย นาม ชาโต. โส ราชานํ อุปนิสฺสาย ตตฺเถว วสิ. ทีปายโน ปน ตสฺส วณํ ผาสุกํ กริตฺวา อตฺตโน คิหิสหายมณฺฑเพฺยน การิตํ ปณฺณสาลเมว คโต. เตน วุตฺตํ –
๙๕. ‘‘ตมหํ อุปฏฺฐหิตฺวาน, อาโรคฺยมนุปาปยึ;
อาปุจฺฉิตฺวาน อาคญฺฉึ, ยํ มยฺหํ สกมสฺสม’’นฺติ.
ตตฺถ อาปุจฺฉิตฺวานาติ มยฺหํ สหายํ มณฺฑพฺยตาปสํ อาปุจฺฉิตฺวา. ยํ มยฺหํ สกมสฺสมนฺติ ยํ ตํ มยฺหํ คิหิสหาเยน มณฺฑพฺยพฺราหฺมเณน การิตํ สกํ มม สนฺตกํ อสฺสมปทํ ปณฺณสาลา, ตํ อุปาคญฺฉึ.
๙๖. ตํ ปน ปณฺณสาลํ ปวิสนฺตํ ทิสฺวา สหายสฺส อาโรเจสุํ. โส สุตฺวาว ตุฏฺฐจิตฺโต สปุตฺตทาโร พหุคนฺธมาลผาณิตาทีนิ อาทาย ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา ทีปายนํ วนฺทิตฺวา ปาเท โธวิตฺวา ปานกํ ปาเยตฺวา อาณิมณฺฑพฺยสฺส ปวตฺตึ สุณนฺโต นิสีทิ. อถสฺส ปุตฺโต ยญฺญทตฺตกุมาโร นาม จงฺกมนโกฏิยํ เคณฺฑุเกน กีฬิ. ตตฺถ เจกสฺมึ วมฺมิเก อาสิวิโส วสติ. กุมาเรน ภูมิยํ ปหตเคณฺฑุโก คนฺตฺวา วมฺมิกพิเล อาสิวิสสฺส มตฺถเก ปติ. กุมาโร อชานนฺโต พิเล หตฺถํ ปเวเสสิ.
อถ นํ กุทฺโธ อาสิวิโส หตฺเถ ฑํสิ. โส วิสเวเคน มุจฺฉิโต ตตฺเถว ปติ. อถสฺส มาตาปิตโร สปฺเปน ทฏฺฐภาวํ ญตฺวา กุมารํ อุกฺขิปิตฺวา ตาปสสฺส ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘ภนฺเต, โอสเธน วา มนฺเตน วา ปุตฺตกํ โน นีโรคํ กโรถา’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘อหํ โอสธํ น ชานามิ, นาหํ เวชฺชกมฺมํ กริสฺสามิ, ปพฺพชิโตมฺหี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อิมสฺมึ กุมารเก เมตฺตํ กตฺวา สจฺจกิริยํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธุ สจฺจกิริยํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ยญฺญทตฺตสฺส สีเส หตฺถํ ฐเปตฺวา สจฺจกิริยํ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สหาโย พฺราหฺมโณ มยฺห’’นฺติอาทิ.
ตตฺถ อาคญฺฉุํ ปาหุนาคตนฺติ อติถิอภิคมนํ อภิคมึสุ.
๙๗. วฏฺฏมนุกฺขิปนฺติ ขิปนวฏฺฏสณฺฐานตาย ‘‘วฏฺฏ’’นฺติ ลทฺธนามํ เคณฺฑุกํ อนุกฺขิปนฺโต, เคณฺฑุกกีฬํ กีฬนฺโตติ อตฺโถ. อาสิวิสมโกปยีติ ภูมิยํ ปฏิหโต หุตฺวา วมฺมิกพิลคเตน เคณฺฑุเกน ตตฺถ ฐิตํ กณฺหสปฺปํ สีเส ปหริตฺวา โรเสสิ.
๙๘. วฏฺฏคตํ มคฺคํ, อเนฺวสนฺโตติ เตน วฏฺเฏน คตํ มคฺคํ คเวสนฺโต. อาสิวิสสฺส หตฺเถน, อุตฺตมงฺคํ ปรามสีติ วมฺมิกพิลํ ปเวสิเตน อตฺตโน หตฺเถน อาสีวิสสฺส สีสํ ผุสิ.
๙๙. วิสพลสฺสิโตติ วิสพลนิสฺสิโต อตฺตโน วิสเวคํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกสปฺโป. อฑํสิ ทารกํ ขเณติ ตสฺมึ ปรามสิตกฺขเณ เอว ตํ พฺราหฺมณกุมารํ ฑํสิ.
๑๐๐. สหทฏฺโฐติ ฑํเสน สเหว, ทฏฺฐสมกาลเมว. อาสิวิเสนาติ โฆรวิเสน. เตนาติ เตน ทารกสฺส วิสเวเคน มุจฺฉิตสฺส ภูมิยํ ปตเนน อหํ ทุกฺขิโต อโหสึ. มม วาหสิ ตํ ทุกฺขนฺติ ตํ ทารกสฺส มาตาปิตูนญฺจ ทุกฺขํ มม วาหสิ, มยฺหํ สรีเร วิย มม กรุณาย วาเหสิ.
๑๐๑. ตฺยาหนฺติ เต ตสฺส ทารกสฺส มาตาปิตโร อหํ ‘‘มา โสจถ, มา ปริเทวถา’’ติอาทินา นเยน สมสฺสาเสตฺวา. โสกสลฺลิเตติ โสกสลฺลวนฺเต. อคฺคนฺติ เสฏฺฐํ ตโต เอว วรํ อุตฺตมํ สจฺจกิริยํ อกาสึ.
๑๐๒. อิทานิ ตํ สจฺจกิริยํ สรูเปน ทสฺเสตุํ ‘‘สตฺตาหเมวา’’ติ คาถมาห.
ตตฺถ สตฺตาหเมวาติ ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺต อหานิ เอว. ปสนฺนจิตฺโตติ กมฺมผลสทฺธาย ปสนฺนมานโส. ปุญฺญตฺถิโกติ ปุญฺเญน อตฺถิโก, ธมฺมจฺฉนฺทยุตฺโต. อถาปรํ ยํ จริตนฺติ อถ ตสฺมา สตฺตาหา อุตฺตริ ยํ มม พฺรหฺมจริยจรณํ.
๑๐๓. อกามโกวาหีติ ปพฺพชฺชํ อนิจฺฉนฺโต เอว. เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตูติ สเจ อติเรกปญฺญาสวสฺสานิ อนภิรติวาสํ วสนฺเตน มยา กสฺสจิ อชานาปิตภาโว สจฺโจ, เอเตน สจฺเจน ยญฺญทตฺตกุมารสฺส โสตฺถิ โหตุ, ชีวิตํ ปฏิลภตูติ.
เอวํ ปน มหาสตฺเตน สจฺจกิริยาย กตาย ยญฺญทตฺตสฺส สรีรโต วิสํ ภสฺสิตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. กุมาโร อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา มาตาปิตโร โอโลเกตฺวา ‘‘อมฺม, ตาตา’’ติ วตฺวา วุฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –
๑๐๔. ‘‘สห สจฺเจ กเต มยฺหํ, วิสเวเคน เวธิโต;
อพุชฺฌิตฺวาน วุฏฺฐาสิ, อโรโค จาสิ มาณโว’’ติ.
ตสฺสตฺโถ – มม สจฺจกรเณน สห สมานกาลเมว ตโต ปุพฺเพ วิสเวเคน เวธิโต กมฺปิโต วิสญฺญิภาเวน อพุชฺฌิตฺวา ฐิโต วิคตวิสตฺตา ปฏิลทฺธสญฺโญ สหสา วุฏฺฐาสิ. โส มาณโว กุมาโร วิสเวคาภาเวน อโรโค จ อโหสีติ.
อิทานิ สตฺถา ตสฺสา อตฺตโน สจฺจกิริยาย ปรมตฺถปารมิภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติ อาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว. ชาตกฏฺฐกถายํ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๐.๖๒) ปน ‘‘มหาสตฺตสฺส สจฺจกิริยาย กุมารสฺส ถนปฺปเทสโต อุทฺธํ วิสํ ภสฺสิตฺวา วิคตํ. ทารกสฺส ปิตุ สจฺจกิริยาย กฏิโต อุทฺธํ, มาตุ สจฺจกิริยาย อวสิฏฺฐสรีรโต วิสํ ภสฺสิตฺวา วิคต’’นฺติ อาคตํ. ตถา หิ วุตฺตํ –
‘‘ยสฺมา ทานํ นาภินนฺทึ กทาจิ, ทิสฺวานหํ อติถึ วาสกาเล;
น จาปิ เม อปฺปิยตํ อเวทุํ, พหุสฺสุตา สมณพฺราหฺมณา จ;
อกามโก วาปิ อหํ ททามิ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตุ;
หตํ วิสํ ชีวตุ ยญฺญทตฺโต.
‘‘อาสีวิโส ตาต ปหูตเตโช, โย ตํ อทํสี ปตรา อุทิจฺจ;
ตสฺมิญฺจ เม อปฺปิยตาย อชฺช, ปิตริ จ เต นตฺถิ โกจิ วิเสโส;
เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตุ, หตํ วิสํ ชีวตุ ยญฺญทตฺโต’’ติ.
ตตฺถ วาสกาเลติ วสนตฺถาย เคหํ อาคตกาเล. น จาปิ เม อปฺปิยตํ อเวทุนฺติ พหุสฺสุตาปิ สมณพฺราหฺมณา อยํ เนว ทานํ อภินนฺทติ, น อเมฺหติ อิมํ มม อปฺปิยภาวํ เนว ชานึสุ. อหญฺหิ เต ปิยจกฺขูหิเยว โอโลเกมีติ ทีเปติ. เอเตน สจฺเจนาติ สเจ อหํ ททมาโนปิ วิปากํ อสทฺทหิตฺวา อตฺตโน อนิจฺฉาย เทมิ, อนิจฺฉภาวญฺจ เม ปเร น ชานนฺติ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตูติ อตฺโถ. อิตรคาถาย, ตาตาติ ปุตฺตํ อาลปติ. ปหูตเตโชติ พลววิโส. ปตราติ ปทรา, อยเมว วา ปาโฐ. อุทิจฺจาติ อุทฺธํ คนฺตฺวา, วมฺมิกพิลโต อุฏฺฐหิตฺวาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตาต ยญฺญทตฺต, ตสฺมิญฺจ อาสิวิเส ตว จ ปิตริ อปฺปิยภาเวน มยฺหํ โกจิ วิเสโส นตฺถิ, ตญฺจ ปน อปฺปิยภาวํ ฐเปตฺวา อชฺช มยา น โกจิ ชานาปิตปุพฺโพ, สเจ เอตํ สจฺจํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตูติ.
เอวํ โพธิสตฺโต กุมาเร อโรเค ชาเต ตสฺส ปิตรํ ‘‘ทานํ ททนฺเตน นาม กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพ’’นฺติ กมฺมผลสทฺธาย นิเวเสตฺวา สยํ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา ฌานาภิญฺญาโย อุปฺปาเทตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายโน อโหสิ.
ตทา มณฺฑโพฺย อานนฺทตฺเถโร อโหสิ, ตสฺส ภริยา วิสาขา, ปุตฺโต ราหุลตฺเถโร, อาณิมณฺฑโพฺย สาริปุตฺตตฺเถโร, กณฺหทีปายโน โลกนาโถ.
ตสฺส อิธ ปาฬิยา อารุฬฺหา สจฺจปารมี, เสสา จ ปารมิโย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อนวเสสมหาโภคปริจฺจาคาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ.
กณฺหทีปายนจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.