(๗.) สตฺตกนิทฺเทสาทิวณฺณนา

๘๐๖. สตฺตวิเธน ญาณวตฺถุนิทฺเทเส ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติอาทินา นเยน ปวตฺตินิวตฺติวเสน เอกาทสสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ เอเกกสฺมึ กาลตฺตยเภทโต ปจฺจเวกฺขณญาณํ วตฺวา ปุน ‘‘ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ เอวํ ตเทว ญาณํ สงฺเขปโต ขยธมฺมตาทีหิ ปกาเรหิ วุตฺตํ. ตตฺถ ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณทฺวยํ ปจฺจุปฺปนฺนทฺธานวเสน วุตฺตํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ, อนาคตมฺปิ อทฺธานนฺติ เอวํ อตีเต ญาณทฺวยํ, อนาคเต ญาณทฺวยนฺติ ฉ. ตานิ ธมฺมฏฺฐิติญาเณน สทฺธึ สตฺต. ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ ปจฺจยาการญาณํ. ปจฺจยากาโร หิ ธมฺมานํ ปวตฺติฏฺฐิติการณตฺตา ธมฺมฏฺฐิตีติ วุจฺจติ; ตตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. เอตสฺเสว ฉพฺพิธสฺส ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. เอวํ เอเกกสฺมึ องฺเค อิมานิ สตฺต สตฺต กตฺวา เอกาทสสุ องฺเคสุ สตฺตสตฺตติ โหนฺติ. ตตฺถ ขยธมฺมนฺติ ขยคมนสภาวํ. วยธมฺมนฺติ วยคมนสภาวํ. วิราคธมฺมนฺติ วิรชฺชนสภาวํ. นิโรธธมฺมนฺติ นิรุชฺฌนสภาวํ. อิมินา กึ กถิตํ? อปรวิปสฺสนาย ปุริมวิปสฺสนาสมฺมสนํ กถิตํ. เตน กึ กถิตํ โหติ? สตฺตกฺขตฺตุํ วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนา กถิตา. ปฐมญาเณน หิ สพฺพสงฺขาเร อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตาติ ทิสฺวา ตํ ญาณํ ทุติเยน ทฏฺฐุํ วฏฺฏติ, ทุติยํ ตติเยน, ตติยํ จตุตฺเถน, จตุตฺถํ ปญฺจเมน, ปญฺจมํ ฉฏฺเฐน, ฉฏฺฐํ สตฺตเมน. เอวํ สตฺต วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนา กถิตา โหนฺตีติ.

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา.

๘๐๗. อฏฺฐวิเธน ญาณวตฺถุนิทฺเทเส โสตาปตฺติมคฺเค ปญฺญาติ โสตาปตฺติมคฺคมฺหิ ปญฺญา. อิมินา สมฺปยุตฺตปญฺญาว กถิตา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ.

อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา.

๘๐๘. นววิเธน ญาณวตฺถุนิทฺเทเส อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีสูติ อนุปุพฺพวิหารสงฺขาตาสุ สมาปตฺตีสุ. ตาสํ อนุปุพฺเพน อนุปฏิปาฏิยา วิหาริตพฺพฏฺเฐน อนุปุพฺพวิหารตา, สมาปชฺชิตพฺพฏฺเฐน สมาปตฺติตา ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปฐมชฺฌานสมาปตฺติยา ปญฺญาติอาทโย อฏฺฐ สมฺปยุตฺตปญฺญา เวทิตพฺพา. นวมา ปจฺจเวกฺขณปญฺญา. สา หิ นิโรธสมาปตฺตึ สนฺตโต ปณีตโต ปจฺจเวกฺขมานสฺส ปวตฺตติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ.

นวกนิทฺเทสวณฺณนา.