๑. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา

เอวํ อนุโลมปฏฺฐานาทีสุ ติกปฏฺฐานาทิวเสน จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานสโมธาเน ปฏฺฐานมหาปกรเณ เย ติกาทโย นิสฺสาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา เอตํ ติกปฏฺฐานํ, ทุกปฏฺฐานํ…เป… ทุกทุกปฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ. เต อนามสิตฺวา เยสํ ปจฺจยานํ วเสน เต ติกาทโย วิภตฺตา, เต ปจฺจเย เอว ตาว อิมินา มาติกานิกฺเขปปจฺจยวิภงฺคสงฺขาเตน วาเรน อุทฺเทสโต จ นิทฺเทสโต จ ทสฺเสตฺวา, อิทานิ เย ติกาทโย นิสฺสาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา เอตํ ติกปฏฺฐานํ, ทุกปฏฺฐานํ…เป… ทุกทุกปฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ. เต ติกาทโย อิเมสํ ปจฺจยานํ วเสน วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสตุํ เอเกกํ ติกทุกํ นิสฺสาย สตฺตหิ มหาวาเรหิ เทสนา กตา. เตสํ อิมานิ นามานิ – ปฏิจฺจวาโร, สหชาตวาโร, ปจฺจยวาโร, นิสฺสยวาโร, สํสฏฺฐวาโร, สมฺปยุตฺตวาโร, ปญฺหาวาโรติ.

ตตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม’’ติ เอวํ ปฏิจฺจาภิธานวเสน วุตฺโต ปฏิจฺจวาโร นาม. กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต กุสโล ธมฺโม’’ติ เอวํ สหชาตาภิธานวเสน วุตฺโต สหชาตวาโร นาม. โส ปุริเมน ปฏิจฺจวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณ. ปฏิจฺจาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปน ปฐโม วุตฺโต, สหชาตาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ทุติโย. ทฺวีสุปิ เจเตสุ รูปารูปธมฺมวเสน ปจฺจยา เจว ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ เวทิตพฺพา. เต จ โข สหชาตาว, น ปุเรชาตปจฺฉาชาตา ลพฺภนฺติ. ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม’’ติ เอวํ ปจฺจยาภิธานวเสน วุตฺโต ปน ปจฺจยวาโร นาม. โสปิ ปุริมวารทฺวยํ วิย รูปารูปธมฺมวเสเนว เวทิตพฺโพ. ปจฺจโย ปเนตฺถ ปุเรชาโตปิ ลพฺภติ. อยมสฺส ปุริมวารทฺวยโต วิเสโส. ตทนนฺตโร ‘‘กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย กุสโล ธมฺโม’’ติ เอวํ นิสฺสยาภิธานวเสน วุตฺโต นิสฺสยวาโร นาม. โส ปุริเมน ปจฺจยวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณ. ปจฺจยาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปน ปฐโม วุตฺโต, นิสฺสยาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ทุติโย. ตโต ปรํ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สํสฏฺโฐ กุสโล ธมฺโม’’ติ เอวํ สํสฏฺฐาภิธานวเสน วุตฺโต สํสฏฺฐวาโร นาม. ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สมฺปยุตฺโต กุสโล ธมฺโม’’ติ เอวํ สมฺปยุตฺตาภิธานวเสน วุตฺโต สมฺปยุตฺตวาโร นาม. โส ปุริเมน สํสฏฺฐวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณ. สํสฏฺฐาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปน ปฐโม วุตฺโต, สมฺปยุตฺตาภิธานวเสน ทุติโย. ทฺวีสุปิ เจเตสุ อรูปธมฺมวเสเนว ปจฺจยา ปจฺจยุปฺปนฺนา จ เวทิตพฺพา. สตฺตมวาเร ปน ยสฺมา ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน เต เต ปเญฺห อุทฺธริตฺวา ปุน ‘‘กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา นเยน สพฺเพปิ เต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคฺคุมฺพา จ กตฺวา วิภตฺตา, ตสฺมา โส วาโร ปญฺหานํ สาธุกํ วิภตฺตตฺตา ปญฺหาวาโรเตฺวว สงฺขฺยํ คโต. รูปารูปธมฺมวเสเนว ปเนตฺถ ปจฺจยาปิ ปจฺจยุปฺปนฺนาปิ เวทิตพฺพา.

ตตฺถ โย ตาว เอส สพฺพปฐโม ปฏิจฺจวาโร นาม, โส อุทฺเทสโต นิทฺเทสโต จ ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อุทฺเทสวาโร ปฐโม, ปุจฺฉาวาโรติปิ วุจฺจติ. ปณฺณตฺติวาโรติปิ ตสฺเสว นามํ. โส หิ กุสลาทโย ปฏิจฺจ กุสลาทีนํ เหตุปจฺจยาทีนํ วเสน อุทฺทิฏฺฐตฺตา อุทฺเทสวาโร, กุสลาทโย ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยาทิวเสน กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติยา ปุจฺฉิตตฺตา ปุจฺฉาวาโร, กุสลาทโย ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยาทิวเสน กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติยา ปญฺญาปิตตฺตา ปณฺณตฺติวาโรติปิ วุตฺโต.

๒๕-๓๔. ตตฺถ สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยาติ ปริกปฺปปุจฺฉา. อยเญฺหตฺถ อตฺโถ – โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา, กึ โส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สิยาติ อถ วา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย, โส เหตุปจฺจยา สิยาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ตตฺถ ปฏีติ สทิสตฺเถ วตฺตติ. สทิสปุคฺคโล หิ ปฏิปุคฺคโล, สทิสภาโค จ ปฏิภาโคติ วุจฺจติ. อิจฺจาติ คมนุสฺสุกฺกวจนเมตํ. อุภยํ เอกโต กตฺวา ปฏิจฺจาติ ปฏิคนฺตฺวา สหุปฺปตฺติสงฺขาเตน สทิสภาเวน ปตฺวา, เตน สทฺธึ เอกโต อุปฺปตฺติภาวํ อุปคนฺตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. กุสโล ธมฺโมติ เอวํ สหุปฺปตฺติภาเวน กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยาติ ปุจฺฉติ. อถ วา ปฏิจฺจาติ ปจฺจยํ กตฺวา. ตํ ปน ปจฺจยกรณํ ปุเรชาเตปิ ปจฺจเย ลพฺภติ สหชาเตปิ. อิธ สหชาตํ อธิปฺเปตํ. สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโลติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ กิญฺจาปิ สหชาตวเสน กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล นตฺถิ, อิมสฺมึ ปน ปุจฺฉาวาเร ยมฺปิ วิสฺสชฺชิยมานํ อตฺถโต ลพฺภติ, ยมฺปิ น ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ ปุจฺฉาวเสน อุทฺธฏํ. ปรโต ปน วิสฺสชฺชเน ยํ น ลพฺภติ, ตํ ปหาย ยํ ลพฺภติ, ตเทว วิสฺสชฺชิตํ.

เอวเมตฺถ ปุจฺฉานํ อตฺถญฺเจว ปุจฺฉาคติญฺจ ญตฺวา อิทานิ คณนวเสน ปุจฺฉาปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ กุสลปทํ อาทึ กตฺวา กุสลากุสลาพฺยากตนฺตา ติสฺโส ปุจฺฉา, ปุน ตเทวาทึ กตฺวา กุสลาพฺยากตาทิวเสน ทุกปฺปเภทนฺตา ติสฺโส, ปุน ตเทวาทึ กตฺวา ติกนฺตา จ เอกา, เอวํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจาติ กุสลาทิกา สตฺต ปุจฺฉา, ตถา อกุสลาทิกา, ตถา อพฺยากตาทิกา, ตถา กุสลาพฺยากตาทิกา, อกุสลาพฺยากตาทิกา, กุสลากุสลาทิกา, กุสลากุสลาพฺยากตาทิกาติ สพฺพาปิ สตฺตนฺนํ สตฺตกานํ วเสน กุสลตฺติกํ นิสฺสาย เหตุปจฺจเย เอกูนปญฺญาสํ ปุจฺฉา.

ตตฺถ เอกมูลกาวสานา นว, เอกมูลทุกาวสานา นว, เอกมูลติกาวสานา ติสฺโส, ทุกมูลเอกาวสานา นว, ทุกมูลทุกาวสานา นว, ทุกมูลติกาวสานา ติสฺโส, ติกมูลเอกาวสานา ติสฺโส, ติกมูลทุกาวสานา ติสฺโส, ติกมูลติกาวสานา เอกาติ เอวเมตา มูลวเสนาปิ เวทิตพฺพา. ยถา จ เหตุปจฺจเย เอกูนปญฺญาสํ, อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ ตเถวาติ สพฺเพสุปิ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ –

สหสฺสเมกญฺจ สตํ, ฉสตฺตติ ปุนาปรา;

ปุจฺฉา สมฺปิณฺฑิตา โหนฺติ, นยมฺหิ เอกมูลเก.

๓๕-๓๖. ตโต ปรํ เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยาติ ทุมูลกนโย อารทฺโธ. ตตฺถ เหตารมฺมณทุโก…เป… เหตุอวิคตทุโกติ เหตุปจฺจเยน สทฺธึ เตวีสติ ทุกา โหนฺติ. เตสุ เหตุปจฺจเย วิย เหตารมฺมณทุเกปิ เอกูนปญฺญาสํ ปุจฺฉา, ตาสุ ปาฬิยํ เทฺวเยว ทสฺสิตา. ยถา จ เหตารมฺมณทุเก เอกูนปญฺญาสํ ตถา เหตาธิปติทุกาทีสุปิ. ตตฺถ ปฐมปุจฺฉาวเสน เหตาธิปติทุโก, เหตานนฺตรทุโก, เหตุสมนนฺตรทุโกติ ปฏิปาฏิยา ตโย ทุเก ทสฺเสตฺวา ปริโยสาเน เหตุอวิคตทุโก ทสฺสิโต, เสสํ สงฺขิตฺตํ. ปุจฺฉาปริจฺเฉโท ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ.

สหสฺสเมกญฺจ สตํ, สตฺตวีสติเมว จ;

ทุเกสุ เตวีสติยา, ปุจฺฉา โหนฺติ ทุมูลเก.

๓๗. ตโต ปรํ เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยาติ ติมูลกนโย อารทฺโธ. ตตฺถ เหตารมฺมณทุเกน สทฺธึ อธิปติปจฺจยาทีสุ พาวีสติยา ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน พาวีสติ ติกา โหนฺติ. เตสุ ปฐมปุจฺฉาวเสน ปฐมตฺติกญฺจ ทุติยตฺติกญฺจ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานติโก ทสฺสิโต, เสสํ สงฺขิตฺตํ. ยถา ปน ทุเกสุ, เอวํ ติเกสุปิ เอกเมกสฺมึ ติเก เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา สพฺเพสุปิ พาวีสติยา ติเกสุ –

สหสฺสเมกํ ปุจฺฉานํ, อฏฺฐสตฺตติเมว จ;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ ติกมูลเก.

๓๘. ตโต ปรํ เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยาติ จตุมูลกนโย อารทฺโธ. ตตฺถ ปฐมตฺติเกน สทฺธึ อนนฺตรปจฺจยาทีสุ เอกวีสติยา ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เอกวีสติ จตุกฺกา โหนฺติ. เตสุ เทฺว จตุกฺเก ทสฺเสตฺวา เสสํ สงฺขิตฺตํ. อิธาปิ เอกเมกสฺมึ จตุกฺเก เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา สพฺเพสุปิ เอกวีสติยา จตุกฺเกสุ –

สหสฺสเมกํ ปุจฺฉานํ, เอกูนตึส ปุนาปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ จตุมูลเก.

ตโต ปรํ ปญฺจมูลกํ อาทึ กตฺวา ยาว สพฺพมูลกา เทสนา กตา, ตํ สพฺพํ สงฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตญฺจ อุปริ วตฺตพฺพญฺจ เอกโต กตฺวา ปาฬิยํ ‘‘เอกมูลกํ, ทุมูลกํ, ติมูลกํ, จตุมูลกํ, ปญฺจมูลกํ, สพฺพมูลกํ อสมฺมุยฺหนฺเตน วิตฺถาเรตพฺพ’’นฺติ นโย ทสฺสิโต. ตตฺถ เอกมูลกาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วุตฺตเมว. ปญฺจมูลเก ปน ปฐมจตุกฺเกน สทฺธึ สมนนฺตรปจฺจยาทีสุ สมวีสติยา ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน สมวีสติ ปญฺจกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ นว ปุจฺฉานํ, อสีติ จ ปุนาปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ ปญฺจมูลเก.

ฉมูลเก ปฐมปญฺจเกน สทฺธึ สหชาตปจฺจยาทีสุ เอกูนวีสติยา ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เอกูนวีสติ ฉกฺกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ นว ปุจฺฉานํ, เอกตึส ตโตปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ ฉกฺกมูลเก.

สตฺตมูลเก ปฐมฉกฺเกน สทฺธึ อญฺญมญฺญปจฺจยาทีสุ อฏฺฐารสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน อฏฺฐารส สตฺตกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ อฏฺฐ ปุจฺฉานํ, ทฺวาสีติ จ ตโตปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ สตฺตมูลเก.

อฏฺฐมูลเก ปฐมสตฺตเกน สทฺธึ นิสฺสยปจฺจยาทีสุ สตฺตรสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน สตฺตรส อฏฺฐกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ อฏฺฐ ปุจฺฉานํ, เตตฺตึสา จ ตโตปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ อฏฺฐมูลเก.

นวมูลเก ปฐมอฏฺฐเกน สทฺธึ อุปนิสฺสยปจฺจยาทีสุ โสฬสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน โสฬส นวกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ สตฺต ปุจฺฉานํ, จตุราสีติ ตโตปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ นวมูลเก.

ทสมูลเก ปฐมนวเกน สทฺธึ ปุเรชาตปจฺจยาทีสุ ปนฺนรสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ปนฺนรส ทสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ สตฺต ปุจฺฉานํ, ปญฺจตึส ตโตปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ ทสมูลเก.

เอกาทสมูลเก ปฐมทสเกน สทฺธึ ปจฺฉาชาตปจฺจยาทีสุ จุทฺทสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน จุทฺทส เอกาทสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

ฉ สตานิ จ ปุจฺฉานํ, ฉฬาสีติ ตโตปรา;

นยมฺหิ ปุจฺฉา คณิตา, เอกาทสกมูลเก.

ทฺวาทสมูลเก ปฐมเอกาทสเกน สทฺธึ อาเสวนปจฺจยาทีสุ เตรสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เตรส ทฺวาทสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

ฉ สตานิ จ ปุจฺฉานํ, สตฺตตึส ตโตปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย ทฺวาทสมูลเก.

เตรสมูลเก ปฐมทฺวาทสเกน สทฺธึ กมฺมปจฺจยาทีสุ ทฺวาทสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ทฺวาทส เตรสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ ปญฺจ ปุจฺฉานํ, อฏฺฐาสีติ ปุนาปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย เตรสมูลเก.

จุทฺทสมูลเก ปฐมเตรสเกน สทฺธึ วิปากปจฺจยาทีสุ เอกาทสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เอกาทส จุทฺทสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ ปญฺจ ปุจฺฉานํ, ตึส จาถ นวาปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย จุทฺทสมูลเก.

ปนฺนรสมูลเก ปฐมจุทฺทสเกน สทฺธึ อาหารปจฺจยาทีสุ ทสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ทส ปนฺนรสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ จตฺตาริ ปุจฺฉานํ, นวุติ จ ตโตปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย ปนฺนรสมูลเก.

โสฬสมูลเก ปฐมปนฺนรสเกน สทฺธึ อินฺทฺริยปจฺจยาทีสุ นวสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน นว โสฬสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ จตฺตาริ จตฺตา-ลีเสกา เจว ปุนาปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย โสฬสมูลเก.

สตฺตรสมูลเก ปฐมโสฬสเกน สทฺธึ ฌานปจฺจยาทีสุ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน อฏฺฐ สตฺตรสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ ตีณิ ปุจฺฉานํ, นวุติ เทฺว ปุนาปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย สตฺตรสมูลเก.

อฏฺฐารสมูลเก ปฐมสตฺตรสเกน สทฺธึ มคฺคปจฺจยาทีสุ สตฺตสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน สตฺต อฏฺฐารสกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตานิ ตีณิ ปุจฺฉานํ, เตจตฺตารีสเมว จ;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย อฏฺฐารสมูลเก.

เอกูนวีสติมูลเก ปฐมอฏฺฐารสเกน สทฺธึ สมฺปยุตฺตปจฺจยาทีสุ ฉสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ฉ เอกูนวีสติกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

เทฺว สตา นวุติ เจว, จตสฺโส จ ปุนาปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย เอกูนวีสติเก.

วีสติมูลเก ปฐมเอกูนวีสติเกน สทฺธึ วิปฺปยุตฺตปจฺจยาทีสุ ปญฺจสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ปญฺจวีสติกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

เทฺว สตา โหนฺติ ปุจฺฉานํ, จตฺตาลีสา จ ปญฺจ จ;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย วีสติมูลเก.

เอกวีสติมูลเก ปฐมวีสติเกน สทฺธึ อตฺถิปจฺจยาทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน จตฺตาโร เอกวีสติกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

สตํ ฉนวุติ เจว, ปุจฺฉา โหนฺติ สมฺปิณฺฑิตา;

คณิตา ลกฺขณญฺญูหิ, เอกวีสติเก นเย.

ทฺวาวีสติมูลเก ปฐมเอกวีสติเกน สทฺธึ นตฺถิปจฺจยาทีสุ ตีสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ตโย ทฺวาวีสติกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

จตฺตาลีสาธิกํ สตํ, สตฺต เจว ปุนาปรา;

ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย ทฺวาวีสติมูลเก.

เตวีสติมูลเก ปฐมทฺวาวีสติเกน สทฺธึ ทฺวีสุ วิคตาวิคตปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เทฺว เตวีสติกา โหนฺติ. เตสุ เอกเมกสฺมึ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –

อฏฺฐนวุติเมวิธ, ปุจฺฉา คณนโต มตา;

นยมฺหิ เตวีสติเม, เตวีสติกมูลเก.

จตุวีสติมูลโก ปน สพฺพปจฺจยานํ สโมธานวเสน เวทิตพฺโพ, เตเนว สพฺพมูลโกติ วุตฺโต. ตตฺถ เอกูนปญฺญาสเมว ปุจฺฉา โหนฺตีติ สพฺพาเปตา เหตุปจฺจยปทเมว คเหตฺวา เอกมูลกาทีนํ สพฺพมูลกปริโยสานานํ วเสน สตฺถารา เทวปริสติ วิตฺถารโต วิภตฺตา ปุจฺฉา อิธ สงฺเขเปน ทสฺสิตา.

ตาสํ ปน สพฺพาสมฺปิ อยํ คณนปิณฺโฑ – เอกมูลกนยสฺมิญฺหิ เอกาทส สตานิ ฉสตฺตติ จ ปุจฺฉา อาคตา. เหตุปจฺจยนเย เตเนว มูลเกน เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา อิมสฺมึ เหตุปจฺจยมูลเก คเหตพฺพา, เสสา เสสปจฺจยมูลเกสุ ปกฺขิปิตพฺพา. ทุมูลเก สตฺตวีสานิ เอกาทส สตานิ, ติมูลเก สหสฺสํ อฏฺฐสตฺตติ จ, จตุมูลเก สหสฺสํ เอกูนตึสญฺจ, ปญฺจมูลเก อสีตาธิกานิ นว สตานิ, ฉมูลเก เอกตึสานิ นว สตานิ, สตฺตมูลเก ทฺวาสีตานิ อฏฺฐ สตานิ, อฏฺฐมูลเก เตตฺตึสานิ อฏฺฐ สตานิ, นวมูลเก จตุราสีตานิ สตฺต สตานิ, ทสมูลเก ปญฺจตึสานิ สตฺต สตานิ, เอกาทสมูลเก ฉาสีตานิ ฉ สตานิ, ทฺวาทสมูลเก สตฺตตึสานิ ฉ สตานิ, เตรสมูลเก อฏฺฐาสีตานิ ปญฺจ สตานิ, จุทฺทสมูลเก เอกูนจตฺตาลีสานิ ปญฺจ สตานิ, ปนฺนรสมูลเก นวุตานิ จตฺตาริ สตานิ, โสฬสมูลเก เอกจตฺตาลีสานิ จตฺตาริ สตฺตานิ, สตฺตรสมูลเก ทฺวานวุตานิ ตีณิ สตานิ, อฏฺฐารสมูลเก เตจตฺตาลีสานิ ตีณิ สตานิ, เอกูนวีสติมูลเก จตุนวุตานิ เทฺว สตานิ, วีสติมูลเก ปญฺจจตฺตาลีสานิ เทฺว สตานิ, เอกวีสติมูลเก ฉนวุติสตํ, ทฺวาวีสติมูลเก สตฺตจตฺตาลีสสตํ, เตวีสติมูลเก อฏฺฐนวุติ, สพฺพมูลเก เอกูนปญฺญาสาติ เอวํ เหตุปทํ อาทึ กตฺวา วิภตฺเตสุ เอกมูลกาทีสุ –

จุทฺทเสว สหสฺสานิ, ปุน สตฺต สตานิ จ;

ปุจฺฉา เหตุปทสฺเสว, เอกมูลาทิเภทโตติ.

๓๙-๔๐. เอวํ เหตุปจฺจยํ อาทึ กตฺวา เอกมูลกโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพมูลกนยา ปุจฺฉาเภทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อารมฺมณปจฺจยํ อาทึ กตฺวา ทสฺเสตุํ สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยาติอาทิมาห. ตตฺถ อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยาติ เอตฺตาวตา อารมฺมณปจฺจยํ อาทึ กตฺวา เหตุปจฺจยปริโยสาโน เอกมูลกนโย ทสฺสิโต. ตโต ปรํ อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยาติ ทุกมูลกํ อารทฺธํ. ตตฺถ อิมํ ปฐมทุกญฺเจว อารมฺมณาวิคตทุกญฺจ ทสฺเสตฺวา เสสํ สงฺขิตฺตํ. อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยาติ อยํ โอสานทุโกปิ น ทสฺสิโต. สเจ ปน กตฺถจิ วาจนามคฺเค สนฺทิสฺสติ, เสฺวว วาจนามคฺโค คเหตพฺโพ. ตโต ปรํ อารมฺมณปจฺจยวเสน ติกมูลกาทโย อทสฺเสตฺวาว อธิปติปจฺจยํ อาทึ กตฺวา เอกกาทโย ทสฺเสตุํ อธิปติปจฺจยา, อนนฺตรปจฺจยา, สมนนฺตรปจฺจยา, สหชาตปจฺจยา, อญฺญมญฺญปจฺจยาติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, ตํ เอกมูลกวเสน วา สพฺพมูลกวเสน วา เวทิตพฺพํ.

๔๑. ตโต ปรํ อวิคตปจฺจยํ อาทึ กตฺวา ทุมูลกเมว ทสฺเสตุํ – อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อวิคตเหตุทุโก, อวิคตารมฺมณทุโก, อวิคตาธิปติทุโกติ ปฏิปาฏิยา ตโย ทุเก วตฺวา ปริโยสาเน จ อวิคตวิคตทุโก เอโก ทุโก ทสฺสิโต. ตโต อวิคตปจฺจยวเสเนว ติมูลกํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา, อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อธิปติปจฺจยา, อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยา’’ติ เอวํ ปฏิปาฏิยา ตโย ติเก วตฺวา ‘‘อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา วิคตปจฺจยา’’ติ ปริโยสานตฺติโก วุตฺโต. ตโต อวิคตปจฺจยวเสเนว จตุมูลกํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา, อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยา’’ติ เทฺว จตุกฺเก วตฺวา ‘‘วิคตปจฺจยา’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ฐปิตํ, เสสํ สพฺพํ สงฺขิตฺตํ. ตสฺส สงฺขิตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลกํ, ทุมูลกํ, ติมูลกํ, สพฺพมูลกํ อสมฺมุยฺหนฺเตน วิตฺถาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา ยถา เหตุปจฺจยํ อาทึ กตฺวา เหตุอาทิปทวเสน เอกมูลเก เอกาทส ปุจฺฉาสตานิ ฉสตฺตติ จ ปุจฺฉา…เป… สพฺพมูลเก เอกูนปญฺญาสํ, เอวํ อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ เอกเมกํ อาทึ กตฺวา อารมฺมณาทิปทวเสน เอกเมกสฺส ปทสฺส เอกมูลเก เอกาทส ปุจฺฉาสตานิ ฉสตฺตติ จ ปุจฺฉา…เป… สพฺพมูลเก เอกูนปญฺญาสาติ เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลกาทิเภเท สตฺตสตาธิกานิ จุทฺทส ปุจฺฉา สหสฺสานิ โหนฺติ. ตาสํ สพฺเพสุปิ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ อยํ คณนปริจฺเฉโท –

ทฺวาปญฺญาสสหสฺสาน-ฏฺฐสตานิ ตีณิ สตสหสฺสานิ;

กุสลตฺติกสฺส ปุจฺฉา, อนุโลมนยมฺหิ สุวิภตฺตา.

ยถา จ กุสลตฺติกสฺส, เอวํ เวทนาตฺติกาทีนมฺปีติ สพฺเพสุปิ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ –

เอกสฏฺฐิสหสฺสานิ, ฉ สตานิ สตฺตสตฺตติ;

สตสหสฺสานิ ปุจฺฉานํ, ติกเภเท ปเภทโต.

สงฺขิตฺตา วาจนามคฺเค.

ทุเกสุ ปน ‘‘สิยา เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ เหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ, เหตุํ ปฏิจฺจ นเหตุ, เหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จ, นเหตุํ ปฏิจฺจ นเหตุ, นเหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ, นเหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ เหตุ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ นเหตุ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จาติ เอกเมกสฺมึ ทุเก เหตุปจฺจยาทีสุ เอกเมกสฺมึ ปจฺจเย นว ปุจฺฉา โหนฺติ. ตาสุ เหตุปจฺจยํ อาทึ กตฺวา เอกมูลเก เทฺวสตานิ โสฬส จ ปุจฺฉา โหนฺติ. ตาสุ เหตุปจฺจยสฺเสว อญฺเญน อสมฺมิสฺสา นว ปุจฺฉา คเหตพฺพา, เสสา อฏฺฐ วาเรน คหิตา.

ตาสํ ทุกมูลกาทีสุ เตวีสติยา วาเรสุ เอเกกํ นวกํ อปเนตฺวา ยาว สพฺพมูลกา อยํ คณนปริจฺเฉโท – ทุกมูลเก ตาว เอกมูลเก ทสฺสิเตสุ ทฺวีสุ โสฬสาธิเกสุ ปุจฺฉาสเตสุ นว อปเนตฺวา เทฺวสตานิ สตฺต จ ปุจฺฉา โหนฺติ, ตโต นว อปเนตฺวา ติมูลเก อฏฺฐนวุติสตํ. เอวํ ปุริมปุริมโต นว นว อปเนตฺวา จตุมูลเก เอกูนนวุติสตํ, ปญฺจมูลเก อสีติสตํ, ฉมูลเก เอกสตฺตติสตํ, สตฺตมูลเก ทฺวาสฏฺฐิสตํ, อฏฺฐมูลเก เตปณฺณาสสตํ, นวมูลเก จตุจตฺตาลีสสตํ, ทสมูลเก ปญฺจตึสสตํ, เอกาทสมูลเก ฉพฺพีสสตํ, ทฺวาทสมูลเก สตฺตรสาธิกสตํ, เตรสมูลเก อฏฺฐาธิกสตํ, จุทฺทสมูลเก นวนวุติ, ปนฺนรสมูลเก นวุติ, โสฬสมูลเก เอกาสีติ, สตฺตรสมูลเก ทฺวาสตฺตติ, อฏฺฐารสมูลเก เตสฏฺฐิ, เอกูนวีสติมูลเก จตุปญฺญาสํ, วีสติมูลเก ปญฺจจตฺตาลีสํ, เอกวีสติมูลเก ฉตฺตึสํ, ทฺวาวีสติมูลเก สตฺตวีส, เตวีสติมูลเก อฏฺฐารส, สพฺพมูลเก นวาติ. ยถา ปเนตานิ เหตุปจฺจยวเสน เอกมูลเก โสฬสาธิกานิ เทฺว ปุจฺฉาสตานิ…เป… สพฺพมูลเก นว, เอวํ อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ เอกเมกํ อาทึ กตฺวา อารมฺมณาทิปทวเสน เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลเก โสฬสาธิกานิ เทฺว ปุจฺฉาสตานิ…เป… สพฺพมูลเก นวาติ เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลกาทิเภเท เทฺว ปุจฺฉา สหสฺสานิ สตฺตสตานิ จ ปุจฺฉา โหนฺติ. ตาสํ สพฺเพสุปิ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ อยํ คณนปริจฺเฉโท –

จตุสฏฺฐิสหสฺสานิ, ปุน อฏฺฐสตานิ จ;

ปุจฺฉา เหตุทุกสฺเสว, อนุโลมนเย มตา.

ยถา จ เหตุทุกสฺส, เอวํ สเหตุกทุกาทีนมฺปีติ สพฺพสฺมิมฺปิ ทุกสเต –

สฏฺฐิ สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ จ ตโตปรํ;

อสีติ จ สหสฺสานิ, ปุจฺฉา ทุกสเต วิทู.

อยํ ตาว สุทฺธิเก ติกปฏฺฐาเน เจว ทุกปฏฺฐาเน จ ปุจฺฉานํ คณนปริจฺเฉโท.

ยํ ปน ตโต ปรํ ทฺวาวีสติ ติเก คเหตฺวา ทุกสเต ปกฺขิปิตฺวา ทุกติกปฏฺฐานํ นาม เทสิตํ, ตตฺถ ‘‘สิยา เหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ เอเกกํ ติกํ ทุกานํ สเตน สเตน สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพานํ ปุจฺฉานํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺเพสํ เอกมูลกาทีนํ วเสน คเหตฺวา ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

ยมฺปิ ตโต ปรํ ทุกสตํ คเหตฺวา ทฺวาวีสติยา ติเกสุ ปกฺขิปิตฺวา ติกทุกปฏฺฐานํ นาม เทสิตํ, ตตฺถาปิ ‘‘สิยา กุสลํ เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล เหตุธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ทุกสเต เอเกกํ ทุกํ ทฺวาวีสติยา ติเกหิ สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพานํ ปุจฺฉานํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺเพสํ เอกมูลกาทีนํ วเสน คเหตฺวา ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

ยมฺปิ ตโต ปรํ ติเก ติเกสุเยว ปกฺขิปิตฺวา ติกติกปฏฺฐานํ นาม เทสิตํ, ตตฺถาปิ ‘‘สิยา กุสลํ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ เอเกกํ ติกํ เสเสหิ เอกวีสติยา ติเกหิ สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพานํ ปุจฺฉานํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺเพสํ เอกมูลกาทีนํ วเสน คเหตฺวา ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

ยมฺปิ ตโต ปรํ ทุเก ทุเกสุเยว ปกฺขิปิตฺวา ทุกทุกปฏฺฐานํ นาม เทสิตํ, ตตฺถาปิ ‘‘สิยา เหตุํ สเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ สเหตุโก ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ทุกสเต เอเกกํ ทุกํ เสเสหิ นวนวุติยา ทุเกหิ สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพานํ ปุจฺฉานํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺเพสํ เอกมูลกาทีนํ วเสน คเหตฺวา ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ตถาคเตน หิ สพฺพมฺเปตํ ปเภทํ ทสฺเสตฺวาว เทวปริสาย ธมฺโม เทสิโต, ธมฺมเสนาปติสฺส ปน เตน ‘‘อชฺช อิทญฺจิทญฺจ เทสิต’’นฺติ สงฺขิปิตฺวา นยทสฺสนมตฺเตเนว เทสนา อกฺขาตา. เถเรนาปิ สงฺขิปิตฺวาว วาจนามคฺโค ปวตฺติโต, โส เถเรน ปวตฺติตนเยเนว สงฺคีติกาเล สงฺคหํ อาโรปิโต.

ตํ ปนสฺส สงฺเขปนยํ ทสฺเสตุํ ติกญฺจ ปฏฺฐานวรนฺติ อยํ คาถา ฐปิตา. ตสฺสตฺโถ – ติกญฺจ ปฏฺฐานวรนฺติ ปวรํ ติกปฏฺฐานญฺจ. ทุกุตฺตมนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ ทุกปฏฺฐานญฺจ. ทุกติกญฺเจวาติ ทุกติกปฏฺฐานญฺจ. ติกทุกญฺจาติ ติกทุกปฏฺฐานญฺจ. ติกติกญฺเจวาติ ติกติกปฏฺฐานญฺจ. ทุกทุกญฺจาติ ทุกทุกปฏฺฐานญฺจ. ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีราติ เอเต ติกปฏฺฐานาทโย สุฏฺฐุ คมฺภีรา ฉ นยา อนุโลมมฺหิ เวทิตพฺพาติ. ตตฺถ เทฺว อนุโลมานิ – ธมฺมานุโลมญฺจ ปจฺจยานุโลมญฺจ. ตตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม’’ติ เอวํ อภิธมฺมมาติกาปเทหิ สงฺคหิตานํ ธมฺมานํ อนุโลมเทสนาวเสน ปวตฺตํ ธมฺมานุโลมํ นาม. ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ จตุวีสติยา ปจฺจยานํ อนุโลมเทสนาวเสน ปวตฺตํ ปจฺจยานุโลมํ นาม.

ตตฺถ เหฏฺฐา อฏฺฐกถายํ ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวรํ…เป… ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ อยํ คาถา ธมฺมานุโลมํ สนฺธาย วุตฺตา. อิธ ปน อยํ คาถา ตสฺมึ ธมฺมานุโลเม ปจฺจยานุโลมํ สนฺธาย วุตฺตา. ตสฺมา ‘‘ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ อฏฺฐกถาคาถาย ธมฺมานุโลเม ติกปฏฺฐานาทโย ฉ นยา สุคมฺภีราติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปโนกาเส ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ ปวตฺเต ปจฺจยานุโลเม เอเต ธมฺมานุโลเม ติกปฏฺฐานาทโย ‘‘ฉ นยา สุคมฺภีรา’’ติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตสุ อนุโลเม ติกปฏฺฐาเน กุสลตฺติกมตฺตสฺเสว วเสน อยํ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวารสฺส ปณฺณตฺติวาเร สงฺขิปิตฺวา ปุจฺฉาปเภโท ทสฺสิโต. เสเสสุ ปน ติเกสุ เสสปฏฺฐาเนสุ จ เอกาปิ ปุจฺฉา น ทสฺสิตา. ตโต ปเรสุ ปน สหชาตวาราทีสุ กุสลตฺติกสฺสาปิ วเสน ปุจฺฉํ อนุทฺธริตฺวา ลพฺภมานกวเสน วิสฺสชฺชนเมว ทสฺสิตํ. ‘‘ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ วจนโต ปน อิมสฺมึ ปจฺจยานุโลเม ฉปิ เอเต ปฏฺฐานนยา ปุจฺฉาวเสน อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตพฺพา. ปฏฺฐานํ วณฺณยนฺตานญฺหิ อาจริยานํ ภาโร เอโสติ.