นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมปิฏเก

ปญฺจปกรณ-อฏฺฐกถา

ธาตุกถา-อฏฺฐกถา

อฏฺฐารสหิ เภเทหิ, วิภงฺคํ มารภญฺชโน;

เทสยิตฺวา มหาวีโร, ยํ ตสฺเสว อนนฺตรํ.

อเทสยิ ธาตุกถํ, ธาตุเภทปฺปกาสโน;

ตสฺสตฺถํ ทีปยิสฺสามิ, ตํ สุณาถ สมาหิตาติ.

๑. มาติกาวณฺณนา

๑. นยมาติกาวณฺณนา

๑. สงฺคโห อสงฺคโหติอาทีนญฺหิ วเสน อิทํ ปกรณํ จุทฺทสวิเธน วิภตฺตนฺติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพมฺปิ อุทฺเทสนิทฺเทสโต ทฺวิธา ฐิตํ. ตตฺถ มาติกา อุทฺเทโส. สา ปญฺจวิธา – นยมาติกา, อพฺภนฺตรมาติกา, นยมุขมาติกา, ลกฺขณมาติกา, พาหิรมาติกาติ. ตตฺถ สงฺคโห อสงฺคโห…เป… วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตนฺติ – อยํ จุทฺทสหิ ปเทหิ นิกฺขิตฺตา นยมาติกา นาม. อยญฺหิ อิมินา สงฺคหาทิเกน นเยน ธาตุกถา ธมฺมา วิภตฺตาติ ทสฺเสตุํ ฐปิตตฺตา นยมาติกาติ วุจฺจติ. เอเตสํ ปทานํ มูลภูตตฺตา มูลมาติกาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

๒. อพฺภนฺตรมาติกาวณฺณนา

๒. ปญฺจกฺขนฺธา …เป… มนสิกาโรติ อยํ ปญฺจวีสาธิเกน ปทสเตน นิกฺขิตฺตา อพฺภนฺตรมาติกา นาม. อยญฺหิ ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ เอวํ อวตฺวา สงฺคหาทินา นเยน วิภชิตพฺเพ ขนฺธาทิธมฺเม สรูปโต ทสฺเสตฺวา ธาตุกถาย อพฺภนฺตเรเยว ฐปิตตฺตา อพฺภนฺตรมาติกาติ วุจฺจติ. ขนฺธาทิปทานํ ธมฺมสงฺคณีมาติกาย อสงฺคหิตตฺตา ปกิณฺณกมาติกาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

๓. นยมุขมาติกาวณฺณนา

๓. ตีหิ สงฺคโห, ตีหิ อสงฺคโห; จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโคติ อยํ จตูหิ ปเทหิ นิกฺขิตฺตา นยมุขมาติกา นาม. อยญฺหิ สพฺเพสุปิ ปญฺจกฺขนฺธาทีสุ เจว กุสลตฺติกาทีสุ จ มาติกาธมฺเมสุ, ตีหิ ขนฺธายตนธาตุปเทเหว สงฺคโห จ อสงฺคโห จ โยเชตพฺโพ. ตถา จตูหิ อรูปกฺขนฺเธหิ สมฺปโยโค จ วิปฺปโยโค จ. เอตานิ อิเมสํ สงฺคหาสงฺคหาทีนํ นยานํ มุขานีติ ทสฺเสตุํ ฐปิตตฺตา นยมุขมาติกาติ วุจฺจติ.

๔. ลกฺขณมาติกาวณฺณนา

๔. สภาโค, วิสภาโคติ อยํ ทฺวีหิ ปเทหิ นิกฺขิตฺตา ลกฺขณมาติกา นาม. อยญฺหิ สภาคลกฺขเณหิ ธมฺเมหิ สงฺคหนโย, วิสภาคลกฺขเณหิ อสงฺคหนโย, ตถา สมฺปโยควิปฺปโยคนโย โยเชตพฺโพติ สภาควิสภาคลกฺขณวเสน สงฺคหาทิลกฺขณํ ทสฺเสตุํ ฐปิตตฺตา ลกฺขณมาติกาติ วุจฺจติ.

๕. พาหิรมาติกาวณฺณนา

๕. สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกาติ อยํ ฉสฏฺฐิ ติกปทานิ, เทฺว จ ทุกปทสตานิ สงฺขิปิตฺวา นิกฺขิตฺตา พาหิรมาติกา นาม. อยญฺหิ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา…เป… มนสิกาโร’’ติ เอวํ ธาตุกถาย อพฺภนฺตเร อวตฺวา ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี’’ติ เอวํ ธาตุกถาย มาติกโต พหิ ฐปิตตฺตา พาหิรมาติกาติ วุจฺจติ.

เอวํ มาติกาย ปญฺจธา ฐิตภาวํ วิทิตฺวา อิทานิ ‘สงฺคโห อสงฺคโห’ติอาทีสุ สงฺคโห ตาว ชาติสญฺชาติกิริยาคณนวเสน จตุพฺพิโธ. ตตฺถ – ‘‘สพฺเพ ขตฺติยา อาคจฺฉนฺตุ, สพฺเพ พฺราหฺมณา, สพฺเพ เวสฺสา, สพฺเพ สุทฺทา อาคจฺฉนฺตุ’’, ‘‘ยา จาวุโส วิสาข, สมฺมาวาจา, โย จ สมฺมากมฺมนฺโต, โย จ สมฺมาอาชีโว, อิเม ธมฺมา สีลกฺขนฺเธ สงฺคหิตา’’ติ อยํ ชาติสงฺคโห นาม. ‘‘เอกชาติกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน วิย หิ อิธ สพฺเพปิ ชาติยา เอกสงฺคหํ คตา. ‘‘สพฺเพ โกสลกา อาคจฺฉนฺตุ, สพฺเพ มาคธกา, สพฺเพ ภารุกจฺฉกา อาคจฺฉนฺตุ’’, ‘‘โย จาวุโส วิสาข, สมฺมาวายาโม; ยา จ สมฺมาสติ, โย จ สมฺมาสมาธิ, อิเม ธมฺมา สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๒) อยํ สญฺชาติสงฺคโห นาม. ‘‘เอกฏฺฐาเน ชาตา สํวฑฺฒา อาคจฺฉนฺตู’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน วิย หิ อิธ สพฺเพปิ สญฺชาติฐาเนน นิวุตฺโถกาเสน เอกสงฺคหํ คตา. ‘‘สพฺเพ หตฺถาโรหา อาคจฺฉนฺตุ, สพฺเพ อสฺสาโรหา, สพฺเพ รถิกา อาคจฺฉนฺตุ’’, ‘‘ยา จาวุโส วิสาข, สมฺมาทิฏฺฐิ, โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๒) อยํ กิริยาสงฺคโห นาม. สพฺเพว เหเต อตฺตโน กิริยากรเณน เอกสงฺคหํ คตา. ‘‘จกฺขายตนํ กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตี’’ติ. หญฺจิ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ (กถา. ๔๗๑), อยํ คณนสงฺคโห นาม. อยมิธ อธิปฺเปโต. ตปฺปฏิปกฺเขน อสงฺคโห เวทิตพฺโพ. เตสํ วิกปฺปโต สงฺคหิเตน อสงฺคหิตาทีนิ. เอกุปฺปาเทกนิโรธเอกวตฺถุกเอการมฺมณตาวเสน สมฺปโยโค, ตปฺปฏิปกฺขโต วิปฺปโยโค. เตสํ วิกปฺปโต สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตาทีนิ. ตทุภยสํสคฺควิกปฺปโต สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตนฺติอาทีนิ. ปญฺจกฺขนฺธาติอาทีนิ ปน ขนฺธวิภงฺคาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ผสฺสาทโย ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตสพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณโต วุตฺตาติ.

มาติกาวณฺณนา.

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

๑. ปฐมนโย สงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา

๑. ขนฺธปทวณฺณนา

๖. อิทานิ ปญฺจกฺขนฺธาทิวเสน นิกฺขิตฺตมาติกํ ‘สงฺคโห อสงฺคโห’ติอาทีหิ นยมาติกาปเทหิ สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ รูปกฺขนฺโธ กติหิ ขนฺเธหีติอาทินา นเยน นิทฺเทสวาโร อารทฺโธ. ตตฺถ ยสฺมา ‘‘สงฺคโห อสงฺคโหติอาทิกาย นยมาติกาย ‘‘ตีหิ สงฺคโห, ตีหิ อสงฺคโห’’ติ นยมุขมาติกา ฐปิตา, ตสฺมา รูปกฺขนฺธาทีนํ สงฺคหํ ทสฺเสตุํ กติหิ ขนฺเธหิ กติหายตเนหิ กติหิ ธาตูหีติ ตีณิ ขนฺธายตนธาตุปทาเนว อุทฺธฏานิ. ‘จตฺตาริ สจฺจานี’ติอาทีสุ เอกมฺปิ น ปรามฏฺฐํ. ยสฺมา จ ‘‘สภาโค วิสภาโค’’ติ เอวํ ลกฺขณมาติกา ฐปิตา, ตสฺมา อิมสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเน รูปกฺขนฺโธ เอเกน ขนฺเธนาติอาทิ วุตฺตํ. สภาคา หิ ตสฺส เอเต ขนฺธาทโยติ. ตตฺถ เอเกน ขนฺเธนาติ รูปกฺขนฺเธเนว. ยญฺหิ กิญฺจิ รูปํ รูปกฺขนฺธสภาคตฺตา รูปกฺขนฺโธเตฺวว สงฺคหํ คจฺฉตีติ รูปกฺขนฺเธเนว คณิตํ, ตํ รูปกฺขนฺเธเนว ปริจฺฉินฺนํ. เอกาทสหายตเนหีติ มนายตนวชฺเชหิ. สพฺโพปิ หิ รูปกฺขนฺโธ ทสายตนานิ ธมฺมายตเนกเทโส จ โหติ, ตสฺมา เอกาทสหายตเนหิ คณิโต, ปริจฺฉินฺโน. เอกาทสหิ ธาตูหีติ สตฺตวิญฺญาณธาตุวชฺชาหิ เอกาทสหิ เอตาสุ หิ อปริยาปนฺนํ รูปํ นาม นตฺถิ.

อสงฺคหนยนิทฺเทเส กติหิ อสงฺคหิโตติ สงฺเขเปเนว ปุจฺฉา กตา. วิสฺสชฺชเน ปนสฺส ยสฺมา รูปกฺขนฺธสฺส วิสภาคา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา, เอกํ มนายตนํ, สตฺต วิญฺญาณธาตุโย; ตสฺมา จตูหิ ขนฺเธหีติอาทิ วุตฺตํ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ สงฺคหาสงฺคโห เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน ขนฺธนิทฺเทเส – ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ ขนฺเธหี’’ติอาทิมฺหิ ตาว เอกมูลเก สงฺคหนเย สรูเปเนว ทสฺสิตา ปญฺจ ปุจฺฉา, ปญฺจ วิสฺสชฺชนานิ. อสงฺคหนเย สงฺเขเปน ทสฺสิตา ปญฺจ ปุจฺฉา, ปญฺจ วิสฺสชฺชนานิ. อิมินา อุปาเยน ทุกมูลกาทีสุปิ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ เวทิตพฺพานิ. รูปกฺขนฺธมูลกาเยว เจตฺถ ทุกติกจตุกฺกา ทสฺสิตา. ปญฺจเก ปน ‘‘รูปกฺขนฺโธ จ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ จา’’ติ เอวํ เภทโต จ, ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา กติหิ ขนฺเธหี’’ติ เอวํ อเภทโต จาติ ทฺวิธา ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ กตานิ. เอวํ ปาฬินโย เวทิตพฺโพติ.

๒. อายตนปทาทิวณฺณนา

๒๒. อายตนปทนิทฺเทสาทีสุ อายตนปทนิทฺเทเส ตาว จกฺขายตนํ เอเกน ขนฺเธนาติ เอเกน รูปกฺขนฺเธเนว, เอเกน จกฺขายตเนเนว เอกาย จกฺขุธาตุยาว สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. โสตายตนาทีสุปิ อิมินาว นเยน สงฺคหาสงฺคโห เวทิตพฺโพ. อสงฺขตํ ขนฺธโต ฐเปตฺวาติ เอตฺถ ปน ยสฺมา อสงฺขตํ ธมฺมายตนํ นาม นิพฺพานํ, ตญฺจ ขนฺธสงฺคหํ น คจฺฉติ; ตสฺมา ‘ขนฺธโต ฐเปตฺวา’ติ วุตฺตํ. จตูหิ ขนฺเธหีติ รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺเธหิ. นิพฺพานวชฺชญฺหิ ธมฺมายตนํ เอเตหิ สงฺคหิตํ. วิญฺญาณกฺขนฺเธน ปน ฐเปตฺวา ธมฺมายตนธมฺมธาตุโย เสสายตนธาตูหิ จ ตํ น สงฺคยฺหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอเกน ขนฺเธน, เอกาทสหายตเนหิ, สตฺตรสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิต’’นฺติ. ยถา จ เต เหฏฺฐา รูปกฺขนฺธมูลกา, เอวมิธาปิ จกฺขายตนมูลกาว นยา เวทิตพฺพา. ทุกมตฺตเมว ปน ปาฬิยํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ทฺวาทสายตนานี’’ติ อเภทโตว ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ กตํ. ธาตุนิทฺเทเสปิ เอเสว นโย.

๔๐. สจฺจนิทฺเทเส – สพฺเพปิ ทุกติกจตุกฺกา ปาฬิยํ ทสฺสิตา. ยสฺมา จ ทุกติเกสุ สมุทยสจฺจสทิสเมว มคฺคสจฺเจปิ วิสฺสชฺชนํ, ตสฺมา ตํ สมุทยานนฺตรํ วุตฺตํ.

๕๐. อินฺทฺริยนิทฺเทเส – ชีวิตินฺทฺริยํ ทฺวีหิ ขนฺเธหีติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ รูปกฺขนฺเธน, อรูปชีวิตินฺทฺริยํ สงฺขารกฺขนฺเธน สงฺคหิตํ. เสสํ วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. ปาฬิววตฺถานํ ปเนตฺถ อายตนธาตุนิทฺเทสสทิสเมว.

๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวณฺณนา

๖๑. ปฏิจฺจสมุปฺปาทนิทฺเทเส – ‘‘อวิชฺชา กติหิ ขนฺเธหี’’ติ ปุจฺฉํ อนารภิตฺวา อวิชฺชา เอเกน ขนฺเธนาติ เอวํ วิสฺสชฺชนเมว ทสฺสิตํ. ตตฺถ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเต จ สพฺพมฺปิ วิปากวิญฺญาณํ. เตเนวาห – ‘‘สตฺตหิ ธาตูหิ สงฺคหิต’’นฺติ. นามรูปมฺปิ ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสเนว เวทิตพฺพํ. เตเนเวตฺถ สทฺทายตนมฺปิ สงฺคเหตฺวา เอกาทสหายตเนหิ สงฺคโห ทสฺสิโต. ผสฺสาทีสุ ขนฺธเภโท เวทิตพฺโพ. อญฺเญเนว หิ เอเกน ขนฺเธน ผสฺโส สงฺคหิโต, อญฺเญน เวทนา, ตณฺหาอุปาทานกมฺมภวา ปน สงฺขารกฺขนฺเธเนว สงฺคหิตา. ภวปทญฺเจตฺถ กมฺมภวาทีนํ วเสน เอกาทสธา วิภตฺตํ. ตตฺถ กมฺมภโว ผสฺสาทีหิ สทิสวิสชฺชนตฺตา เตหิ สทฺธึ เอกโต ทสฺสิโต. อุปปตฺติภวกามภวสญฺญาภวปญฺจโวการภวา อญฺญมญฺญสทิสวิสฺสชฺชนตฺตา เอกโต ทสฺสิตา. ยสฺมา เจเต อุปาทินฺนกธมฺมาว ตสฺมา ‘‘เอกาทสหายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหี’’ติ วุตฺตํ. สทฺทายตนญฺหิ อนุปาทินฺนํ, ตํ เอตฺถ น คหิตํ.

๖๘. รูปภวนิทฺเทเส – ปญฺจหายตเนหีติ จกฺขุโสตมนรูปธมฺมายตเนหิ. อฏฺฐหิ ธาตูหีติ จกฺขุโสตจกฺขุวิญฺญาณโสตวิญฺญาณรูปธมฺมมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูหิ. อรูปภวาทโยปิ ตโย สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาว เอกโต ทสฺสิตา. ตถา อสญฺญาภวเอกโวการภวา. ตตฺถ ทฺวีหายตเนหีติ รูปายตนธมฺมายตเนหิ. ธาตูสุปิ เอเสว นโย. เอกตลวาสิกานญฺหิ เสสพฺรหฺมานํ จกฺขุสพฺภาวโต ตสฺสารมฺมณตฺตา ตตฺถ รูปายตนํ อุทฺธฏํ.

๗๑. ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหีติ รูปชาติ รูปกฺขนฺเธน, อรูปชาติ สงฺขารกฺขนฺเธน. ชรามรเณสุปิ เอเสว นโย. โสกาทีสุปิ เอเกน ขนฺเธนาติ โสกทุกฺขโทมนสฺสานิ เวทนากฺขนฺเธน, ปริเทโว รูปกฺขนฺเธน, อุปายาสาทโย สงฺขารกฺขนฺเธนาติ เอวํ ขนฺธวิเสโส เวทิตพฺโพ.

๗๓. อิทฺธิปาโท ทฺวีหีติ สงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ, มนายตนธมฺมายตเนหิ, ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตูหิ จ. ฌานํ ทฺวีหีติ เวทนากฺขนฺธสงฺขารกฺขนฺเธหิ. อปฺปมญฺญาทโย สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา เอกโต นิทฺทิฏฺฐา. จิตฺตํ ปน เจตนานนฺตรํ นิกฺขิตฺตมฺปิ อสทิสวิสฺสชฺชนตฺตา ปจฺฉา คหิตํ. ตตฺถ อปฺปมญฺญาทีสุ เอเกน ขนฺเธนาติ เวทนา เวทนากฺขนฺเธน, สญฺญา สญฺญากฺขนฺเธน, เสสา สงฺขารกฺขนฺเธน สงฺคหิตาติ เอวํ ขนฺธวิเสโส เวทิตพฺโพ.

๗. ติกปทวณฺณนา

๗๗. เอวํ อพฺภนฺตรมาติกาย สงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ พาหิรมาติกาย สงฺคหํ ทสฺเสตุํ กุสลา ธมฺมาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เวทนาตฺติเก ตีหิ ธาตูหีติ กายวิญฺญาณมโนวิญฺญาณธมฺมธาตูหิ. สตฺตหิ ธาตูหีติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหาวิญฺญาณธาตูหิ เจว มโนธาตุธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตูหิ จ. วิปากตฺติเก อฏฺฐหิ ธาตูหีติ กายวิญฺญาณธาตุยา สทฺธึ ตาหิเยว. วิปากธมฺมธมฺมา ปน สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิเกหิ สทฺธึ สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา เอกโต คหิตา. ยถา เจเต, เอวํ สพฺพติกทุกปเทสุ ยํ ยํ ปทํ เยน เยน ปเทน สทฺธึ สทิสวิสฺสชฺชนํ โหติ, ตํ ตํ อุปฺปฏิปาฏิยาปิ เตน เตน สทฺธึ คเหตฺวา วิสฺสชฺชิตํ. ตตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว สงฺคหาสงฺคหนโย เวทิตพฺโพติ.

สงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา.

๒. ทุติยนโย สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

๑๗๑. อิทานิ สงฺคหิเตน อสงฺคหิตปทํ ภาเชตุํ จกฺขายตเนนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺริทํ ลกฺขณํ – อิมสฺมิญฺหิ วาเร ยํ ขนฺธปเทน สงฺคหิตํ หุตฺวา อายตนธาตุปเทหิ อสงฺคหิตํ, ขนฺธายตนปเทหิ วา สงฺคหิตํ หุตฺวา ธาตุปเทน อสงฺคหิตํ, ตสฺส ขนฺธาทีหิ อสงฺคหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตํ ปน รูปกฺขนฺธาทีสุ น ยุชฺชติ. รูปกฺขนฺเธน หิ รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโต. โส จ อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตูหิ อสงฺคหิโต นาม นตฺถิ. เวทนากฺขนฺเธน จ เวทนากฺขนฺโธว สงฺคหิโต. โสปิ ธมฺมายตนธมฺมธาตูหิ อสงฺคหิโต นาม นตฺถิ. เอวํ อสงฺคหิตตาย อภาวโต เอตานิ อญฺญานิ จ เอวรูปานิ มนายตนธมฺมายตนาทีนิ ปทานิ อิมสฺมึ วาเร น คหิตานิ. ยานิ ปน ปทานิ รูเปกเทสํ อรูเปน อสมฺมิสฺสํ, วิญฺญาเณกเทสญฺจ อญฺเญน อสมฺมิสฺสํ ทีเปนฺติ, ตานิ อิธ คหิตานิ. ปริโยสาเน จ –

‘‘ทสายตนา สตฺตรส ธาตุโย,

สตฺตินฺทฺริยา อสญฺญาภโว เอกโวการภโว;

ปริเทโว สนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ,

อนิทสฺสนํ ปุนเทว สปฺปฏิฆํ อุปาทา’’ติ.

เอวํ อุทฺทานคาถาย ทสฺสิตาเนว. ตสฺมา เตสํ วเสเนว สงฺคหาสงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปญฺหวเสน หิ อิมสฺมึ วาเร อายตนธาตุวเสเนว สทิสวิสฺสชฺชเน วีสติ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา เอโก ปโญฺห กโต, สตฺต วิญฺญาณธาตุโย สโมธาเนตฺวา เอโก, สตฺตินฺทฺริยานิ สโมธาเนตฺวา เอโก, เทฺว ภเว สโมธาเนตฺวา เอโก, ปริเทเวน จ สนิทสฺสนสปฺปฏิเฆหิ จ เอโก, อนิทสฺสนสปฺปฏิเฆหิ เอโก, สนิทสฺสเนหิ เอโก, สปฺปฏิเฆหิ จ อุปาทาธมฺเมหิ จ เอโกติ อฏฺฐ ปญฺหา กตา. เตสุ ขนฺธาทิวิภาโค เอวํ เวทิตพฺโพ เสยฺยถิทํ – ปฐมปเญฺห ตาว จตูหิ ขนฺเธหีติ อรูปกฺขนฺเธหิ, ทฺวีหายตเนหีติ จกฺขายตนาทีสุ เอเกเกน สทฺธึ มนายตเนน, อฏฺฐหิ ธาตูหีติ จกฺขุธาตุอาทีสุ เอเกกาย สทฺธึ สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหิ.

ตตฺรายํ นโย – จกฺขายตเนน หิ ขนฺธสงฺคเหน รูปกฺขนฺโธ สงฺคหิโต. ตสฺมึ สงฺคหิเต รูปกฺขนฺเธ อายตนสงฺคเหน จกฺขายตนเมเวกํ สงฺคหิตํ. เสสานิ ทส อายตนานิ อสงฺคหิตานิ. ธาตุสงฺคเหนปิ เตน จกฺขุธาตุเยเวกา สงฺคหิตา. เสสา ทส ธาตุโย อสงฺคหิตา. อิติ ยานิ เตน อสงฺคหิตานิ ทสายตนานิ, ตานิ จกฺขายตนมนายตเนหิ ทฺวีหิ อสงฺคหิตานิ. ยาปิ เตน อสงฺคหิตา ทส ธาตุโย, ตา จกฺขุธาตุยา เจว สตฺตหิ จ วิญฺญาณธาตูหิ อสงฺคหิตาติ. รูปายตนาทีสุปิ เอเสว นโย.

๑๗๒. ทุติยปเญฺห – ยสฺมา ยาย กายจิ วิญฺญาณธาตุยา สงฺคหิโต วิญฺญาณกฺขนฺโธ มนายตเนน อสงฺคหิโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา อายตนสงฺคเหน สงฺคหิตาติ วุตฺตํ. เอตฺถ ปน จตูหิ ขนฺเธหีติ รูปาทีหิ จตูหิ. เอกาทสหายตเนหีติ มนายตนวชฺเชหิ. ทฺวาทสหิ ธาตูหีติ ยถานุรูปา ฉ วิญฺญาณธาตุโย อปเนตฺวา เสสาหิ ทฺวาทสหิ. จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา หิ จกฺขุวิญฺญาณธาตุเยว สงฺคหิตา, อิตรา อสงฺคหิตา. โสตวิญฺญาณธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย.

๑๗๓. ตติยปเญฺห – จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ วิสฺสชฺชนํ จกฺขายตนาทิสทิสเมว. อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริเยสุ ปน ธมฺมายตเนน สทฺธึ เทฺว อายตนานิ, ธมฺมธาตุยา จ สทฺธึ อฏฺฐ ธาตุโย เวทิตพฺพา.

๑๗๔. จตุตฺถปเญฺห – ตีหายตเนหีติ รูปายตนธมฺมายตนมนายตเนหิ. เตสุ หิ ภเวสุ รูปายตนธมฺมายตนวเสน เทฺวว อายตนานิ เตหิ สงฺคหิตานิ. เสสานิ นว รูปายตนานิ เตเหว จ ทฺวีหิ, มนายตเนน จาติ ตีหิ อสงฺคหิตานิ นาม โหนฺติ. นวหิ ธาตูหีติ รูปธาตุธมฺมธาตูหิ สทฺธึ สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหิ.

๑๗๕. ปญฺจมปเญฺห – ทฺวีหายตเนหีติ ปฐมปทํ สนฺธาย สทฺทายตนมนายตเนหิ. ทุติยปทํ สนฺธาย รูปายตนมนายตเนหิ. ธาตุโยปิ เตสํเยว เอเกเกน สทฺธึ สตฺต วิญฺญาณธาตุโย เวทิตพฺพา.

๑๗๖. ฉฏฺฐปเญฺห – ทสหายตเนหีติ รูปายตนธมฺมายตนวชฺเชหิ. โสฬสหิ ธาตูหีติ รูปธาตุธมฺมธาตุวชฺเชเหว. กถํ? อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา หิ ธมฺมา นาม นว โอฬาริกายตนานิ. เตหิ ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิเต รูปกฺขนฺเธ, อายตนสงฺคเหน ตาเนว นวายตนานิ สงฺคหิตานิ. รูปายตนธมฺมายตนานิ อสงฺคหิตานิ. ธาตุสงฺคเหนปิ ตา เอว นว ธาตุโย สงฺคหิตา. รูปธาตุธมฺมธาตุโย อสงฺคหิตา. อิติ ยานิ เตหิ อสงฺคหิตานิ เทฺว อายตนานิ, ตานิ รูปายตนวชฺเชหิ นวหิ โอฬาริกายตเนหิ, มนายตเนน จาติ ทสหิ อสงฺคหิตานิ. ยาปิ เตหิ อสงฺคหิตา เทฺว ธาตุโย, ตา รูปธาตุวชฺชาหิ นวหิ โอฬาริกธาตูหิ, สตฺตหิ จ วิญฺญาณธาตูหีติ โสฬสหิ อสงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา.

๑๗๗. สตฺตมปเญฺห – ทฺวีหายตเนหีติ รูปายตนมนายตเนหิ. อฏฺฐหิ ธาตูหีติ รูปธาตุยา สทฺธึ สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหิ.

๑๗๘. อฏฺฐมปเญฺห – เอกาทสหายตเนหีติ สปฺปฏิฆธมฺเม สนฺธาย ธมฺมายตนวชฺเชหิ, อุปาทาธมฺเม สนฺธาย โผฏฺฐพฺพายตนวชฺเชหิ. ธาตูสุปิ เอเสว นโย. อตฺถโยชนา ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ.

สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา.

๓. ตติยนโย อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

๑๗๙. อิทานิ อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทํ ภาเชตุํ เวทนากฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺริทํ ลกฺขณํ – อิมสฺมิญฺหิ วาเร ยํ ขนฺธปเทน อสงฺคหิตํ หุตฺวา อายตนธาตุปเทหิ สงฺคหิตํ, ตสฺส ขนฺธาทีหิ สงฺคหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตํ ปน รูปกฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีสุ น ยุชฺชติ. รูปกฺขนฺเธน หิ จตฺตาโร ขนฺธา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา. เตสุ เตน เอกธมฺโมปิ อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิโต นาม นตฺถิ. นนุ จ เวทนาทโย ธมฺมายตเนน สงฺคหิตาติ? สงฺคหิตา. น ปน รูปกฺขนฺโธว ธมฺมายตนํ, รูปกฺขนฺธโต หิ สุขุมรูปมตฺตํ ธมฺมายตนํ ภชติ. ตสฺมา เย ธมฺมายตเนน สงฺคหิตา, น เต รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิตา นาม. วิญฺญาณกฺขนฺเธนปิ อิตเร จตฺตาโร ขนฺธา อสงฺคหิตา. เตสุ เตน เอโกปิ อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิโต นาม นตฺถิ. เอวํ สงฺคหิตตาย อภาวโต เอตานิ อญฺญานิ จ เอวรูปานิ จกฺขายตนาทีนิ ปทานิ อิมสฺมึ วาเร น คหิตานิ. ยานิ ปน ปทานิ วิญฺญาเณน วา โอฬาริกรูเปน วา อสมฺมิสฺสํ ธมฺมายตเนกเทสํ ทีเปนฺติ, ตานิ อิธ คหิตานิ. เตสํ อิทมุทฺทานํ –

‘‘ตโย ขนฺธา ตถา สจฺจา, อินฺทฺริยานิ จ โสฬส;

ปทานิ ปจฺจยากาเร, จุทฺทสูปริ จุทฺทส.

‘‘สมตึส ปทา โหนฺติ, โคจฺฉเกสุ ทสสฺวถ;

ทุเว จูฬนฺตรทุกา, อฏฺฐ โหนฺติ มหนฺตรา’’ติ.

เอเตสุ ปน ปเทสุ สทิสวิสฺสชฺชนานิ ปทานิ เอกโต กตฺวา สพฺเพปิ ทฺวาทส ปญฺหา วุตฺตา. เตสุ เอวํ ขนฺธวิภาโค เวทิตพฺโพ. อายตนธาตูสุ ปน เภโท นตฺถิ. ตตฺถ ปฐมปเญฺห ตาว – ตีหิ ขนฺเธหีติ รูปสญฺญาสงฺขารกฺขนฺเธหิ. อายตนธาตุโย ปน ธมฺมายตนธมฺมธาตุวเสน เวทิตพฺพา.

ตตฺรายํ นโย – เวทนากฺขนฺเธน หิ นิพฺพานญฺจ สุขุมรูปสญฺญาสงฺขารา จ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา หุตฺวา อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา. เตสุ นิพฺพานํ ขนฺธสงฺคหํ น คจฺฉติ, เสสา รูปสญฺญาสงฺขารกฺขนฺเธหิ สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. อายตนธาตุสงฺคหํ ปน นิพฺพานมฺปิ คจฺฉเตว. เตน วุตฺตํ – ‘‘อสงฺขตํ ขนฺธโต ฐเปตฺวา ตีหิ ขนฺเธหิ, เอเกนายตเนน, เอกาย ธาตุยา สงฺคหิตา’’ติ. สญฺญากฺขนฺธปกฺเข ปเนตฺถ สญฺญํ อปเนตฺวา เวทนาย สทฺธึ ตโย ขนฺธา สงฺขาราทีสุ สงฺขารกฺขนฺธํ อปเนตฺวา รูปเวทนาสญฺญาวเสน ตโย ขนฺธา เวทิตพฺพา.

๑๘๐. ทุติเย – จตูหิ ขนฺเธหีติ วิญฺญาณวชฺเชหิ. เต หิ นิโรเธน ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา หุตฺวา อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา.

๑๘๑. ตติเย – ทฺวีหีติ เวทนาสญฺญากฺขนฺเธหิ. รูปารูปชีวิตินฺทฺริเยน หิ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺธา จ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา. เตสุ ปน เวทนาสญฺญาว อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘เวทนาสญฺญากฺขนฺเธหี’’ติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ ขนฺธเภโท เวทิตพฺโพ. อิโต ปรญฺหิ ขนฺธานํ นามมตฺตเมว วกฺขาม.

๑๘๒. จตุตฺเถ – ตีหิ ขนฺเธหีติ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริเยสุ เวทนาสญฺญาสงฺขาเรหิ, เวทนาปญฺจเก รูปสญฺญาสงฺขาเรหิ; สทฺธินฺทฺริยาทีสุ ผสฺสปริโยสาเนสุ รูปเวทนาสญฺญากฺขนฺเธหิ. เวทนาย เวทนากฺขนฺธสทิโสว ตณฺหุปาทานกมฺมภเวสุ สงฺขารกฺขนฺธสทิโสว วินิจฺฉโย.

๑๘๓. ปญฺจเม – ชาติชรามรเณสุ ชีวิตินฺทฺริยสทิโสว. ฌาเนน ปน นิพฺพานํ สุขุมรูปํ สญฺญา จ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา หุตฺวา อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา. ตสฺมา ตํ สนฺธาย รูปกฺขนฺธสญฺญากฺขนฺธานํ วเสน เทฺว ขนฺธา เวทิตพฺพา.

๑๘๔. ฉฏฺเฐ – โสกาทิตฺตเย เวทนาย สทิโส. อุปายาสาทีสุ สงฺขารสทิโส. ปุน เวทนาย เวทนากฺขนฺธสทิโส, สญฺญาย สญฺญากฺขนฺธสทิโส, เจตนาทีสุ สงฺขารกฺขนฺธสทิโส วินิจฺฉโย. อิมินา อุปาเยน สตฺตมปญฺหาทีสุปิ สงฺคหาสงฺคโห เวทิตพฺโพติ.

อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา.

๔. จตุตฺถนโย สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

๑๙๑. อิทานิ สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทํ ภาเชตุํ สมุทยสจฺเจนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยํ ขนฺธาทีหิ สงฺคหิเตน ขนฺธาทิวเสน สงฺคหิตํ, ปุน ตสฺเสว ขนฺธาทีหิ สงฺคหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตํ ขนฺธายตนธาตูสุ เอกมฺปิ สกลโกฏฺฐาสํ คเหตฺวา ฐิตปเทสุ น ยุชฺชติ. สกเลน หิ ขนฺธาทิปเทน อญฺญํ ขนฺธาทิวเสน สงฺคหิตํ นาม นตฺถิ, ยํ อตฺตโน สงฺคาหกํ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺย. ตสฺมา ตถารูปานิ ปทานิ อิมสฺมึ วาเร น คหิตานิ. ยานิ ปน ปทานิ สงฺขาเรกเทสํ วา อญฺเญน อสมฺมิสฺสํ ทีเปนฺติ – เวทเนกเทสํ วา สุขุมรูปํ วา สทฺเทกเทสํ วา, ตานิ อิธ คหิตานิ. เตสํ อิทมุทฺทานํ –

‘‘เทฺว สจฺจา ปนฺนรสินฺทฺริยา, เอกาทส ปฏิจฺจปทา;

อุทฺธํ ปุน เอกาทส, โคจฺฉกปทเมตฺถ ตึสวิธ’’นฺติ.

ปญฺหา ปเนตฺถ เทฺวเยว โหนฺติ. ตตฺถ ยํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ ปทํ, ตเทว เยหิ ธมฺเมหิ ขนฺธาทิวเสน สงฺคหิตํ, เต ธมฺเม สนฺธาย สพฺพตฺถ เอเกน ขนฺเธนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ นโย – สมุทยสจฺเจน หิ ตณฺหาวชฺชา เสสา สงฺขารา ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตา. ปุน เตหิ ตณฺหาว สงฺคหิตา. สา ตณฺหา ปุน สงฺขาเรเหว ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตาติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อรูปธมฺมปุจฺฉาสุ ปเนตฺถ สงฺขารกฺขนฺโธ วา เวทนากฺขนฺโธ วา เอโก ขนฺโธ นาม. รูปธมฺมปุจฺฉาสุ รูปกฺขนฺโธ. ปริเทวปุจฺฉาย สทฺทายตนํ เอกํ อายตนํ นาม. สทฺทธาตุ เอกา ธาตุ นาม, เสสฏฺฐาเนสุ ธมฺมายตนธมฺมธาตุวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา.

๕. ปญฺจมนโย อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

๑๙๓. อิทานิ อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตปทํ ภาเชตุํ รูปกฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยํ ขนฺธาทีหิ อสงฺคหิเตน ขนฺธาทิวเสน อสงฺคหิตํ, ปุน ตสฺเสว ขนฺธาทีหิ อสงฺคหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตํ ปญฺจกฺขนฺธคฺคาหเกสุ ทุกฺขสจฺจาทีสุ วิญฺญาเณน สทฺธึ สุขุมรูปคฺคาหเกสุ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆาทีสุ จ ปเทสุ น ยุชฺชติ. ตาทิเสน หิ ปเทน นิพฺพานํ ขนฺธสงฺคหมตฺตํ น คจฺเฉยฺย. เสสา ขนฺธาทีหิ อสงฺคหิตธมฺมา นาม นตฺถิ. ตสฺมา ตถารูปานิ ปทานิ อิมสฺมึ วาเร น คหิตานิ. ยานิ ปน ปญฺจกฺขนฺเธ วิญฺญาณญฺจ สุขุมรูเปน สทฺธึ เอกโต น ทีเปนฺติ, ตานิ อิธ คหิตานิ. เตสํ อิทมุทฺทานํ –

‘‘สพฺเพ ขนฺธา ตถายตนธาตุโย สจฺจโต ตโย;

อินฺทฺริยานิปิ สพฺพานิ, เตวีสติ ปฏิจฺจโต.

‘‘ปรโต โสฬส ปทา, เตจตฺตาลีสกํ ติเก;

โคจฺฉเก สตฺตติ เทฺว จ, สตฺต จูฬนฺตเร ปทา.

‘‘มหนฺตเร ปทา วุตฺตา, อฏฺฐารส ตโต ปรํ;

อฏฺฐารเสว ญาตพฺพา, เสสา อิธ น ภาสิตา’’ติ.

ปญฺหา ปเนตฺถ สทิสวิสฺสชฺชนานํ วเสน สโมธาเนตฺวา กติหิ สทฺธึ สพฺเพปิ จตุตฺตึส โหนฺติ. ตตฺถ ยํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ ปทํ, ตเทว เยหิ ขนฺธาทีหิ อสงฺคหิตํ, เต ธมฺเม สนฺธาย เอเกน ขนฺเธนาติอาทิ วุตฺตํ.

ตตฺรายํ นโย – รูปกฺขนฺเธน หิ จตฺตาโร ขนฺธา นิพฺพานญฺจ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา. อายตนธาตุสงฺคเหน ปน ฐเปตฺวา วิญฺญาณํ อวเสสา สงฺคหิตาติ วิญฺญาณเมว ตีหิปิ ขนฺธสงฺคหาทีหิ อสงฺคหิตํ นาม. ปุน เตน วิญฺญาเณน สทฺธึ นิพฺพาเนน จตฺตาโร ขนฺธา ขนฺธาทิสงฺคเหน อสงฺคหิตา. เต สพฺเพปิ ปุน วิญฺญาเณเนว ขนฺธาทิสงฺคเหน อสงฺคหิตาติ เอเกน ขนฺเธน, เอเกนายตเนน, สตฺตหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา นาม โหนฺติ. อถ วา – ยเทตํ รูปกฺขนฺเธน วิญฺญาณเมว ตีหิ ขนฺธาทิสงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ, เตหิปิ วิญฺญาณธมฺเมหิ เต รูปธมฺมาว ตีหิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตา. ปุน เต รูปธมฺมา วิญฺญาเณเนว ตีหิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตา. วิญฺญาณญฺจ ขนฺธโต เอโก วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, อายตนโต เอกํ มนายตนํ, ธาตุโต สตฺต วิญฺญาณธาตุโย. ตสฺมา ‘‘เอเกน ขนฺเธนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ ยํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ ปทํ, ตเทว เยหิ ธมฺเมหิ ขนฺธาทิวเสน อสงฺคหิตํ, เตสํ ธมฺมานํ วเสน ขนฺธาทโย เวทิตพฺพา. ตตฺถ ทุติยปเญฺห ตาว – รูปวิญฺญาณานํ วเสน เวทิตพฺพา. เวทนาทโย หิ รูปวิญฺญาเณเหว ขนฺธาทิสงฺคเหน อสงฺคหิตา. เต จ เทฺว ขนฺธา เอกาทสายตนานิ สตฺตรส ธาตุโย โหนฺติ.

๑๙๕. ตติยปเญฺห – วิญฺญาณํ รูปาทีหิ จตูหิ อสงฺคหิตนฺติ เตสํ วเสน ขนฺธาทโย เวทิตพฺพา.

๑๙๖. จตุตฺถปเญฺห – จกฺขายตนํ เวทนาทีหิ จตูหีติ อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ขนฺธาทโย เวทิตพฺพา. ปริโยสาเน – รูปญฺจ ธมฺมายตนนฺติ อุทฺทานคาถาย ทสฺสิตธมฺมาเยว อญฺเญนากาเรน สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตาติ.

อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา.

๖. ฉฏฺฐนโย สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา

๒๒๘. อิทานิ สมฺปโยควิปฺปโยคปทํ ภาเชตุํ รูปกฺขนฺโธติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยํ ลพฺภติ ยญฺจ น ลพฺภติ ตํ สพฺพํ ปุจฺฉาย คหิตํ. วิสฺสชฺชเน ปน ยํ น ลพฺภติ, ตํ นตฺถีติ ปฏิกฺขิตฺตํ. จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโค; สภาโค วิสภาโคติ หิ วจนโต จตูหิ อรูปกฺขนฺเธเหว สภาคานํ เอกสนฺตานสฺมึ เอกกฺขเณ อุปฺปนฺนานํ อรูปกฺขนฺธานํเยว อญฺญมญฺญํ สมฺปโยโค ลพฺภติ. รูปธมฺมานํ ปน รูเปน นิพฺพาเนน วา, นิพฺพานสฺส จ รูเปน สทฺธึ สมฺปโยโค นาม นตฺถิ. ตถา รูปนิพฺพานานํ อรูปกฺขนฺเธหิ, วิสภาคา หิ เต เตสํ. ยถา จ อรูปกฺขนฺธานํ รูปนิพฺพาเนหิ, เอวํ ภินฺนสนฺตาเนหิ นานากฺขณิเกหิ อรูปธมฺเมหิปิ สทฺธึ นตฺถิเยว. เตปิ หิ เตสํ สนฺตานกฺขณวิสภาคตาย วิสภาคาเยว. อยํ ปน วิสภาคตา สงฺคหฏฺเฐน วิรุชฺฌนโต สงฺคหนเย นตฺถิ. คณนูปคมตฺตญฺหิ สงฺคหฏฺโฐ. สมฺปโยคนเย ปน อตฺถิ, เอกุปฺปาทตาทิลกฺขณญฺหิ สมฺปโยคฏฺโฐติ. เอวเมตฺถ ยสฺส เอกธมฺเมนปิ สมฺปโยคลกฺขณํ น ยุชฺฌติ, ตสฺส ปุจฺฉาย สงฺคหํ กตฺวาปิ นตฺถีติ ปฏิกฺเขโป กโต. ยสฺส วิปฺปโยคลกฺขณํ ยุชฺชติ, ตสฺส วิปฺปโยโค ทสฺสิโต. ยานิ ปน ปทานิ สตฺตสุ วิญฺญาณธาตูสุ เอกายปิ อวิปฺปยุตฺเต รูเปน นิพฺพาเนน วา มิสฺสกธมฺเม ทีเปนฺติ, ตานิ สพฺพถาปิ อิธ น ยุชฺชนฺตีติ น คหิตานิ. เตสํ อิทมุทฺทานํ –

‘‘ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตุ, ทุกฺขสจฺจญฺจ ชีวิตํ;

สฬายตนํ นามรูปํ, จตฺตาโร จ มหาภวา.

‘‘ชาติชรา จ มรณํ, ติเกเสฺวกูนวีสติ;

โคจฺฉเกสุ จ ปญฺญาส, อฏฺฐ จูฬนฺตเร ปทา.

‘‘มหนฺตเร ปนฺนรส, อฏฺฐารส ตโต ปเร;

เตวีส ปทสตํ เอตํ, สมฺปโยเค น ลพฺภตี’’ติ.

ธมฺมายตนญฺหิ รูปนิพฺพานมิสฺสกตฺตา ตสฺมึ อปริยาปนฺเนน วิญฺญาเณนปิ น สกฺกา สมฺปยุตฺตนฺติ วตฺตุํ. ยสฺมา ปเนตฺถ เวทนาทโย วิญฺญาเณน สมฺปยุตฺตา, ตสฺมา วิปฺปยุตฺตนฺติปิ น สกฺกา วตฺตุํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เอวํ สพฺพตฺถาปิ เอตานิ น ยุชฺชนฺตีติ อิธ น คหิตานิ. เสสานิ ขนฺธาทีนิ ยุชฺชนฺตีติ ตานิ คเหตฺวา เอเกกวเสน จ สโมธาเนน จ ปญฺหวิสฺสชฺชนํ กตํ. เตสุ ปเญฺหสุ, ปฐเม – เอเกนายตเนนาติ มนายตเนน. เกหิจีติ ธมฺมายตนธมฺมธาตุปริยาปนฺเนหิ เวทนาสญฺญาสงฺขาเรหิ.

๒๒๙. ทุติเย – ตีหีติ ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ ฐเปตฺวา เสเสหิ. เกหิจิ สมฺปยุตฺโตติ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญาสงฺขาเรหิ. อิตเรปิ อตฺตานํ ฐเปตฺวา อิตเรหิ. เกหิจิ วิปฺปยุตฺโตติ รูปนิพฺพาเนหิ. เอวํ สพฺพตฺถ รูปสฺส วิปฺปโยเค ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ อรูปํ, อรูปสฺส วิปฺปโยเค รูปํ ทฏฺฐพฺพํ. ตติยปโญฺห อุตฺตานตฺโถว.

๒๓๑. จตุตฺเถ – ‘กติหิ ขนฺเธหี’ติอาทึ อวตฺวา สมฺปยุตฺตนฺติ นตฺถีติ วุตฺตํ. ตํ ปน ขนฺธาทีนํเยว วเสน เวทิตพฺพํ. ปรโตปิ เอวรูเปสุ ปเญฺหสุ เอเสว นโย. อาทิปญฺหสฺมิญฺหิ สรูปโต ทสฺเสตฺวา ปรโต ปาฬิ สํขิตฺตา. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา. ยตฺถ ปน นาติปากฏา ภวิสฺสติ, ตตฺถ นํ ปากฏํ กตฺวาว คมิสฺสาม.

๒๓๔. โสฬสหิ ธาตูหีติ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ ตาว อตฺตานํ ฐเปตฺวา ฉหิ วิญฺญาณธาตูหิ, ทสหิ จ รูปธาตูหิ. เสสาสุปิ เอเสว นโย.

๒๓๕. ตีหิ ขนฺเธหีติ สงฺขารกฺขนฺธํ ฐเปตฺวา เสเสหิ. เอกาย ธาตุยาติ มโนวิญฺญาณธาตุยา. สมุทยมคฺคานญฺหิ อญฺญาย ธาตุยา สมฺปโยโค นตฺถิ. เอเกน ขนฺเธนาติ สงฺขารกฺขนฺเธน. เอเกนายตเนนาติ ธมฺมายตเนน. เอกาย ธาตุยาติ ธมฺมธาตุยา. เอเตสุ หิ ตํ สจฺจทฺวยํ เกหิจิ สมฺปยุตฺตํ.

๒๓๘. สุขินฺทฺริยาทิปเญฺห – ตีหีติ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาเณหิ. เอกาย ธาตุยาติ กายวิญฺญาณธาตุยา, มโนวิญฺญาณธาตุยา จ. ฉหิ ธาตูหีติ กายวิญฺญาณธาตุวชฺชาหิ.

๒๔๕. รูปภวปเญฺห – สพฺเพสมฺปิ อรูปกฺขนฺธานํ อรูปายตนานญฺจ อตฺถิตาย น เกหิจีติ วุตฺตํ. ฆานชิวฺหากายวิญฺญาณธาตูนํ ปน นตฺถิตาย ตีหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺโตติ วุตฺตํ.

๒๕๖. อธิโมกฺขปเญฺห – ทฺวีหิ ธาตูหีติ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูหิ. ปนฺนรสหีติ เสสาหิ ทสหิ รูปธาตูหิ, ปญฺจหิ จ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ.

๒๕๗. กุสลปเญฺห – กุสเลหิ จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ คหิตตฺตา สมฺปโยโค ปฏิกฺขิตฺโต.

๒๕๘. เวทนาตฺติกปเญฺห – เอเกน ขนฺเธนาติ เวทนากฺขนฺเธเนว. ปนฺนรสหีติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหาวิญฺญาณธาตุมโนธาตูหิ เจว รูปธาตูหิ จ. เอกาทสหีติ กายวิญฺญาณธาตุยา สทฺธึ รูปธาตูหิ.

๒๖๒. เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมปเญฺห – ปญฺจหีติ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ. อนุปาทินฺนอนุปาทานิยปเญฺห – ฉหีติ มโนวิญฺญาณธาตุวชฺชาหิ. สวิตกฺกสวิจารปเญฺห – ปนฺนรสหีติ ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ สทฺธึ รูปธาตูหิ. อวิตกฺกวิจารมตฺตปเญฺห – เอเกน ขนฺเธนาติอาทิ สงฺขารกฺขนฺธวเสเนว เวทิตพฺพํ. ทุติยชฺฌานวิจารญฺหิ ฐเปตฺวา เสสา อวิตกฺกวิจารมตฺตา นาม. ปีตึ ฐเปตฺวา เสสา ปีติสหคตา. ตตฺถ วิจาโร วิจาเรน, ปีติ จ ปีติยา น สมฺปยุตฺตาติ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ เกหิจิ สมฺปยุตฺตา นาม. โสฬสหีติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวชฺชาเหว. อวิตกฺกอวิจารปเญฺห – เอกาย ธาตุยาติ มโนธาตุยา. สุขสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จ เวทนาตฺติเก วุตฺตาว. ทสฺสเนนปหาตพฺพาทโย กุสลสทิสาว.

๒๗๑. ปริตฺตารมฺมณํ วิปากธมฺมสทิสํ. เอกาย ธาตุยาติ ธมฺมธาตุยา. เกหิจีติ เย ตตฺถ ปริตฺตารมฺมณา น โหนฺติ, เตหิ. ธมฺมธาตุ ปน ปริตฺตารมฺมณานํ ฉนฺนํ จิตฺตุปฺปาทานํ วเสน จตูหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตตฺตา ปฐมปฏิกฺเขปเมว ภชติ. มหคฺคตารมฺมณาทโย กุสลสทิสาว.

๒๗๓. อนุปฺปนฺเนสุ – ปญฺจหิ ธาตูหีติ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ. ตานิ หิ เอกนฺเตน อุปฺปาทิธมฺมภูตาเนว, อุปฺปนฺนโกฏฺฐาสมฺปิ ปน ภชนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาทโย ปริตฺตารมฺมณสทิสาว. เหตุอาทโย สมุทยสทิสาว. สเหตุกา เจว น จ เหตูปิ ปีติสหคตสทิสาว. ตถา ปรามาสสมฺปยุตฺตา. อนุปาทินฺนา อนุปฺปนฺนสทิสาว. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา.

๗. สตฺตมนโย สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๓๐๖. อิทานิ สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทํ ภาเชตุํ เวทนากฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺริทํ ลกฺขณํ – อิมสฺมิญฺหิ วาเร ปุจฺฉาย อุทฺธฏปเทน เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เตหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เตสํ ขนฺธาทีหิ วิปฺปโยคํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตํ ปน รูปกฺขนฺธาทีสุ น ยุชฺชติ. รูปกฺขนฺเธน หิ สมฺปยุตฺตา นาม นตฺถิ. ตสฺมา ตญฺจ อญฺญานิ จ เอวรูปานิ ปทานิ อิมสฺมึ วาเร น คหิตานิ. ยานิ ปน ปทานิ ธมฺมธาตุยา สมฺปยุตฺเต ธมฺเม วิญฺญาณญฺจ อญฺเญน อสมฺมิสฺสํ ทีเปนฺติ, ตานิ อิธ คหิตานิ. เตสํ อิทมุทฺทานํ –

‘‘จตฺตาโร ขนฺธายตนญฺจ เอกํ,

เทฺว อินฺทฺริยา ธาตุปทานิ สตฺต;

ตโย ปฏิจฺจา อถ ผสฺสสตฺตกํ,

ติเก ตโย สตฺต มหนฺตเร จ.

‘‘เอกํ สวิตกฺกํ, สวิจารเมกํ;

ยุตฺตํ อุเปกฺขาย จ เอกเมวา’’ติ.

ปริโยสาเน – ขนฺธา จตุโรติอาทินาปิ อยเมวตฺโถ สงฺคหิโต. ตตฺถ ยานิ ปทานิ สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตานิ อุปฺปฏิปาฏิยาปิ สโมธาเนตฺวา ตตฺถ เวทนากฺขนฺธาทิกา ปญฺหา กตา. เตสุ เอวํ ขนฺธาทิวิภาโค เวทิตพฺโพ. เวทนากฺขนฺธาทิปเญฺห ตาว – เอเกนาติ มนายตเนน. สตฺตหีติ วิญฺญาณธาตูหิ. เกหิจีติ ธมฺมายตเน เวทนาทีหิ. วิญฺญาณธาตุปเญฺห – เต ธมฺมา น เกหิจีติ เต ปุจฺฉาย อุทฺธฏปทํ วิญฺญาณธาตุํ ฐเปตฺวา เสสา ฉ วิญฺญาณธาตุธมฺมา, รูปํ, นิพฺพานญฺจ. เตหิ สพฺเพสํ ขนฺธายตนานํ สงฺคหิตตฺตา น เกหิจิ ขนฺเธหิ อายตเนหิ วา วิปฺปยุตฺตา. เอกาย ธาตุยาติ ยา ยา ปุจฺฉาย อุทฺธฏา โหติ ตาย ตาย.

๓๐๙. อุเปกฺขินฺทฺริยปเญฺห – ปญฺจหีติ อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตาหิ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีหิ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ปุจฺฉาย อุทฺธฏปเทเนว สทฺธึ วิปฺปยุตฺตานํ วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา.

๘. อฏฺฐมนโย วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๓๑๗. อิทานิ วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทํ ภาเชตุํ รูปกฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สพฺพาปิ ปุจฺฉา โมฆปุจฺฉาว. รูปกฺขนฺเธน หิ วิปฺปยุตฺตา นาม จตฺตาโร ขนฺธา, เตสํ อญฺเญหิ สมฺปโยโค นตฺถิ. เวทนากฺขนฺเธน วิปฺปยุตฺตํ รูปํ นิพฺพานญฺจ, ตสฺส จ เกนจิ สมฺปโยโค นตฺถิ. เอวํ สพฺพปเทสุ. วิปฺปยุตฺตานํ ปน สมฺปโยคาภาโว เวทิตพฺโพ. อิติ ปุจฺฉาย โมฆตฺตา สพฺพวิสฺสชฺชเนสุ นตฺถิ นตฺถิอิจฺเจว วุตฺตนฺติ.

วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา.

๙. นวมนโย สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๓๑๙. อิทานิ สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทํ ภาเชตุํ เวทนากฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยํ ขนฺธาทิวเสน สมฺปยุตฺตํ, ปุน ตสฺเสว ขนฺธาทีหิ สมฺปโยคํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตํ รูเปน วา รูปมิสฺสเกหิ วา สพฺพรูปกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ วา ปเทหิ สทฺธึ น ยุชฺชติ. รูเปน หิ รูปมิสฺสเกน วา อญฺเญสํ สมฺปโยโค นตฺถิ. สพฺพรูปกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ สพฺเพสํ สมฺปโยคารหานํ ขนฺธาทีนํ คหิตตฺตา อญฺญํเยว นตฺถิ, ยํ เตน สห สมฺปโยคํ คจฺเฉยฺย. ตสฺมา ตถารูปานิ ปทานิ อิธ น คหิตานิ. ยานิ ปน ปทานิ รูเปน อสมฺมิสฺสํ อรูเปกเทสํ ทีเปนฺติ, ตานิ อิธ คหิตานิ. เตสํ อิทมุทฺทานํ –

‘‘อรูปกฺขนฺธา จตฺตาโร, มนายตนเมว จ;

วิญฺญาณธาตุโย สตฺต, เทฺว สจฺจา จุทฺทสินฺทฺริยา.

‘‘ปจฺจเย ทฺวาทส ปทา, ตโต อุปริ โสฬส;

ติเกสุ อฏฺฐ โคจฺฉเก, เตจตฺตาลีสเมว จ.

‘‘มหนฺตรทุเก สตฺต, ปทา ปิฏฺฐิทุเกสุ ฉ;

นวมสฺส ปทสฺเสเต, นิทฺเทเส สงฺคหํ คตา’’ติ.

สพฺพปเญฺหสุ ปน เย ธมฺมา ปุจฺฉาย อุทฺธฏา, เต เยหิ สมฺปยุตฺตา โหนฺติ, เตสํ วเสน ขนฺธาทิเภโท เวทิตพฺโพ. เวทนากฺขนฺเธน หิ อิตเร ตโย ขนฺธา สมฺปยุตฺตา, ปุน เตหิ เวทนากฺขนฺโธ สมฺปยุตฺโต. โส เตหิ สญฺญาทีหิ ตีหิ ขนฺเธหิ, เอเกน มนายตเนน, สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหิ, เอกสฺมึ ธมฺมายตเน, ธมฺมธาตุยา จ, เกหิจิ สญฺญาสงฺขาเรเหว สมฺปยุตฺโต. เอเสว นโย สพฺพตฺถาติ.

สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา.

๑๐. ทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๓๕๓. อิทานิ วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทํ ภาเชตุํ รูปกฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เย สมฺปโยควิปฺปโยคปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺธาทโย ธมฺมา อุทฺธฏา, สพฺพปุจฺฉาสุ เตเยว อุทฺธฏา. สทิสวิสฺสชฺชนานํ ปน เอกโต คหิตตฺตา ปทานิ อญฺญาย ปฏิปาฏิยา อาคตานิ. ตตฺถ ยํ ปทํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ, ตํ เยหิ ธมฺเมหิ วิปฺปยุตฺตํ, เตสํ วเสน ขนฺธาทิวิภาโค เวทิตพฺโพ. รูปกฺขนฺเธน หิ เวทนาทโย วิปฺปยุตฺตา, เตหิ จ รูปกฺขนฺโธ วิปฺปยุตฺโต. นิพฺพานํ ปน สุขุมรูปคติกเมว. โส รูปกฺขนฺโธ จตูหิ ขนฺเธหิ, เอเกน มนายตเนน สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหิ, ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ, เกหิจิ เวทนาทีหิ ธมฺเมเหว วิปฺปยุตฺโต. เอเสว นโย สพฺพตฺถาติ.

วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา.

๑๑. เอกาทสมนโย สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๔๐๙. อิทานิ สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทํ ภาเชตุํ สมุทยสจฺเจนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เย สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทนิทฺเทเส สมุทยสจฺจาทโยว ธมฺมา อุทฺธฏา, สพฺพปุจฺฉาสุ เตเยว อุทฺธฏา. สทิสวิสฺสชฺชนานํ ปน เอกโต คหิตตฺตา ปทานิ อญฺญาย ปฏิปาฏิยา อาคตานิ. ตตฺถ เย ธมฺมา ปุจฺฉาย อุทฺธฏปเทน ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตา, เตสํ เยหิ สมฺปโยโค วา วิปฺปโยโค วา โหติ, เตสํ วเสน ขนฺธาทิวิภาโค เวทิตพฺโพ.

ตตฺรายํ นโย – สมุทยสจฺเจน ตาว สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา ธมฺมา ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตา. เต จ เสเสหิ ตีหิ ขนฺเธหิ, เอเกน มนายตเนน, สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหิ, สงฺขารกฺขนฺเธ ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ จ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เสเสหิ สมฺปยุตฺตตฺตา เกหิจิ สมฺปยุตฺตา นาม. เอเกน ปน รูปกฺขนฺเธน, ทสหิ รูปายตเนหิ, รูปธาตูหิ จ วิปฺปยุตฺตา, เอกสฺมึ ธมฺมายตเน ธมฺมธาตุยา จ, รูปนิพฺพาเนหิ วิปฺปยุตฺตตฺตา เกหิจิ วิปฺปยุตฺตา นาม. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา.

๑๒. ทฺวาทสมนโย สมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

๔๑๗. อิทานิ สมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทํ ภาเชตุํ เวทนากฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เย สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส เวทนากฺขนฺธาทโย ธมฺมา อุทฺธฏา, สพฺพปุจฺฉาสุ เตเยว อุทฺธฏา. ตตฺถ เย ธมฺมา ปุจฺฉาย อุทฺธฏปเทน สมฺปยุตฺตา, เตสํ เยหิ สงฺคโห วา อสงฺคโห วา โหติ, เตสํ วเสน ขนฺธาทิเภโท เวทิตพฺโพ.

ตตฺรายํ นโย – เวทนากฺขนฺโธ หิ สญฺญาทีหิ สมฺปยุตฺโต. เต สญฺญาทโย ตีหิ สญฺญาทิกฺขนฺเธหิ, ทฺวีหิ ธมฺมายตนมนายตเนหิ, ธมฺมธาตุยา เจว, สตฺตหิ จ วิญฺญาณธาตูหีติ อฏฺฐหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, เสสาหิ ขนฺธายตนธาตูหิ อสงฺคหิตา. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

สมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา.

๑๓. เตรสมนโย อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๔๔๘. อิทานิ อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทํ ภาเชตุํ รูปกฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เย ปญฺจเม อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺเธน สทิสปญฺหา ธมฺมา, เย จ อรูปภเวน สทิสา, เตเยว อุทฺธฏา. เสสา ปน น รุหนฺตีติ น อุทฺธฏา. เวทนากฺขนฺเธน หิ ขนฺธาทิวเสน ปน รูปารูปธมฺมา อสงฺคหิตา โหนฺติ. เตสญฺจ สมฺปโยโค นาม นตฺถิ. ตสฺมา ยานิ ปทานิ รุหนฺติ, ตาเนว สทิสวิสฺสชฺชเนหิ สทฺธึ สโมธาเนตฺวา อุทฺธฏานิ. ตตฺถ เย ธมฺมา ปุจฺฉาย อุทฺธฏธมฺเมหิ ขนฺธาทิวเสน อสงฺคหิตา, เต เยหิ สมฺปยุตฺตา จ วิปฺปยุตฺตา จ, เตสํ วเสน ขนฺธาทิวิภาโค เวทิตพฺโพ.

ตตฺรายํ นโย – รูปกฺขนฺเธน ตาว วิญฺญาณเมว ตีหิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ. ตํ เวทนาทีหิ ตีหิ ขนฺเธหิ, ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ จ เวทนาทีเหว สมฺปยุตฺตํ. เอเกน รูปกฺขนฺเธน, ทสหิ รูปายตนรูปธาตูหิ, ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ จ รูปนิพฺพานธมฺเมหิ วิปฺปยุตฺตํ. ตํ สนฺธาย เต ธมฺมา ตีหิ ขนฺเธหีติอาทิ วุตฺตํ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา.

๑๔. จุทฺทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

๔๕๖. อิทานิ วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทํ ภาเชตุํ รูปกฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เยสํ ปทานํ วิปฺปโยโค น รุหติ, ตานิ อิมสฺมึ วาเร น คหิตานิ. กานิ ปน ตานีติ? ธมฺมายตนาทีนิ. ธมฺมายตนสฺส หิ ขนฺธาทีสุ เอเกนาปิ วิปฺปโยโค น รุหติ. ธมฺมธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ อิทมุทฺทานํ –