๙. อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา
๙๑๗-๙๑๘. อิทานิ อปรินิปฺผนฺนกถา นาม โหติ. ตตฺถ –
‘‘ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ, ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จ;
นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ, นาญฺญํ ทุกฺขา นิรุชฺฌตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑) –
วจนํ นิสฺสาย ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนํ, เสสา ขนฺธายตนธาตุอินฺทฺริยธมฺมา อปรินิปฺผนฺนาติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอกจฺจานํ อุตฺตรปถกานญฺเจว เหตุวาทานญฺจ; เต สนฺธาย รูปํ อปรินิปฺผนฺนนฺติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ ‘‘สเจ รูปํ อปรินิปฺผนฺนํ, น อนิจฺจาทิสภาวํ สิยา’’ติ โจเทตุํ รูปํ น อนิจฺจนฺติอาทิมาห. อิตโร ตถารูปํ รูปํ อปสฺสนฺโต ปฏิกฺขิปติ. สกวาที นนุ รูปํ อนิจฺจนฺติอาทิ วจเนน ตสฺส เอกํ ลทฺธึ ปฏิเสเธตฺวา ทุติยํ ปุจฺฉนฺโต ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนนฺติอาทิมาห. อถสฺส ตมฺปิ ลทฺธึ ปฏิเสเธตุํ น ยทนิจฺจนฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – น เกวลญฺหิ ปฐมสจฺจเมว ทุกฺขํ. ยํ ปน กิญฺจิ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขเมว. รูปญฺจ อนิจฺจํ, ตสฺมา ตมฺปิ ปรินิปฺผนฺนํ. อิติ ยํ ตฺวํ วเทสิ ‘‘รูปํ อปรินิปฺผนฺนํ, ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ, ตํ โน วต เร วตฺตพฺเพ ‘‘ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ. เวทนาทิมูลิกาทีสุปิ โยชนาสุ เอเสว นโย. ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ ปน ฐเปตฺวา นิพฺพานํ เสสธมฺมานํ วเสน อนิจฺจตา เวทิตพฺพา. อินฺทฺริยานิ อนิจฺจาเนวาติ.
อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา.
เตวีสติโม วคฺโค.
นิคมนกถา
เอตฺตาวตา จ –
ปณฺณาสเกหิ จตูหิ, ตีหิ วคฺเคหิ เจว จ;
สงฺคเหตฺวา กถา สพฺพา, อูนติสตเภทนา.
กถาวตฺถุปฺปกรณํ, กถามคฺเคสุ โกวิโท;
ยํ ชิโน เทสยิ ตสฺส, นิฏฺฐิตา อตฺถวณฺณนา.
อิมํ เตรสมตฺเตหิ, ภาณวาเรหิ ตนฺติยา;
จิรฏฺฐิตตฺถํ ธมฺมสฺส, สงฺขโรนฺเตน ยํ มยา.
ยํ ปตฺตํ กุสลํ เตน, โลโกยํ สนรามโร;
ธมฺมราชสฺส สทฺธมฺม-รสเมวาธิคจฺฉตูติ.
กถาวตฺถุ-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส