๒๓. เตวีสติมวคฺโค

๑. เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา

๙๐๘. อิทานิ เอกาธิปฺปายกถา นาม โหติ. ตตฺถ การุญฺเญน วา เอเกน อธิปฺปาเยน เอกาธิปฺปาโย, สํสาเร วา เอกโต ภวิสฺสามาติ อิตฺถิยา สทฺธึ พุทฺธปูชาทีนิ กตฺวา ปณิธิวเสน เอโก อธิปฺปาโย อสฺสาติ เอกาธิปฺปาโย. เอวรูโป ทฺวินฺนมฺปิ ชนานํ เอกาธิปฺปาโย เมถุโน ธมฺโม ปฏิเสวิตพฺโพติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานญฺเจว เวตุลฺลกานญฺจ; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสเมตฺถ ยถาปาฬิเมว นิยฺยาตีติ.

เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา.

๒. อรหนฺตวณฺณกถาวณฺณนา

๙๐๙. อิทานิ อรหนฺตวณฺณกถา นาม โหติ. ตตฺถ อิริยาปถสมฺปนฺเน อากปฺปสมฺปนฺเน ปาปภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อรหนฺตานํ วณฺเณน อมนุสฺสา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตี’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอกจฺจานํ อุตฺตราปถกานํ; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

อรหนฺตวณฺณกถาวณฺณนา.

๓-๗. อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา

๙๑๐-๙๑๔. อิทานิ อิสฺสริยกามการิกากถา นาม โหติ. ฉทฺทนฺตชาตกาทีนิ สนฺธาย ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ วินิปาตํ คจฺฉติ, คพฺภเสยฺยํ โอกฺกมติ, ทุกฺกรการิกํ อกาสิ, อปรนฺตปํ อกาสิ, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสี’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสํ ปฐมกถายํ อุตฺตานตฺถเมว. ทุติยกถายํ อิทฺธิมาติ ยทิ อิสฺสริยกามการิกาเหตุ คจฺเฉยฺย, อิทฺธิยา คจฺเฉยฺย, น กมฺมวเสนาติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. อิตโร ปน ปฐมปเญฺห ภาวนามยํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. ทุติยปเญฺห ปุญฺญิทฺธึ สนฺธาย ปฏิชานาติ. ตติยกถายํ อิสฺสริยกามการิกาเหตุ นาม ทุกฺกรการิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กริยติ. ยทิ จ โส ตํ กเรยฺย, สสฺสตาทีนิปิ คเณฺหยฺยาติ โจทนตฺถํ สสฺสโต โลโกติอาทิ วุตฺตํ. จตุตฺถกถายมฺปิ เอเสว นโยติ.

อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา.

๘. ปติรูปกถาวณฺณนา

๙๑๕-๙๑๖. อิทานิ ราคปติรูปกถา นาม โหติ. ตตฺถ เมตฺตากรุณามุทิตาโย สนฺธาย ‘‘น ราโค ราคปติรูปโก’’ติ จ อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ สนฺธาย ‘‘น โทโส โทสปติรูปโก’’ติ จ หสิตุปฺปาทํ สนฺธาย ‘‘น โมโห โมหปติรูปโก’’ติ จ ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหํ เปสลานํ ภิกฺขูนํ อนุคฺคหํ ปาปครหิตํ กลฺยาณปสํสํ อายสฺมโต ปิลินฺทวจฺฉสฺส วสลวาทํ ภควโต เขฬาสกวาทํ โมฆปุริสวาทญฺจ สนฺธาย ‘‘น กิเลโส กิเลสปติรูปโก’’ติ จ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานํ; เต สนฺธาย สพฺพกถาสุ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ ยสฺมา ผสฺสาทิปติรูปกา นผสฺสาทโย นาม นตฺถิ, ตสฺมา ราคาทิปติรูปกา นราคาทโยปิ นตฺถีติ โจเทตุํ อตฺถิ น ผสฺโสติอาทิมาห. อิตโร เตสํ อภาวา ปฏิกฺขิปติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ปติรูปกถาวณฺณนา.

๙. อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา

๙๑๗-๙๑๘. อิทานิ อปรินิปฺผนฺนกถา นาม โหติ. ตตฺถ –

‘‘ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ, ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จ;

นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ, นาญฺญํ ทุกฺขา นิรุชฺฌตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑) –

วจนํ นิสฺสาย ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนํ, เสสา ขนฺธายตนธาตุอินฺทฺริยธมฺมา อปรินิปฺผนฺนาติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอกจฺจานํ อุตฺตรปถกานญฺเจว เหตุวาทานญฺจ; เต สนฺธาย รูปํ อปรินิปฺผนฺนนฺติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ ‘‘สเจ รูปํ อปรินิปฺผนฺนํ, น อนิจฺจาทิสภาวํ สิยา’’ติ โจเทตุํ รูปํ น อนิจฺจนฺติอาทิมาห. อิตโร ตถารูปํ รูปํ อปสฺสนฺโต ปฏิกฺขิปติ. สกวาที นนุ รูปํ อนิจฺจนฺติอาทิ วจเนน ตสฺส เอกํ ลทฺธึ ปฏิเสเธตฺวา ทุติยํ ปุจฺฉนฺโต ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนนฺติอาทิมาห. อถสฺส ตมฺปิ ลทฺธึ ปฏิเสเธตุํ น ยทนิจฺจนฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – น เกวลญฺหิ ปฐมสจฺจเมว ทุกฺขํ. ยํ ปน กิญฺจิ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขเมว. รูปญฺจ อนิจฺจํ, ตสฺมา ตมฺปิ ปรินิปฺผนฺนํ. อิติ ยํ ตฺวํ วเทสิ ‘‘รูปํ อปรินิปฺผนฺนํ, ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ, ตํ โน วต เร วตฺตพฺเพ ‘‘ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ. เวทนาทิมูลิกาทีสุปิ โยชนาสุ เอเสว นโย. ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ ปน ฐเปตฺวา นิพฺพานํ เสสธมฺมานํ วเสน อนิจฺจตา เวทิตพฺพา. อินฺทฺริยานิ อนิจฺจาเนวาติ.

อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา.

เตวีสติโม วคฺโค.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา จ –

ปณฺณาสเกหิ จตูหิ, ตีหิ วคฺเคหิ เจว จ;

สงฺคเหตฺวา กถา สพฺพา, อูนติสตเภทนา.

กถาวตฺถุปฺปกรณํ, กถามคฺเคสุ โกวิโท;

ยํ ชิโน เทสยิ ตสฺส, นิฏฺฐิตา อตฺถวณฺณนา.

อิมํ เตรสมตฺเตหิ, ภาณวาเรหิ ตนฺติยา;

จิรฏฺฐิตตฺถํ ธมฺมสฺส, สงฺขโรนฺเตน ยํ มยา.

ยํ ปตฺตํ กุสลํ เตน, โลโกยํ สนรามโร;

ธมฺมราชสฺส สทฺธมฺม-รสเมวาธิคจฺฉตูติ.

กถาวตฺถุ-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมปิฏเก

ยมกปฺปกรณ-อฏฺฐกถา

สงฺเขเปเนว เทวานํ, เทวเทโว สุราลเย;

กถาวตฺถุปฺปกรณํ, เทสยิตฺวา รณญฺชโห.

ยมสฺส วิสยาตีโต, นานายมกมณฺฑิตํ;

อภิธมฺมปฺปกรณํ, ฉฏฺฐํ ฉฏฺฐาน เทสโก.

ยมกํ อยมาวตฺต-นีลามลตนูรุโห;

ยํ เทสยิ อนุปฺปตฺโต, ตสฺส สํวณฺณนากฺกโม;

อิทานิ ยสฺมา ตสฺมาสฺส, โหติ สํวณฺณนา อยนฺติ.