๔. นิยามกถาวณฺณนา

๔๒๘-๔๓๑. อิทานิ นิยามกถา นาม โหติ. ตตฺถ โย ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสติ, ตํ ‘‘ภพฺโพ เอส ธมฺมํ อภิสเมตุ’’นฺติ ยสฺมา ภควา ชานาติ, ตสฺมา ‘‘อนิยตสฺส ปุถุชฺชนสฺเสว สโต ปุคฺคลสฺส นิยามคมนาย ญาณํ อตฺถี’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอตรหิ อุตฺตราปถกานํ; เต สนฺธาย อนิยตสฺสาติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ตตฺถ นิยามคมนายาติ นิยาโม วุจฺจติ มคฺโค, มคฺคคมนาย มคฺโคกฺกมนายาติ อตฺโถ. ยํ ปนสฺส ญาณํ ทิสฺวา ภควา ‘‘ภพฺโพ อย’’นฺติ ชานาติ, ตํ สนฺธาย ปฏิญฺญา ปรวาทิสฺส.

อถสฺส สกวาที อยุตฺตวาทิตํ ทีเปตุํ นิยตสฺสาติ วิปรีตานุโยคมาห. ตตฺถ ปฐมปเญฺห มคฺเคน นิยตสฺส อนิยามคมนาย ญาณํ นาม นตฺถีติ ปฏิกฺขิปติ. ทุติเย นตฺถิภาเวน ปฏิชานาติ. ตติเย อนิยตสฺส นตฺถีติ ปุฏฺฐตฺตา ลทฺธิวิโรเธน ปฏิกฺขิปติ. ปุน ปฐมปญฺหเมว จตุตฺถํ กตฺวา นิยตสฺส นิยามคมนาทิวเสน ตโย ปญฺหา กตา. เตสุ ปฐเม ยสฺมา อาทิมคฺเคน นิยตสฺส ปุน ตทตฺถาย ญาณํ นตฺถิ, ตสฺมา ปฏิกฺขิปติ. ทุติเย นตฺถิภาเวเนว ปฏิชานาติ. ตติเย ลทฺธิวิโรเธเนว ปฏิกฺขิปติ. ปุน ปฐมปญฺหํ อฏฺฐมํ กตฺวา อนิยตสฺส อนิยามคมนาทิวเสน ตโย ปญฺหา กตา. เตสํ อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ปุน ปฐมปญฺหเมว ทฺวาทสมํ กตฺวา ตํมูลกา อตฺถิ นิยาโมติอาทโย ปญฺหา กตา. ตตฺถ ยสฺมา นิยามคมนาย ญาณํ นาม มคฺคญาณเมว โหติ, ตสฺมา ตํ สนฺธาย อตฺถิ นิยาโมติ วุตฺตํ. อิตโร ปน นิยาโมติ วุตฺเต ปฏิกฺขิปติ, ญาณนฺติ วุตฺเต ปฏิชานาติ. สติปฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. ปจฺจนีกํ อุตฺตานตฺถเมว. โคตฺรภุโนติอาทิ เยน ยํ อปฺปตฺตํ, ตสฺส ตํ นตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ภควา ชานาตีติ อตฺตโน ญาณพเลน ชานาติ, น ตสฺส นิยามคมนญาณสพฺภาวโต. ตสฺมา อิมินา การเณน ปติฏฺฐิตาปิสฺส ลทฺธิ อปฺปติฏฺฐิตาเยวาติ.

นิยามกถาวณฺณนา.