วุฏฺฐานพลสมาโยคกถาวณฺณนา

๘๒๗. วุฏฺฐานํ นิมิตฺตโต, ปวตฺตโต จ วุฏฺฐานํ. พลสมาโยโค สมถวิปสฺสนาพเลหิ สมฺปยุตฺตตา. ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน ทุกฺขาทีสุ วิเสสทสฺสนฏฺเฐน มคฺคปญฺญาปิ วิปสฺสนาติ วุจฺจตีติ ‘‘โลกิยวิปสฺสนา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘วุฏฺฐานฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๕). นิมิตฺตารมฺมณตฺตา เนวนิมิตฺตา วุฏฺฐาติ, ปวตฺติ…เป… ฉินฺทนโต น ปวตฺตา วุฏฺฐาตีติ โยชนา. ตตฺถ นิมิตฺตโต วุฏฺฐานํ สงฺขารนิมิตฺตํ นิสฺสชฺชิตฺวา นิพฺพานารมฺมณกรณํ. ปวตฺตโต วุฏฺฐานํ เหตุนิโรเธน อายตึ วิปากปฺปวตฺตสฺส อนุปฺปวตฺติธมฺมตาปาทนํ. เตนาห ‘‘สมุทยสฺส อสมุจฺฉินฺทนโต ปวตฺตา น วุฏฺฐาตี’’ติ.

ทุภโตติ อุภโต, ท-การาคมํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ทุภาติ วา ปทนฺตรเมเวตํ อุภยสทฺเทน สมานตฺถํ. ทสฺสนฏฺเฐนาติ ปริญฺญาภิสมยาทิลกฺขเณน จตุสจฺจทสฺสนฏฺเฐน. มิจฺฉาทิฏฺฐิยาติ ทฺวาสฏฺฐิปฺปเภทายปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา. ตทนุวตฺตกกิเลเสหีติ อปายคมนียตาย ตสฺสา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อนุวตฺตเกหิ วิจิกิจฺฉาทิกิเลเสหิ. ขนฺเธหีติ เอตฺถาปิ ตทนุวตฺตกสทฺโท อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ. เต จ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิปจฺจยา อุปฺปชฺชนารหา เวทิตพฺพา. มิจฺฉาสงฺกปฺปาติอาทีสุปิ ตทนุวตฺตกกิเลเสหิ จ ขนฺเธหิ จ วุฏฺฐาติ. พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตหิ วุฏฺฐาตีติ ปาฬิ สํขิตฺตา. ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิมิจฺฉาสงฺกปฺปา, เอวํ มิจฺฉาวาจาทโยปิ อปายคมนียา เอว เวทิตพฺพา. มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีวา เจตนาสภาวา. มิจฺฉาสติ ตถาปวตฺตา จตฺตาโร ขนฺธา. อุปริมคฺคตฺตเย สมฺมาทิฏฺฐิ ตํตํมคฺควชฺฌา มานโต วุฏฺฐาติ. โส หิ ‘‘อหมสฺมี’’ติ ปวตฺติยา ทิฏฺฐิฏฺฐานิโย, มิจฺฉามคฺคโต ปเนตฺถ วุฏฺฐานํ อนุทฺธริตฺวา ตํตํมคฺควชฺฌสํโยชนานุสเยเหว วุฏฺฐานํ อุทฺธฏํ.

อณุสหคตาติ อณุภาวํ คตา ปตฺตา, ตนุภูตาติ อตฺโถ.

๘๒๘. เอวํ วุฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ พลสมาโยคํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลกิยานญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมถพลํ อธิกํ โหติ สมาธิภาวนาภาวโต. วิปสฺสนาพลํ อธิกํ โหติ ญาณุตฺตรตฺตา วิปสฺสนาภาวนาย. สมานภาเวน ยุเค นทฺธา พทฺธา วิย โหนฺตีติ ยุคนทฺธา. เตนาห ‘‘อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตนฏฺเฐนา’’ติ, กิจฺจโต อนูนาธิกภาเวนาติ อตฺโถ. ตโต เอว สมาโยโคติ สมปริจฺเฉทโยโคติ อตฺโถ.

สมาธิปฏิปกฺขทสฺสนตฺถํ ‘‘อุทฺธจฺจสหคตกิเลเสหี’’ติ วุตฺตํ, อุทฺธจฺจปธาเนหิ กิเลเสหีติ อธิปฺปาโย. อวิกฺเขโป สมาธีติ สมุจฺฉินฺทเนน วิกฺเขปสฺส อุชุปฏิปกฺขภูโต สมาธิ. นิโรธโคจโรติ นิพฺพานารมฺมโณ. วุฏฺฐานฏฺเฐนาติ วุฏฺฐานกภาเวน นิมิตฺตโต, ปวตฺตโต จ วุฏฺฐหมานวเสน. เอกรสาติ สมานกิจฺจา.