วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนากถาวณฺณนา

๘๐๕. กิญฺจิ อสงฺขตารมฺมณมฺปิ ญาณํ วุฏฺฐานคามินิยา เอกสงฺคหนฺติ กตฺวา ‘‘สงฺขารารมฺมณายา’’ติ วิเสสนํ กตํ. ตญฺหิ วิเสสโต วุฏฺฐานํ อริยมคฺคํ คจฺฉติ อุเปตีติ วุฏฺฐานคามินีติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. เตนาห ‘‘สพฺเพน สพฺพ’’นฺติอาทิ. อสมฺโมหตฺถนฺติ ตตฺถ ตตฺถ สุตฺเต ปริยายนฺตเรหิ อาคตาย สมฺโมหาภาวตฺถํ. สุตฺตสํสนฺทนาติ สุตฺตานํ เตสํ เตสํ สุตฺตปทานํ อนุสนฺทานํ.

เย โลกิเย สงฺขาเร อารพฺภ อนุโลมปริโยสานา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา ปวตฺตติ, ตํสนฺนิสฺสิตา ตปฺปฏิพทฺธา ตณฺหา เตหิ วินา อปฺปวตฺตนโต ตมฺมยา นาม, ตมฺมยาว ตมฺมยตา, ตมฺมยา วา ตณฺหาสมฺปยุตฺตา ขนฺธา, เตสํ ภาโว ตมฺมยตา, สา เอว ตณฺหา. ตปฺปฏิปกฺขา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อตมฺมยตา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตมฺมยตา นาม ตณฺหา, ตสฺสา ปริยาทิยนโต วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อตมฺมยตาติ วุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๑๐). นิสฺสายาติ ตํ อตมฺมยตํ นิสฺสยํ กตฺวา, ภาเวตฺวาติ อตฺโถ. เอกตฺตาติ เอตฺถ อยํ ปาฬิ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา รูเปสุ…เป… โผฏฺฐพฺเพสุ, อยํ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา นานตฺตา นานตฺตสิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๑๐), สยมฺปิ นานาสภาวา, นานารมฺมณนิสฺสิตา จาติ อตฺโถ. สา ปน สมาธิสมฺปยุตฺตา วิปสฺสนุเปกฺขา เวทิตพฺพา. ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนนิสฺสิตา, อยํ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา เอกตฺตา เอกตฺตสิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๑๐). ยา หิ ตํตํอรูปจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา อุเปกฺขา, สา เอกสภาวตฺตา, เอการมฺมณตฺตา จ เอกตฺตา, เอกตฺตสิตา จาติ วุจฺจติ, สา ปน ตํตํฌานสหคตเวทนุเปกฺขา จ ตทารมฺมณวิปสฺสนุเปกฺขา จาติ วทนฺติ. ตํ ปชหถาติ ตทารมฺมณกิเลสปหาเนน ปชหถ. เตนาห ‘‘ตํ สมติกฺกมถา’’ติ.

นิพฺพิทาติ วุฏฺฐานคามินี. ตตฺถ หิ สุตฺเต วิรชฺชตีติ มคฺคกิจฺจมาห, วิมุจฺจตีติ ผลกิจฺจํ.

สุสิมสุตฺตํ นิทานวคฺเค. ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ วุฏฺฐานคามินีติ วุตฺตา ธมฺมฏฺฐิติยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท อสมฺมุยฺหนวเสน ปวตฺตนโต. นิพฺพาเน ญาณนฺติ มคฺคญาณมาห.

สญฺญา โข, โปฏฺฐปาทาติ เอตฺถ กามํ ‘‘สญฺญา’’อิจฺเจว วุจฺจติ, ปุพฺเพ ปน ‘‘สญฺญคฺคํ ผุสตี’’ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘สญฺญคฺคนฺติ วุตฺตา’’ติ.

ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ ตเทกเทสภูตา วุฏฺฐานคามินี วุตฺตา. สมุทาเยสุ หิ ปวตฺตา โวหารา อวยเวสุปิ ปวตฺตนฺตีติ. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ ปาริสุทฺธิยา ปธานการณํ.

ตีหิ นาเมหีติ อนุโลมโคตฺรภุโวทานสงฺขาเตหิ ตีหิ นาเมหิ.

กิตฺติตาติ โถมิตา อริยมคฺคาธิฏฺฐานตาย. มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอสนฏฺเฐน มเหสินา สมฺมาสมฺพุทฺเธน. สนฺตกิเลสตาย สนฺตา. โยคนฺติ ภาวนํ, ภาวนาภิโยคํ วา.

ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อิติ เอกวีสติมปริจฺเฉทวณฺณนา.