อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ

อาจริยพุทฺธโฆโส ทสเม พุทฺธวสฺสสตเก (๙๐๑-๑๐๐๐-พุ-ว) ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ โมรณฺฑคาเม พฺราหฺมณกุเล ชาโต, โส ตีสุ เวเทสุ เจว สพฺพวิชฺชาสิปฺปคนฺเถสุ จ ปารงฺคโต หุตฺวา พุทฺธสาสนธมฺมํ สุตฺวา ตมฺปิ อุคฺคณฺหิตุกาโม ตสฺมึเยว ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ เอกสฺมึ เถรวาทิกวิหาเร มหาวิหารวาสีนํ เรวตตฺเถรปฺปมุขานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ คณฺหิตฺวา ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหิ. โส เอวํ ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหนฺโตเยว อญฺญาสิ ‘‘อยเมกายนมคฺโค ทสฺสนวิสุทฺธิยา นิพฺพานสจฺฉิกิริยายา’’ติ. อาจริยุปชฺฌายา จ ตสฺส วิสิฏฺฐญาณปฺปภาวสมฺปนฺนภาวํ ญตฺวา ‘‘อิมสฺส พุทฺธสาสเน กิตฺติโฆโส พุทฺธสฺส วิย ปวตฺติสฺสตี’’ติ สมฺปสฺสมานา ‘‘พุทฺธโฆโส’’ติ นามมกํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยนา’’ติ.

โส เอวํ ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหิตฺวา มทรส นครสมีปฏฺฐานภูเต มยูรทูตปฏฺฏนมฺหิ จ กญฺจิปุราทีสุ จ วสนฺโต อนฺธกฏฺฐกถาย ปริจยํ กตฺวา ตาย อสนฺตุฏฺฐจิตฺโต สีหฬฏฺฐกถาสุปิ ปริจยํ กาตุกาโม ตา จ ปาฬิภาสมาโรเปตฺวา อภินวีกาตุมาสีสนฺโต สีหฬทีปมคมาสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สีหฬทีเป มหานาโม นาม ราชา รชฺชํ กาเรติ, โส จ ราชา อภยคิริวาสีสุ ปสนฺโน เตเยว วิเสสโต ปคฺคณฺหาติ.

เอกจฺเจ ปน อาธุนิกา วิจกฺขณา เอวํ วทนฺติ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆสสฺส สีหฬทีปาคมเนน สิริเมฆวณฺณราชกาลโต (๘๔๖-พุ-ว) ปุเรตรํเยว ภวิตพฺพ’’นฺติ. อิทญฺจ เนสํ การณํ, ตสฺส รญฺโญ นววสฺสกาเล (๘๕๕-พุ-ว) พุทฺธสฺส ทาฐาธาตุกลิงฺครฏฺฐโต สีหฬทีปมานีตา, ตโต ปฏฺฐาย สีหฬราชาโน อนุสํวจฺฉรํ มหนฺตํ ธาตุปูชาอุสฺสวํ กโรนฺติ. ยทิ จ อาจริยพุทฺธโฆโส ตโต ปจฺฉา สีหฬทีปมาคจฺเฉยฺย, ตมฺปิ ปาสาทิกํ มหุสฺสวํ ทิสฺวา อตฺตโน คนฺเถสุ ปกาเสยฺย ยถา ผาหิยํ นาม จินภิกฺขุ มหานามราชกาเล (๙๕๓-๙๗๕-พุ-ว) ตํ ทิสฺวา อตฺตโน อทฺธานกฺกมกถายํ ปกาเสสิ, น ปน อาจริยสฺส คนฺเถสุ ตํปกาสนา ทิสฺสติ, เตเนตํ ญายติ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส ทาฐาธาตุสมฺปตฺตกาลโต (๘๕๕-พุ-ว) ปุเรตรํเยว สีหฬทีปมาคนฺตฺวา อฏฺฐกถาโย อกาสี’’ติ. ตํ ปน น ทฬฺหการณํ โหติ, ติปิฏกปาฬิยา หิ อตฺถสํวณฺณนาย ยํ วา ตํ วา อตฺตโน ปจฺจกฺขทิฏฺฐํ ปกาเสตพฺพํ น โหติ, น จ อตฺถสํวณฺณนา อทฺธานกฺกมกถาสทิสา. กิญฺจ ภิยฺโย, สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ ทีปวํสโตปิ กิญฺจิ อาเนตฺวา ปกาสิตํ, ทีปวํเส จ ยาว มหาเสนราชกาลา (๘๑๙-๘๔๕-พุ-ว) ปวตฺติ ปกาสิตาติ สิริเมฆวณฺณราชกาลโต (๘๔๕-๘๗๓-พุ-ว) ปุพฺเพ ทีปวํโสเยว ลิขิโต น ภเวยฺย. ยทิ จ อฏฺฐกถาโย ตโต ปุพฺเพเยว กตา ภเวยฺยุํ, กถํ ตตฺถ ทีปวํโส สกฺกา ปกาเสตุนฺติ.

อาจริยพุทฺธโฆโส ปน สีหฬทีปํ ปตฺตกาเล (๙๖๕-พุ-ว) มหาวิหารเมว คนฺตฺวา ตตฺถ สีหฬมหาเถรานํ สนฺติเก สีหฬฏฺฐกถาโย สุณิ. วุตฺตญฺหิ สมนฺตปาสาทิกายํ –

‘‘มหาอฏฺฐกถญฺเจว, มหาปจฺจริเมว จ;

กุรุนฺทิญฺจาติ ติสฺโสปิ, สีหฬฏฺฐกถา อิมา.

พุทฺธมิตฺโตติ นาเมน, วิสฺสุตสฺส ยสสฺสิโน;

วินยญฺญุสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา เถรสฺส สนฺติเก’’ติ [ปริ. อฏฺฐ. นิคมนกถา].

อิมินา ปน อฏฺฐกถาวจเนน มหาอฏฺฐกถาทีนํ ติสฺสนฺนํเยว อฏฺฐกถานํ สุตภาโว ทสฺสิโต. สมนฺตปาสาทิกายํ ปน สงฺเขปอนฺธกฏฺฐกถานมฺปิ วินิจฺฉโย ทสฺสิโตเยว, กสฺมา ปน ตา อาจริเยน สีหฬตฺเถรานํ สนฺติเก น สุตาติ? ตาสุ หิ อนฺธกฏฺฐกถา ตาว อนฺธกรฏฺฐิกภาวโต, กตปริจยภาวโต จ น สุตาติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. สงฺเขปฏฺฐกถา ปน มหาปจฺจริฏฺฐกถาย สํขิตฺตมตฺตภาวโต น สุตาติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ วชิรพุทฺธิฏีกายํ คนฺถารมฺภสํวณฺณนายํ [วิชิร. ฏี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา] จูฬปจฺจริฏฺฐกถาอนฺธกฏฺฐกถานมฺปิ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตภาโว วุตฺโต, สารตฺถทีปนี-วิมติวิโนทนีฏีกาสุ [สารตฺถ. ฏี. ๑.๙๒ ปาจิตฺติยกณฺฑ; วิ. วิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา] ปน อนฺธกสงฺเขปฏฺฐกถานํ สงฺคหิตภาโว วุตฺโต, สมนฺตปาสาทิกายญฺจ จูฬปจฺจรีติ นามํ กุหิญฺจิปิ น ทิสฺสติ, มหาฏฺฐกถา มหาปจฺจรี กุรุนฺที อนฺธกสงฺเขปฏฺฐกถาติ อิมานิเยว นามานิ ทิสฺสนฺติ, พหูสุ จ ฐาเนสุ ‘‘สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน มหาปจฺจริยญฺจ วุตฺต’’นฺติอาทินา [ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๔] ทฺวินฺนมฺปิ สมานวินิจฺฉโย ทสฺสิโต. ตสฺมา วชิรพุทฺธิยํ จูฬปจฺจรีติ วุตฺตฏฺฐกถา มหาปจฺจริโต อุทฺธริตฺวา สงฺเขเปน กตฏฺฐกถา ภเวยฺย, สา จ สงฺเขเปน กตตฺตา สงฺเขปฏฺฐกถา นาม ชาตา ภเวยฺย. เอวญฺจ สติ มหาปจฺจริยา สุตาย สาปิ สุตาเยว โหตีติ น สา อาจริเยน สุตาติ เวทิตพฺพา.

เอวํ สีหฬฏฺฐกถาโย สุณนฺตสฺเสว อาจริยพุทฺธโฆสสฺส ติกฺขคมฺภีรชวนญาณปฺปภาววิเสสสมฺปนฺนภาวญฺจ ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิตสีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทย- สมุทิตภาวญฺจ สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺถปญฺญาเวยฺยตฺติ- ยสมนฺนาคตภาวญฺจ อเนกสตฺถนฺตโรจิตสํวณฺณนานยสุโกวิทภาวญฺจ ญตฺวา ตํสวนกิจฺจปรินิฏฺฐิตกาเล สงฺฆปาลาทโย เถรา ตํ วิสุทฺธิมคฺคาทิคนฺถานํ กรณตฺถาย วิสุํ วิสุํ อายาจึสุ. เอตฺถ จ อาจริยสฺส ยถาวุตฺตคุเณหิ สมฺปนฺนภาโว อตฺตโน วจเนเนว ปากโฏ. วุตฺตญฺหิ อตฺตโน คนฺถนิคมเนสุ –

‘‘ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตนา’’ติอาทิ.

ตตฺถ สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถนาติ ปเทน อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร มหาวิหารวาสีนํ วิสุทฺธตฺเถรวาทีนํ เทสนานยสงฺขาเต สกสมเย จ มหาสงฺฆิกาทิมหายานิกปริโยสานานํ นิกายนฺตรภูตานํ ปเรสํ ปิฏกคนฺถนฺตรวาทนยสงฺขาเต ปรสมเย จ ตถา ตํกาลิกอญฺญติตฺถิยสมณพฺราหฺมณานํ เวทตฺตยาทิสงฺขาเต ปรสมเย จ โกวิโท, เตสํ สกสมยปรสมยานํ ทุโรคาหทุพฺโพธตฺถสงฺขาเต คหนฏฺฐาเนปิ จ โอคาหิตุํ สมตฺโถติ ทีเปติ. ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคโตติ ปเทน อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร โปราณฏฺฐกถาโย สงฺขิปิตุญฺจ ปฏิสงฺขริตุญฺจ สมตฺโถติ ทีเปตีติ เวทิตพฺโพ.