สมาธิอานิสํสกถา

๓๖๒. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สมาธิภาวนาย โก อานิสํโส’’ติ, ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราทิปญฺจวิโธ สมาธิภาวนาย อานิสํโส. ตถา หิ เย อรหนฺโต ขีณาสวา สมาปชฺชิตฺวา เอกคฺคจิตฺตา สุขํ ทิวสํ วิหริสฺสามาติ สมาธึ ภาเวนฺติ, เตสํ อปฺปนาสมาธิภาวนา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา ‘‘น โข ปเนเต, จุนฺท, อริยสฺส วินเย สลฺเลขา วุจฺจนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา เอเต อริยสฺส วินเย วุจฺจนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๒).

เสกฺขปุถุชฺชนานํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สมาหิเตน จิตฺเตน วิปสฺสิสฺสามาติ ภาวยตํ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนาปิ สมฺพาเธ โอกาสาธิคมนเยน อุปจารสมาธิภาวนาปิ วิปสฺสนานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕).

เย ปน อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติ วุตฺตนยา อภิญฺญาโย ปตฺเถนฺโต นิพฺพตฺเตนฺติ, เตสํ สติ สติ อายตเน อภิญฺญาปทฏฺฐานตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนา อภิญฺญานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘โส ยสฺส ยสฺส อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺส ธมฺมสฺส จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ อภิญฺญาสจฺฉิกิริยาย, ตตฺร ตเตฺรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติ อายตเน’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๕๘; อ. นิ. ๓.๑๐๒).

เย อปริหีนชฺฌานา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามาติ พฺรหฺมโลกูปปตฺตึ ปตฺเถนฺตา อปตฺถยมานา วาปิ ปุถุชฺชนา สมาธิโต น ปริหายนฺติ, เตสํ ภววิเสสาวหตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนา ภววิเสสานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา กตฺถ อุปปชฺชนฺติ. พฺรหฺมปาริสชฺชานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชนฺตี’’ติอาทิ (วิภ. ๑๐๒๔).

อุปจารสมาธิภาวนาปิ ปน กามาวจรสุคติภววิเสสํ อาวหติเยว.

เย ปน อริยา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สตฺต ทิวสานิ อจิตฺตา หุตฺวา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิโรธํ นิพฺพานํ ปตฺวา สุขํ วิหริสฺสามาติ สมาธึ ภาเวนฺติ, เตสํ อปฺปนาสมาธิภาวนา นิโรธานิสํสา โหติ. เตนาห – ‘‘โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตา ปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยา ญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๔).

เอวมยํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราทิ ปญฺจวิโธ สมาธิภาวนาย อานิสํโส –

‘‘ตสฺมา เนกานิสํสมฺหิ, กิเลสมลโสธเน;

สมาธิภาวนาโยเค, นปฺปมชฺเชยฺย ปณฺฑิโต’’ติ.

๓๖๓. เอตฺตาวตา จ ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิเต วิสุทฺธิมคฺเค สมาธิปิ ปริทีปิโต โหติ.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

สมาธินิทฺเทโส นาม

เอกาทสโม ปริจฺเฉโท.

๓๖๔. ปฐโม สีลนิทฺเทโส. ทุติโย ธุตงฺคนิทฺเทโส;. ตติโย กมฺมฏฺฐานคฺคหณนิทฺเทโส. จตุตฺโถ ปถวีกสิณนิทฺเทโส. ปญฺจโม เสสกสิณนิทฺเทโส. ฉฏฺโฐ อสุภนิทฺเทโส. สตฺตโม ฉอนุสฺสตินิทฺเทโส. อฏฺฐโม เสสานุสฺสตินิทฺเทโส. นวโม พฺรหฺมวิหารนิทฺเทโส. ทสโม อารุปฺปนิทฺเทโส. ปฏิกฺกูลสญฺญาธาตุววตฺถานทฺวยนิทฺเทโส เอกาทสโมติ.

วิสุทฺธิมคฺคสฺส ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.