๑๑. สมาธินิทฺเทโส

อาหาเรปฏิกฺกูลภาวนา

๒๙๔. อิทานิ อารุปฺปานนฺตรํ เอกา สญฺญาติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐาย อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญาย ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ อาหรตีติ อาหาโร. โส จตุพฺพิโธ กพฬีการาหาโร, ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนาหาโร, วิญฺญาณาหาโรติ.

โก ปเนตฺถ กิมาหรตีติ? กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกํ รูปํ อาหรติ. ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา อาหรติ. มโนสญฺเจตนาหาโร ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธึ อาหรติ. วิญฺญาณาหาโร ปฏิสนฺธิกฺขเณ นามรูปํ อาหรติ.

เตสุ กพฬีการาหาเร นิกนฺติภยํ. ผสฺสาหาเร อุปคมนภยํ. มโนสญฺเจตนาหาเร อุปปตฺติภยํ. วิญฺญาณาหาเร ปฏิสนฺธิภยํ. เอวํ สปฺปฏิภเยสุ จ เตสุ กพฬีการาหาโร ปุตฺตมํสูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓) ทีเปตพฺโพ. ผสฺสาหาโร นิจฺจมฺมคาวูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓). มโนสญฺเจตนาหาโร องฺคารกาสูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓). วิญฺญาณาหาโร สตฺติสตูปเมนาติ (สํ. นิ. ๒.๖๓). อิเมสุ ปน จตูสุ อาหาเรสุ อสิตปีตขายิตสายิตปฺปเภโท กพฬีกาโร อาหาโรว อิมสฺมึ อตฺเถ อาหาโรติ อธิปฺเปโต. ตสฺมึ อาหาเร ปฏิกฺกูลาการคฺคหณวเสน อุปฺปนฺนา สญฺญา อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญา.

ตํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ ภาเวตุกาเมน กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อุคฺคหโต เอกปทมฺปิ อวิรชฺฌนฺเตน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน อสิตปีตขายิตสายิตปฺปเภเท กพฬีการาหาเร ทสหากาเรหิ ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. เสยฺยถิทํ, คมนโต, ปริเยสนโต, ปริโภคโต, อาสยโต, นิธานโต, อปริปกฺกโต, ปริปกฺกโต, ผลโต, นิสฺสนฺทโต, สมฺมกฺขนโตติ.

๒๙๕. ตตฺถ คมนโตติ เอวํ มหานุภาเว นาม สาสเน ปพฺพชิเตน สกลรตฺตึ พุทฺธวจนสชฺฌายํ วา สมณธมฺมํ วา กตฺวา กาลสฺเสว วุฏฺฐาย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปตฺวา ปริเวณํ สมฺมชฺชิตฺวา สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา อาสนมารูยฺห วีสตึส วาเร กมฺมฏฺฐานํ มนสิกริตฺวา อุฏฺฐาย ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา นิชนสมฺพาธานิ ปวิเวกสุขานิ ฉายูทกสมฺปนฺนานิ สุจีนิ สีตลานิ รมณียภูมิภาคานิ ตโปวนานิ ปหาย อริยํ วิเวกรตึ อนเปกฺขิตฺวา สุสานาภิมุเขน สิงฺคาเลน วิย อาหารตฺถาย คามาภิมุเขน คนฺตพฺพํ.

เอวํ คจฺฉตา จ มญฺจมฺหา วา ปีฐมฺหา วา โอตรณโต ปฏฺฐาย ปาทรชฆรโคลิกวจฺจาทิสมฺปริกิณฺณํ ปจฺจตฺถรณํ อกฺกมิตพฺพํ โหติ. ตโต อปฺเปกทา มูสิกชตุกวจฺจาทีหิ อุปหตตฺตา อนฺโตคพฺภโต ปฏิกฺกูลตรํ ปมุขํ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตโต อุลูกปาราวตาทิวจฺจสมฺมกฺขิตตฺตา อุปริมตลโต ปฏิกฺกูลตรํ เหฏฺฐิมตลํ. ตโต กทาจิ กทาจิ วาเตริเตหิ ปุราณติณปณฺเณหิ คิลานสามเณรานํ มุตฺตกรีสเขฬสิงฺฆาณิกาหิ วสฺสกาเล อุทกจิกฺขลฺลาทีหิ จ สํกิลิฏฺฐตฺตา เหฏฺฐิมตลโต ปฏิกฺกูลตรํ ปริเวณํ. ปริเวณโต ปฏิกฺกูลตรา วิหารรจฺฉา ทฏฺฐพฺพา โหติ.

อนุปุพฺเพน ปน โพธิญฺจ เจติยญฺจ วนฺทิตฺวา วิตกฺกมาฬเก ฐิเตน มุตฺตราสิสทิสํ เจติยํ โมรปิญฺฉกลาปมโนหรํ โพธึ เทววิมานสมฺปตฺติสสฺสิรีกํ เสนาสนญฺจ อนปโลเกตฺวา เอวรูปํ นาม รมณียํ ปเทสํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา อาหารเหตุ คนฺตพฺพํ ภวิสฺสตีติ ปกฺกมิตฺวา คามมคฺคํ ปฏิปนฺเนน ขาณุกณฺฏกมคฺโคปิ อุทกเวคภินฺนวิสมมคฺโคปิ ทฏฺฐพฺโพ โหติ.

ตโต คณฺฑํ ปฏิจฺฉาเทนฺเตน วิย นิวาสนํ นิวาเสตฺวา วณโจฬกํ พนฺธนฺเตน วิย กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา อฏฺฐิสงฺฆาตํ ปฏิจฺฉาเทนฺเตน วิย จีวรํ ปารุปิตฺวา เภสชฺชกปาลํ นีหรนฺเตน วิย ปตฺตํ นีหริตฺวา คามทฺวารสมีปํ ปาปุณนฺเตน หตฺถิกุณปอสฺสกุณปโคกุณปมหึสกุณปมนุสฺสกุณปอหิกุณปกุกฺกุรกุณปานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ ภวนฺติ. น เกวลญฺจ ทฏฺฐพฺพานิ, คนฺโธปิ เนสํ ฆานํ ปฏิหนมาโน อธิวาเสตพฺโพ โหติ. ตโต คามทฺวาเร ฐตฺวา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทิปริสฺสยปริวชฺชนตฺถํ คามรจฺฉา โอโลเกตพฺพา โหนฺติ.

อิจฺเจตํ ปจฺจตฺถรณาทิอเนกกุณปปริโยสานํ ปฏิกฺกูลํ อาหารเหตุ อกฺกมิตพฺพญฺจ ทฏฺฐพฺพญฺจ ฆายิตพฺพญฺจ โหติ. อโห วต โภ ปฏิกฺกูโล อาหาโรติ เอวํ คมนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๒๙๖. กถํ ปริเยสนโต? เอวํ คมนปฏิกฺกูลํ อธิวาเสตฺวาปิ คามํ ปวิฏฺเฐน สงฺฆาฏิปารุเตน กปณมนุสฺเสน วิย กปาลหตฺเถน ฆรปฏิปาฏิยา คามวีถีสุ จริตพฺพํ โหติ. ยตฺถ วสฺสกาเล อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน ยาว ปิณฺฑิกมํสาปิ อุทกจิกฺขลฺเล ปาทา ปวิสนฺติ, เอเกน หตฺเถน ปตฺตํ คเหตพฺพํ โหติ, เอเกน จีวรํ อุกฺขิปิตพฺพํ. คิมฺหกาเล วาตเวเคน สมุฏฺฐิเตหิ ปํสุติณรเชหิ โอกิณฺณสรีเรน จริตพฺพํ. ตํ ตํ เคหทฺวารํ ปตฺวา มจฺฉโธวนมํสโธวนตณฺฑุลโธวนเขฬสิงฺฆาณิกสุนขสูกรวจฺจาทีหิ สมฺมิสฺสานิ กิมิกุลากุลานิ นีลมกฺขิกปริกิณฺณานิ โอฬิคลฺลานิ เจว จนฺทนิกฏฺฐานานิ จ ทฏฺฐพฺพานิ โหนฺติ อกฺกมิตพฺพานิปิ. ยโต ตา มกฺขิกา อุฏฺฐหิตฺวา สงฺฆาฏิยมฺปิ ปตฺเตปิ สีเสปิ นิลียนฺติ.

ฆรํ ปวิฏฺฐสฺสาปิ เกจิ เทนฺติ, เกจิ น เทนฺติ. ททมานาปิ เอกจฺเจ หิยฺโย ปกฺกภตฺตมฺปิ ปุราณขชฺชกมฺปิ ปูติกุมฺมาสปูปาทีนิปิ ททนฺติ. อททมานาปิ เกจิเทว ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ วทนฺติ, เกจิ ปน อปสฺสมานา วิย ตุณฺหี โหนฺติ, เกจิ อญฺเญน มุขํ กโรนฺติ, เกจิ ‘‘คจฺฉ, เร มุณฺฑกา’’ติอาทีหิ ผรุสวาจาหิ สมุทาจรนฺติ. เอวํ กปณมนุสฺเสน วิย คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา นิกฺขมิตพฺพนฺติ.

อิจฺเจตํ คามปฺปเวสนโต ปฏฺฐาย ยาว นิกฺขมนา อุทกจิกฺขลฺลาทิปฏิกฺกูลํ อาหารเหตุ อกฺกมิตพฺพญฺเจว ทฏฺฐพฺพญฺจ อธิวาเสตพฺพญฺจ โหติ. อโห วต โภ ปฏิกฺกูโล อาหาโรติ เอวํ ปริเยสนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๒๙๗. กถํ ปริโภคโต? เอวํ ปริยิฏฺฐาหาเรน ปน พหิคาเม ผาสุกฏฺฐาเน สุขนิสินฺเนน ยาว ตตฺถ หตฺถํ น โอตาเรติ, ตาว ตถารูปํ ครุฏฺฐานิยํ ภิกฺขุํ วา ลชฺชิมนุสฺสํ วา ทิสฺวา นิมนฺเตตุมฺปิ สกฺกา โหติ. ภุญฺชิตุกามตาย ปเนตฺถ หตฺเถ โอตาริตมตฺเต ‘‘คณฺหถา’’ติ วทนฺเตน ลชฺชิตพฺพํ โหติ. หตฺถํ ปน โอตาเรตฺวา มทฺทนฺตสฺส ปญฺจงฺคุลิอนุสาเรน เสโท ปคฺฆรมาโน สุกฺขถทฺธภตฺตมฺปิ เตเมนฺโต มุทุํ กโรติ.

อถ ตสฺมึ ปริมทฺทนมตฺเตนาปิ สมฺภินฺนโสเภ อาโลปํ กตฺวา มุเข ฐปิเต เหฏฺฐิมทนฺตา อุทุกฺขลกิจฺจํ สาเธนฺติ, อุปริมา มุสลกิจฺจํ, ชิวฺหา หตฺถกิจฺจํ. ตํ ตตฺถ สุวานโทณิยํ สุวานปิณฺฑมิว ทนฺตมุสเลหิ โกฏฺเฏตฺวา ชิวฺหาย สมฺปริวตฺติยมานํ ชิวฺหาคฺเค ตนุปสนฺนเขโฬ มกฺเขติ, เวมชฺฌโต ปฏฺฐาย พหลเขโฬ มกฺเขติ, ทนฺตกฏฺเฐน อสมฺปตฺตฏฺฐาเน ทนฺตคูถโก มกฺเขติ. โส เอวํ วิจุณฺณิตมกฺขิโต ตงฺขณญฺเญว อนฺตรหิตวณฺณคนฺธสงฺขารวิเสโส สุวานโทณิยํ ฐิตสุวานวมถุ วิย ปรมเชคุจฺฉภาวํ อุปคจฺฉติ. เอวรูโปปิ สมาโน จกฺขุสฺส อาปาถํ อตีตตฺตา อชฺโฌหริตพฺโพ โหตีติ เอวํ ปริโภคโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๒๙๘. กถํ อาสยโต? เอวํ ปริโภคํ อุปคโต จ ปเนส อนฺโต ปวิสมาโน ยสฺมา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ รญฺโญปิ จกฺกวตฺติสฺส ปิตฺตเสมฺหปุพฺพโลหิตาสเยสุ จตูสุ อญฺญตโร อาสโย โหติเยว. มนฺทปุญฺญานํ ปน จตฺตาโร อาสยา โหนฺติ. ตสฺมา ยสฺส ปิตฺตาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส พหลมธุกเตลมกฺขิโต วิย ปรมเชคุจฺโฉ โหติ. ยสฺส เสมฺหาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส นาคพลปณฺณรสมกฺขิโต วิย. ยสฺส ปุพฺพาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส ปูติตกฺกมกฺขิโต วิย. ยสฺส โลหิตาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส รชนมกฺขิโต วิย ปรมเชคุจฺโฉ โหตีติ เอวํ อาสยโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๒๙๙. กถํ นิธานโต? โส อิเมสุ จตูสุ อาสเยสุ อญฺญตเรน อาสเยน มกฺขิโต อนฺโตอุทรํ ปวิสิตฺวา เนว สุวณฺณภาชเน น มณิรชตาทิภาชเนสุ นิธานํ คจฺฉติ. สเจ ปน ทสวสฺสิเกน อชฺโฌหริยติ ทส วสฺสานิ อโธตวจฺจกูปสทิเส โอกาเส ปติฏฺฐหติ. สเจ วีส, ตึส, จตฺตาลีส, ปญฺญาส, สฏฺฐิ, สตฺตติ, อสีติ, นวุติวสฺสิเกน, สเจ วสฺสสติเกน อชฺโฌหริยติ. วสฺสสตํ อโธตวจฺจกูปสทิเส โอกาเส ปติฏฺฐหตีติ เอวํ นิธานโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๓๐๐. กถํ อปริปกฺกโต? โส ปนายมาหาโร เอวรูเป โอกาเส นิธานมุปคโต ยาว อปริปกฺโก โหติ, ตาว ตสฺมิญฺเญว ยถาวุตฺตปฺปกาเร ปรมนฺธการติมิเส นานากุณปคนฺธวาสิตปวนวิจริเต อติทุคฺคนฺธเชคุจฺเฉ ปเทเส ยถา นาม นิทาเฆ อกาลเมเฆน อภิวุฏฺฐมฺหิ จณฺฑาลคามทฺวารอาวาเฏ ปติตานิ ติณปณฺณกิลญฺชขณฺฑอหิกุกฺกุรมนุสฺสกุณปาทีนิ สูริยาตเปน สนฺตตฺตานิ เผณปุปฺผุฬกาจิตานิ ติฏฺฐนฺติ, เอวเมว ตํทิวสมฺปิ หิยฺโยปิ ตโต ปุริเม ทิวเสปิ อชฺโฌหโต สพฺโพ เอกโต หุตฺวา เสมฺหปฏลปริโยนทฺโธ กายคฺคิสนฺตาปกุถิตกุถนสญฺชาตเผณปุปฺผุฬกาจิโต ปรมเชคุจฺฉภาวํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ อปริปกฺกโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๓๐๑. กถํ ปริปกฺกโต? โส ตตฺตกายคฺคินา ปริปกฺโก สมาโน น สุวณฺณรชตาทิธาตุโย วิย สุวณฺณรชตาทิภาวํ อุปคจฺฉติ. เผณปุปฺผุฬเก ปน มุญฺจนฺโต สณฺหกรณิยํ ปิสิตฺวา นาฬิเก ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา วิย กรีสภาวํ อุปคนฺตฺวา ปกฺกาสยํ, มุตฺตภาวํ อุปคนฺตฺวา มุตฺตวตฺถิญฺจ ปูเรตีติ เอวํ ปริปกฺกโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๓๐๒. กถํ ผลโต? สมฺมา ปริปจฺจมาโน จ ปนายํ เกสโลมนขทนฺตาทีนิ นานากุณปานิ นิปฺผาเทติ อสมฺมาปริปจฺจมาโน ททฺทุกณฺฑุกจฺฉุกุฏฺฐกิลาสโสสกาสาติสารปฺปภุตีนิ โรคสตานิ, อิทมสฺส ผลนฺติ เอวํ ผลโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๓๐๓. กถํ นิสฺสนฺทโต? อชฺโฌหริยมาโน เจส เอเกน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา นิสฺสนฺทมาโน อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก กณฺณมฺหา กณฺณคูถโกติอาทินา ปกาเรน อเนเกหิ ทฺวาเรหิ นิสฺสนฺทติ. อชฺโฌหรณสมเย เจส มหาปริวาเรนาปิ อชฺโฌหริยติ. นิสฺสนฺทนสมเย ปน อุจฺจารปสฺสาวาทิภาวํ อุปคโต เอกเกเนว นีหริยติ. ปฐมทิวเส จ นํ ปริภุญฺชนฺโต หฏฺฐปหฏฺโฐปิ โหติ อุทคฺคุทคฺโค ปีติโสมนสฺสชาโต. ทุติยทิวเส นิสฺสนฺเทนฺโต ปิหิตนาสิโก โหติ วิกุณิตมุโข เชคุจฺฉี มงฺกุภูโต. ปฐมทิวเส จ นํ รตฺโต คิทฺโธ คธิโต มุจฺฉิโตปิ อชฺโฌหริตฺวา ทุติยทิวเส เอกรตฺติวาเสน วิรตฺโต อฏฺฏียมาโน หรายมาโน ชิคุจฺฉมาโน นีหรติ. เตนาหุ โปราณา –

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

เอกทฺวาเรน ปวิสิตฺวา, นวทฺวาเรหิ สนฺทติ.

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

ภุญฺชติ สปริวาโร, นิกฺขาเมนฺโต นิลียติ.

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

ภุญฺชติ อภินนฺทนฺโต, นิกฺขาเมนฺโต ชิคุจฺฉติ.

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

เอกรตฺติปริวาสา, สพฺพํ ภวติ ปูติก’’นฺติ.

เอวํ นิสฺสนฺทโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๓๐๔. กถํ สมฺมกฺขนโต? ปริโภคกาเลปิ เจส หตฺถโอฏฺฐชิวฺหาตาลูนิ สมฺมกฺเขติ. ตานิ เตน สมฺมกฺขิตตฺตา ปฏิกฺกูลานิ โหนฺติ, ยานิ โธตานิปิ คนฺธหรณตฺถํ ปุนปฺปุนํ โธวิตพฺพานิ โหนฺติ. ปริภุตฺโต สมาโน ยถา นาม โอทเน ปจฺจมาเน ถุสกณกุณฺฑกาทีนิ อุตฺตริตฺวา อุกฺขลิมุขวฏฺฏิปิธานิโย มกฺขนฺติ, เอวเมว สกลสรีรานุคเตน กายคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปจฺจิตฺวา อุตฺตรมาโน ทนฺเต ทนฺตมลภาเวน สมฺมกฺเขติ. ชิวฺหาตาลุปฺปภุตีนิ เขฬเสมฺหาทิภาเวน, อกฺขิกณฺณนาสอโธมคฺคาทิเก อกฺขิคูถกกณฺณคูถกสิงฺฆาณิกามุตฺตกรีสาทิภาเวน สมฺมกฺเขติ. เยน สมฺมกฺขิตานิ อิมานิ ทฺวารานิ ทิวเส ทิวเส โธวิยมานานิปิ เนว สุจีนิ, น มโนรมานิ โหนฺติ. เยสุ เอกจฺจํ โธวิตฺวา หตฺโถ ปุน อุทเกน โธวิตพฺโพ โหติ. เอกจฺจํ โธวิตฺวา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โคมเยนปิ มตฺติกายปิ คนฺธจุณฺเณนปิ โธวโต ปาฏิกุลฺยตา วิคจฺฉตีติ เอวํ สมฺมกฺขนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

๓๐๕. ตสฺเสวํ ทสหากาเรหิ ปฏิกฺกูลตํ ปจฺจเวกฺขโต ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กโรนฺตสฺส ปฏิกฺกูลาการวเสน กพฬีการาหาโร ปากโฏ โหติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ. กพฬีการาหารสฺส สภาวธมฺมตาย คมฺภีรตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺเตน อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาธิยติ. ปฏิกฺกูลาการคฺคหณวเสน ปเนตฺถ สญฺญา ปากฏา โหติ. ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญา อิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

อิมญฺจ ปน อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ อนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน รสตณฺหาย จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวฏฺฏติ. โส กนฺตารนิตฺถรณตฺถิโก วิย ปุตฺตมํสํ วิคตมโท อาหารํ อาหาเรติ ยาวเทว ทุกฺขสฺส นิตฺถรณตฺถาย. อถสฺส อปฺปกสิเรเนว กพฬีการาหารปริญฺญามุเขน ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญํ คจฺฉติ. โส ปญฺจกามคุณปริญฺญามุเขน รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติ. อปริปกฺกาทิปฏิกฺกูลภาววเสน จสฺส กายคตาสติภาวนาปิ ปาริปูรึ คจฺฉติ, อสุภสญฺญาย อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. อิมํ ปน ปฏิปตฺตึ นิสฺสาย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อมตปริโยสานตํ อนภิสมฺภุณนฺโต สุคติปรายโน โหตีติ.

อยํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญาภาวนาย วิตฺถารกถา.

จตุธาตุววตฺถานภาวนา

๓๐๖. อิทานิ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญานนฺตรํ เอกํ ววตฺถานนฺติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐสฺส จตุธาตุววตฺถานสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ววตฺถานนฺติ สภาวูปลกฺขณวเสน สนฺนิฏฺฐานํ, จตุนฺนํ ธาตูนํ ววตฺถานํ จตุธาตุววตฺถานํ. ธาตุมนสิกาโร, ธาตุกมฺมฏฺฐานํ, จตุธาตุววตฺถานนฺติ อตฺถโต เอกํ. ตยิทํ ทฺวิธา อาคตํ สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ. สงฺเขปโต มหาสติปฏฺฐาเน อาคตํ. วิตฺถารโต มหาหตฺถิปทูปเม ราหุโลวาเท ธาตุวิภงฺเค จ. ตญฺหิ –

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทกฺโข โคฆาตโก วา โคฆาตกนฺเตวาสี วา คาวึ วธิตฺวา จตุมหาปเถ พิลโส วิภชิตฺวา นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ, อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’ติ –

เอวํ ติกฺขปญฺญสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส วเสน มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๓๗๘) สงฺเขปโต อาคตํ.

ตสฺสตฺโถ – ยถา เฉโก โคฆาตโก วา ตสฺเสว วา ภตฺตเวตนภโต อนฺเตวาสิโก คาวึ วธิตฺวา วินิวิชฺฌิตฺวา จตสฺโส ทิสา คตานํ มหาปถานํ เวมชฺฌฏฺฐานสงฺขาเต จตุมหาปเถ โกฏฺฐาสํ กตฺวา นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว ภิกฺขุ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ เยน เกนจิ อากาเรน ฐิตตฺตา ยถาฐิตํ. ยถาฐิตตฺตาว ยถาปณิหิตํ กายํ อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปถวีธาตุ…เป… วาโยธาตูติ เอวํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ.

กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา โคฆาตกสฺส คาวึ โปเสนฺตสฺสปิ อาฆาตนํ อาหรนฺตสฺสปิ อาหริตฺวา ตตฺถ พนฺธิตฺวา ฐเปนฺตสฺสปิ วธนฺตสฺสปิ วธิตํ มตํ ปสฺสนฺตสฺสปิ ตาวเทว คาวีติสญฺญา น อนฺตรธายติ, ยาว นํ ปทาเลตฺวา พิลโส น วิภชติ. วิภชิตฺวา นิสินฺนสฺส ปน คาวีสญฺญา อนฺตรธายติ, มํสสญฺญา ปวตฺตติ. นาสฺส เอวํ โหติ ‘‘อหํ คาวึ วิกฺกิณามิ, อิเม คาวึ หรนฺตี’’ติ. อถ ขฺวสฺส ‘‘อหํ มํสํ วิกฺกิณามิ, อิเมปิ มํสํ หรนฺติ’’จฺเจว โหติ, เอวเมว อิมสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ พาลปุถุชฺชนกาเล คิหิภูตสฺสปิ ปพฺพชิตสฺสปิ ตาวเทว สตฺโตติ วา โปโสติ วา ปุคฺคโลติ วา สญฺญา น อนฺตรธายติ, ยาว อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา ธาตุโส น ปจฺจเวกฺขติ. ธาตุโส ปจฺจเวกฺขโต ปน สตฺตสญฺญา อนฺตรธายติ, ธาตุวเสเนว จิตฺตํ สนฺติฏฺฐติ. เตนาห ภควา ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทกฺโข โคฆาตโก วา…เป… นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ…เป… วาโยธาตู’’ติ.

๓๐๗. มหาหตฺถิปทูปเม (ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย) ปน – ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ ขริคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, เกสา โลมา…เป… อุทริยํ กรีสํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ ขริคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจติ, อาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตู’’ติ จ,

‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา อาโปธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ อาโป อาโปคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, ปิตฺตํ…เป… มุตฺตํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ อาโป อาโปคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา อาโปธาตู’’ติ จ,

‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา เตโชธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ เตโช เตโชคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชีรียติ, เยน จ ปริฑยฺหติ, เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ เตโช เตโชคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา เตโชธาตู’’ติ จ,

‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา วาโยธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ วาโย วาโยคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, อุทฺธงฺคมา วาตา, อโธคมา วาตา, กุจฺฉิสยา วาตา, โกฏฺฐาสยา วาตา, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา, อสฺสาโส ปสฺสาโส อิติ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ วาโย วาโยคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา วาโยธาตู’’ติ จ –

เอวํ นาติติกฺขปญฺญสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส วเสน วิตฺถารโต อาคตํ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ราหุโลวาทธาตุวิภงฺเคสุปิ.

ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา, อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ อิทํ ตาว อุภยมฺปิ นิยกสฺส อธิวจนํ. นิยกํ นาม อตฺตนิ ชาตํ สสนฺตานปริยาปนฺนนฺติ อตฺโถ. ตยิทํ ยถา โลเก อิตฺถีสุ กถา อธิตฺถีติ วุจฺจติ, เอวํ อตฺตนิ ปวตฺตตฺตา อชฺฌตฺตํ, อตฺตานํ ปฏิจฺจ ปฏิจฺจ ปวตฺตตฺตา ปจฺจตฺตนฺติปิ วุจฺจติ. กกฺขฬนฺติ ถทฺธํ. ขริคตนฺติ ผรุสํ. ตตฺถ ปฐมํ ลกฺขณวจนํ, ทุติยํ อาการวจนํ, กกฺขฬลกฺขณา หิ ปถวีธาตุ, สา ผรุสาการา โหติ, ตสฺมา ขริคตนฺติ วุตฺตา. อุปาทินฺนนฺติ ทฬฺหํ อาทินฺนํ, อหํ มมนฺติ เอวํ ทฬฺหํ อาทินฺนํ, คหิตํ ปรามฏฺฐนฺติ อตฺโถ. เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต. ตสฺส ตํ กตมนฺติ เจติ อตฺโถ. ตโต ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ มตฺถลุงฺคํ ปกฺขิปิตฺวา วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ นิทฺทิฏฺฐาติ เวทิตพฺพา. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจีติ อวเสเสสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ ปถวีธาตุ สงฺคหิตา.

วิสฺสนฺทนภาเวน ตํ ตํ ฐานํ อปฺโปตีติ อาโป. กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน นานาวิเธสุ อาเปสุ คตนฺติ อาโปคตํ. กึ ตํ? อาโปธาตุยา อาพนฺธนลกฺขณํ.

เตชนวเสน เตโช, วุตฺตนเยเนว เตเชสุ คตนฺติ เตโชคตํ. กึ ตํ? อุณฺหตฺตลกฺขณํ. เยน จาติ เยน เตโชธาตุคเตน กุปิเตน อยํ กาโย สนฺตปฺปติ, เอกาหิกชราทิภาเวน อุสุมชาโต โหติ. เยน จ ชีรียตีติ เยน อยํ กาโย ชีรติ, อินฺทฺริยเวกลฺลตํ พลปริกฺขยํ วลิปลิตาทิภาวญฺจ ปาปุณาติ. เยน จ ปริฑยฺหตีติ เยน กุปิเตน อยํ กาโย ฑยฺหติ. โส จ ปุคฺคโล ‘‘ฑยฺหามิ ฑยฺหามี’’ติ กนฺทนฺโต สตโธตสปฺปิโคสีสจนฺทนาทิเลปญฺเจว ตาลวณฺฏวาตญฺจ ปจฺจาสีสติ. เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉตีติ เยเนตํ อสิตํ วา โอทนาทิ ปีตํ วา ปานกาทิ ขายิตํ วา ปิฏฺฐขชฺชกาทิ สายิตํ วา อมฺพปกฺกมธุผาณิตาทิ สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ, รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุริมา ตโย เตโชธาตุสมุฏฺฐานา. ปจฺฉิโม กมฺมสมุฏฺฐาโนว.

วายนวเสน วาโย, วุตฺตนเยเนว วาเยสุ คตนฺติ วาโยคตํ. กึ ตํ? วิตฺถมฺภนลกฺขณํ. อุทฺธงฺคมา วาตาติ อุคฺคารหิกฺกาทิปวตฺตกา อุทฺธํ อาโรหณวาตา. อโธคมา วาตาติ อุจฺจารปสฺสาวาทินีหรณกา อโธ โอโรหณวาตา. กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตา. โกฏฺฐาสยา วาตาติ อนฺตานํ อนฺโตวาตา. องฺคมงฺคานุสาริโน วาตาติ ธมนิชาลานุสาเรน สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสฏา สมิญฺชนปสารณาทินิพฺพตฺตกา วาตา. อสฺสาโสติ อนฺโตปวิสนนาสิกวาโต. ปสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสิกวาโต. เอตฺถ จ ปุริมา ปญฺจ จตุสมุฏฺฐานา. อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฏฺฐานาว. สพฺพตฺถ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจีติ อิมินา ปเทน อวเสสโกฏฺฐาเสสุ อาโปธาตุอาทโย สงฺคหิตา.

อิติ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ, ทฺวาทสหิ อาโปธาตุ, จตูหิ เตโชธาตุ, ฉหิ วาโยธาตูติ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ จตสฺโส ธาตุโย วิตฺถาริตา โหนฺตีติ อยํ ตาเวตฺถ ปาฬิวณฺณนา.

๓๐๘. ภาวนานเย ปเนตฺถ ติกฺขปญฺญสฺส ภิกฺขุโน เกสา ปถวีธาตุ, โลมา ปถวีธาตูติ เอวํ วิตฺถารโต ธาตุปริคฺคโห ปปญฺจโต อุปฏฺฐาติ. ยํ ถทฺธลกฺขณํ, อยํ ปถวีธาตุ. ยํ อาพนฺธนลกฺขณํ, อยํ อาโปธาตุ. ยํ ปริปาจนลกฺขณํ, อยํ เตโชธาตุ. ยํ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ, อยํ วาโยธาตูติ เอวํ มนสิกโรโต ปนสฺส กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ. นาติติกฺขปญฺญสฺส ปน เอวํ มนสิกโรโต อนฺธการํ อวิภูตํ โหติ. ปุริมนเยน วิตฺถารโต มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ.

กถํ? ยถา ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ พหุเปยฺยาลํ ตนฺตึ สชฺฌายนฺเตสุ ติกฺขปญฺโญ ภิกฺขุ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เปยฺยาลมุขํ วิตฺถาเรตฺวา ตโต ปรํ อุภโตโกฏิวเสเนว สชฺฌายํ กโรนฺโต คจฺฉติ. ตตฺร นาติติกฺขปญฺโญ เอวํ วตฺตา โหติ ‘‘กึ สชฺฌาโย นาเมส โอฏฺฐปริยาหตมตฺตํ กาตุํ น เทติ, เอวํ สชฺฌาเย กริยมาเน กทา ตนฺติ ปคุณา ภวิสฺสตี’’ติ. โส อาคตาคตํ เปยฺยาลมุขํ วิตฺถาเรตฺวาว สชฺฌายํ กโรติ. ตเมนํ อิตโร เอวมาห – ‘‘กึ สชฺฌาโย นาเมส ปริโยสานํ คนฺตุํ น เทติ, เอวํ สชฺฌาเย กริยมาเน กทา ตนฺติ ปริโยสานํ คมิสฺสตี’’ติ. เอวเมว ติกฺขปญฺญสฺส เกสาทิวเสน วิตฺถารโต ธาตุปริคฺคโห ปปญฺจโต อุปฏฺฐาติ. ยํ ถทฺธลกฺขณํ, อยํ ปถวีธาตูติอาทินา นเยน สงฺเขปโต มนสิกโรโต กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ. อิตรสฺส ตถา มนสิกโรโต อนฺธการํ อวิภูตํ โหติ. เกสาทิวเสน วิตฺถารโต มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ.

ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน ติกฺขปญฺเญน ตาว รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน สกลมฺปิ อตฺตโน รูปกายํ อาวชฺเชตฺวา โย อิมสฺมึ กาเย ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา, อยํ ปถวีธาตุ. โย อาพนฺธนภาโว วา ทฺรวภาโว วา, อยํ อาโปธาตุ. โย ปริปาจนภาโว วา อุณฺหภาโว วา, อยํ เตโชธาตุ. โย วิตฺถมฺภนภาโว วา สมุทีรณภาโว วา, อยํ วาโยธาตูติ เอวํ สํขิตฺเตน ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ธาตุมตฺตโต นิสฺสตฺตโต นิชฺชีวโต อาวชฺชิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. ตสฺเสวํ วายมมานสฺส นจิเรเนว ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต สภาวธมฺมารมฺมณตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺโต อุปจารมตฺโต สมาธิ อุปฺปชฺชติ.

อถ วา ปน เย อิเม จตุนฺนํ มหาภูตานํ นิสฺสตฺตภาวทสฺสนตฺถํ ธมฺมเสนาปตินา ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปนฺเตฺวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) จตฺตาโร โกฏฺฐาสา วุตฺตา. เตสุ ตํ ตํ อนฺตรานุสารินา ญาณหตฺเถน วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา โย เอเตสุ ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา, อยํ ปถวีธาตูติ ปุริมนเยเนว ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ธาตุมตฺตโต นิสฺสตฺตโต นิชฺชีวโต อาวชฺชิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. ตสฺเสวํ วายมมานสฺส นจิเรเนว ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต สภาวธมฺมารมฺมณตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺโต อุปจารมตฺโต สมาธิ อุปฺปชฺชติ. อยํ สงฺเขปโต อาคเต จตุธาตุววตฺถาเน ภาวนานโย.

๓๐๙. วิตฺถารโต อาคเต ปน เอวํ เวทิตพฺโพ. อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน หิ นาติติกฺขปญฺเญน โยคินา อาจริยสนฺติเก ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ วิตฺถารโต ธาตุโย อุคฺคณฺหิตฺวา วุตฺตปฺปกาเร เสนาสเน วิหรนฺเตน กตสพฺพกิจฺเจน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน สสมฺภารสงฺเขปโต, สสมฺภารวิภตฺติโต, สลกฺขณสงฺเขปโต, สลกฺขณวิภตฺติโตติ เอวํ จตูหากาเรหิ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตพฺพํ.

ตตฺถ กถํ สสมฺภารสงฺเขปโต ภาเวติ? อิธ ภิกฺขุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปติ. ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ ยูสคตํ อุทกสงฺขาตํ อาพนฺธนาการํ อาโปธาตูติ ววตฺถเปติ. จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนกํ เตชํ เตโชธาตูติ ววตฺถเปติ. ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนาการํ วาโยธาตูติ ววตฺถเปติ. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโตเยว ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ.

๓๑๐. ยสฺส ปน เอวํ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สสมฺภารวิภตฺติโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? เตน หิ ภิกฺขุนา ยํ ตํ กายคตาสติกมฺมฏฺฐานนิทฺเทเส สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ ทสธา มนสิการโกสลฺลญฺจ วุตฺตํ. ทฺวตฺตึสากาเร ตาว ตํ สพฺพํ อปริหาเปตฺวา ตจปญฺจกาทีนํ อนุโลมปฏิโลมโต วจสา สชฺฌายํ อาทึกตฺวา สพฺพํ ตตฺถ วุตฺตวิธานํ กาตพฺพํ. อยเมว หิ วิเสโส, ตตฺถ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน เกสาทโย มนสิกริตฺวาปิ ปฏิกฺกูลวเสน จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ, อิธ ธาตุวเสน. ตสฺมา วณฺณาทิวเสน ปญฺจธา ปญฺจธา เกสาทโย มนสิกริตฺวา อวสาเน เอวํ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ.

๓๑๑. อิเม เกสา นาม สีสกฏาหปลิเวฐนจมฺเม ชาตา. ตตฺถ ยถาวมฺมิกมตฺถเก ชาเตสุ กุณฺฐติเณสุ น วมฺมิกมตฺถโก ชานาติ มยิ กุณฺฐติณานิ ชาตานีติ, นปิ กุณฺฐติณานิ ชานนฺติ มยํ วมฺมิกมตฺถเก ชาตานีติ, เอวเมว น สีสกฏาหปลิเวฐนจมฺมํ ชานาติ มยิ เกสา ชาตาติ, นปิ เกสา ชานนฺติ มยํ สีสกฏาหเวฐนจมฺเม ชาตาติ, อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เกสา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๑๒. โลมา สรีรเวฐนจมฺเม ชาตา. ตตฺถ ยถา สุญฺญคามฏฺฐาเน ชาเตสุ ทพฺพติณเกสุ น สุญฺญคามฏฺฐานํ ชานาติ มยิ ทพฺพติณกานิ ชาตานีติ, นปิ ทพฺพติณกานิ ชานนฺติ มยํ สุญฺญคามฏฺฐาเน ชาตานีติ, เอวเมว น สรีรเวฐนจมฺมํ ชานาติ มยิ โลมา ชาตาติ. นปิ โลมา ชานนฺติ มยํ สรีรเวฐนจมฺเม ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ โลมา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๑๓. นขา องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ชาตา. ตตฺถ ยถา กุมารเกสุ ทณฺฑเกหิ มธุกฏฺฐิเก วิชฺฌิตฺวา กีฬนฺเตสุ น ทณฺฑกา ชานนฺติ อเมฺหสุ มธุกฏฺฐิกา ฐปิตาติ, นปิ มธุกฏฺฐิกา ชานนฺติ มยํ ทณฺฑเกสุ ฐปิตาติ, เอวเมว น องฺคุลิโย ชานนฺติ อมฺหากํ อคฺเคสุ นขา ชาตาติ. นปิ นขา ชานนฺติ มยํ องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ นขา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๑๔. ทนฺตา หนุกฏฺฐิเกสุ ชาตา. ตตฺถ ยถา วฑฺฒกีหิ ปาสาณอุทุกฺขลเกสุ เกนจิเทว สิเลสชาเตน พนฺธิตฺวา ฐปิตถมฺเภสุ น อุทุกฺขลา ชานนฺติ อเมฺหสุ ถมฺภา ฐิตาติ. นปิ ถมฺภา ชานนฺติ มยํ อุทุกฺขเลสุ ฐิตาติ, เอวเมว น หนุกฏฺฐีนิ ชานนฺติ อเมฺหสุ ทนฺตา ชาตาติ. นปิ ทนฺตา ชานนฺติ มยํ หนุกฏฺฐีสุ ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ทนฺตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๑๕. ตโจ สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโต. ตตฺถ ยถา อลฺลโคจมฺมปริโยนทฺธาย มหาวีณาย น มหาวีณา ชานาติ อหํ อลฺลโคจมฺเมน ปริโยนทฺธาติ. นปิ อลฺลโคจมฺมํ ชานาติ มยา มหาวีณา ปริโยนทฺธาติ, เอวเมว น สรีรํ ชานาติ อหํ ตเจน ปริโยนทฺธนฺติ. นปิ ตโจ ชานาติ มยา สรีรํ ปริโยนทฺธนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ตโจ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๑๖. มํสํ อฏฺฐิสงฺฆาฏํ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา มหามตฺติกลิตฺตาย ภิตฺติยา น ภิตฺติ ชานาติ อหํ มหามตฺติกาย ลิตฺตาติ. นปิ มหามตฺติกา ชานาติ มยา ภิตฺติ ลิตฺตาติ, เอวเมว น อฏฺฐิสงฺฆาโฏ ชานาติ อหํ นวเปสิสตปฺปเภเทน มํเสน ลิตฺโตติ. นปิ มํสํ ชานาติ มยา อฏฺฐิสงฺฆาโฏ ลิตฺโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มํสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๑๗. นฺหารุ สรีรพฺภนฺตเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธมานา ฐิตา. ตตฺถ ยถา วลฺลีหิ วินทฺเธสุ กุฏฺฏทารูสุ น กุฏฺฏทารูนิ ชานนฺติ มยํ วลฺลีหิ วินทฺธานีติ. นปิ วลฺลิโย ชานนฺติ อเมฺหหิ กุฏฺฏทารูนิ วินทฺธานีติ, เอวเมว น อฏฺฐีนิ ชานนฺติ มยํ นฺหารูหิ อาพทฺธานีติ. นปิ นฺหารู ชานนฺติ อเมฺหหิ อฏฺฐีนิ อาพทฺธานีติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ นฺหารุ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๑๘. อฏฺฐีสุ ปณฺหิกฏฺฐิ โคปฺผกฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. โคปฺผกฏฺฐิ ชงฺฆฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. ชงฺฆฏฺฐิ อูรุฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. อูรุฏฺฐิ กฏิฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. กฏิฏฺฐิ ปิฏฺฐิกณฺฏกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ, ปิฏฺฐิกณฺฏโก คีวฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต. คีวฏฺฐิ สีสฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. สีสฏฺฐิ คีวฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. คีวฏฺฐิ ปิฏฺฐิกณฺฏเก ปติฏฺฐิตํ. ปิฏฺฐิกณฺฏโก กฏิฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิโต. กฏิฏฺฐิ อูรุฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. อูรุฏฺฐิ ชงฺฆฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. ชงฺฆฏฺฐิ โคปฺผกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. โคปฺผกฏฺฐิ ปณฺหิกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ.

ตตฺถ ยถา อิฏฺฐกทารุโคมยาทิสญฺจเยสุ น เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ชานนฺติ มยํ อุปริเม อุปริเม อุกฺขิปิตฺวา ฐิตาติ. นปิ อุปริมา อุปริมา ชานนฺติ มยํ เหฏฺฐิเมสุ เหฏฺฐิเมสุ ปติฏฺฐิตาติ, เอวเมว น ปณฺหิกฏฺฐิ ชานาติ อหํ โคปฺผกฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น โคปฺผกฏฺฐิ ชานาติ อหํ ชงฺฆฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น ชงฺฆฏฺฐิ ชานาติ อหํ อูรุฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น อูรุฏฺฐิ ชานาติ อหํ กฏิฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น กฏิฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปิฏฺฐิกณฺฏกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น ปิฏฺฐิกณฺฏโก ชานาติ อหํ คีวฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น คีวฏฺฐิ ชานาติ อหํ สีสฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น สีสฏฺฐิ ชานาติ อหํ คีวฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น คีวฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปิฏฺฐิกณฺฏเก ปติฏฺฐิตนฺติ. น ปิฏฺฐิกณฺฏโก ชานาติ อหํ กฏิฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิโตติ. น กฏิฏฺฐิ ชานาติ อหํ อูรุฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น อูรุฏฺฐิ ชานาติ อหํ ชงฺฆฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น ชงฺฆฏฺฐิ ชานาติ อหํ โคปฺผกฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น โคปฺผกฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปณฺหิกฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อฏฺฐิ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๑๙. อฏฺฐิมิญฺชํ เตสํ เตสํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา เวฬุปพฺพาทีนํ อนฺโต ปกฺขิตฺตฉินฺนเวตฺตคฺคาทีสุ น เวฬุปพฺพาทีนิ ชานนฺติ อเมฺหสุ เวตฺตคฺคาทีนิ ปกฺขิตฺตานีติ. นปิ เวตฺตคฺคาทีนิ ชานนฺติ มยํ เวฬุปพฺพาทีสุ ฐิตานีติ, เอวเมว น อฏฺฐีนิ ชานนฺติ อมฺหากํ อนฺโต มิญฺชํ ฐิตนฺติ. นาปิ มิญฺชํ ชานาติ อหํ อฏฺฐีนํ อนฺโต ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อฏฺฐิมิญฺชํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๐. วกฺกํ คลวาฏกโต นิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา วณฺฏุปนิพทฺเธ อมฺพผลทฺวเย น วณฺฏํ ชานาติ มยา อมฺพผลทฺวยํ อุปนิพทฺธนฺติ. นปิ อมฺพผลทฺวยํ ชานาติ อหํ วณฺเฏน อุปนิพทฺธนฺติ, เอวเมว น ถูลนฺหารุ ชานาติ มยา วกฺกํ อุปนิพทฺธนฺติ. นปิ วกฺกํ ชานาติ อหํ ถูลนฺหารุนา อุปนิพทฺธนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ วกฺกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๑. หทยํ สรีรพฺภนฺตเร อุรฏฺฐิปญฺชรมชฺฌํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรํ นิสฺสาย ฐปิตาย มํสเปสิยา น สนฺทมานิกปญฺชรพฺภนฺตรํ ชานาติ มํ นิสฺสาย มํสเปสิ ฐิตาติ. นปิ มํสเปสิ ชานาติ อหํ ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น อุรฏฺฐิปญฺชรพฺภนฺตรํ ชานาติ มํ นิสฺสาย หทยํ ฐิตนฺติ. นปิ หทยํ ชานาติ อหํ อุรฏฺฐิปญฺชรํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ หทยํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๒. ยกนํ อนฺโตสรีเร ทฺวินฺนํ ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา อุกฺขลิกปาลปสฺสมฺหิ ลคฺเค ยมกมํสปิณฺเฑ น อุกฺขลิกปาลปสฺสํ ชานาติ มยิ ยมกมํสปิณฺโฑ ลคฺโคติ. นปิ ยมกมํสปิณฺโฑ ชานาติ อหํ อุกฺขลิกปาลปสฺเส ลคฺโคติ, เอวเมว น ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ ชานาติ มํ นิสฺสาย ยกนํ ฐิตนฺติ. นปิ ยกนํ ชานาติ อหํ ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ยกนํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๓. กิโลมเกสุ ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปริวาเรตฺวา ฐิตํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปิโลติกปลิเวฐิเต มํเส น มํสํ ชานาติ อหํ ปิโลติกาย ปลิเวฐิตนฺติ. นปิ ปิโลติกา ชานาติ มยา มํสํ ปลิเวฐิตนฺติ, เอวเมว น วกฺกหทยานิ สกลสรีเร จ มํสํ ชานาติ อหํ กิโลมเกน ปฏิจฺฉนฺนนฺติ. นปิ กิโลมกํ ชานาติ มยา วกฺกหทยานิ สกลสรีเร จ มํสํ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ กิโลมกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๔. ปิหกํ หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตาย โคมยปิณฺฑิยา น โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ ชานาติ โคมยปิณฺฑิ มํ นิสฺสาย ฐิตาติ. นปิ โคมยปิณฺฑิ ชานาติ อหํ โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ ชานาติ ปิหกํ มํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. นปิ ปิหกํ ชานาติ อหํ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปิหกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๕. ปปฺผาสํ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานมนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาเน สกุณกุลาวเก น ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ สกุณกุลาวโก ลมฺพมาโน ฐิโตติ. นปิ สกุณกุลาวโก ชานาติ อหํ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน ฐิโตติ, เอวเมว น ตํ สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ ปปฺผาสํ ลมฺพมานํ ฐิตนฺติ. นปิ ปปฺผาสํ ชานาติ อหํ เอวรูเป สรีรพฺภนฺตเร ลมฺพมานํ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปปฺผาสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๖. อนฺตํ คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา โลหิตโทณิกาย โอภุชิตฺวา ฐปิเต ฉินฺนสีสธมฺมนิกเฬวเร น โลหิตโทณิ ชานาติ มยิ ธมฺมนิกเฬวรํ ฐิตนฺติ. นปิ ธมฺมนิกเฬวรํ ชานาติ อหํ โลหิตโทณิยา ฐิตนฺติ, เอวเมว น สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ อนฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ อนฺตํ ชานาติ อหํ สรีรพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อนฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๗. อนฺตคุณํ อนฺตนฺตเร เอกวีสติอนฺตโภเค พนฺธิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺเพตฺวา ฐิเตสุ รชฺชุเกสุ น ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ ชานาติ รชฺชุกา มํ สิพฺพิตฺวา ฐิตาติ. นปิ รชฺชุกา ชานนฺติ มยํ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิตฺวา ฐิตาติ, เอวเมว น อนฺตํ ชานาติ อนฺตคุณํ มํ อาพนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ อนฺตคุณํ ชานาติ อหํ อนฺตํ อาพนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อนฺตคุณํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๘. อุทริยํ อุทเร ฐิตํ อสิตปีตขายิตสายิตํ. ตตฺถ ยถา สุวานโทณิยํ ฐิเต สุวานวมถุมฺหิ น สุวานโทณิ ชานาติ มยิ สุวานวมถุ ฐิโตติ. นปิ สุวานวมถุ ชานาติ อหํ สุวานโทณิยํ ฐิโตติ, เอวเมว น อุทรํ ชานาติ มยิ อุทริยํ ฐิตนฺติ. นปิ อุทริยํ ชานาติ อหํ อุทเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อุทริยํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๒๙. กรีสํ ปกฺกาสยสงฺขาเต อฏฺฐงฺคุลเวฬุปพฺพสทิเส อนฺตปริโยสาเน ฐิตํ. ตตฺถ ยถา เวฬุปพฺเพ โอมทฺทิตฺวา ปกฺขิตฺตาย สณฺหปณฺฑุมตฺติกาย น เวฬุปพฺพํ ชานาติ มยิ ปณฺฑุมตฺติกา ฐิตาติ. นปิ ปณฺฑุมตฺติกา ชานาติ อหํ เวฬุปพฺเพ ฐิตาติ, เอวเมว น ปกฺกาสโย ชานาติ มยิ กรีสํ ฐิตนฺติ. นปิ กรีสํ ชานาติ อหํ ปกฺกาสเย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ กรีสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๓๐. มตฺถลุงฺคํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปุราณลาพุกฏาเห ปกฺขิตฺตาย ปิฏฺฐปิณฺฑิยา น ลาพุกฏาหํ ชานาติ มยิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ฐิตาติ. นปิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ชานาติ อหํ ลาพุกฏาเห ฐิตาติ, เอวเมว น สีสกฏาหพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ มตฺถลุงฺคํ ฐิตนฺติ. นปิ มตฺถลุงฺคํ ชานาติ อหํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มตฺถลุงฺคํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

๓๓๑. ปิตฺเตสุ อพทฺธปิตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธํ สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ. พทฺธปิตฺตํ ปิตฺตโกสเก ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปูวํ พฺยาเปตฺวา ฐิเต เตเล น ปูวํ ชานาติ เตลํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ ปูวํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น สรีรํ ชานาติ อพทฺธปิตฺตํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ อพทฺธปิตฺตํ ชานาติ อหํ สรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. ยถา วสฺโสทเกน ปุณฺเณ โกสาตกิโกสเก น โกสาตกิโกสโก ชานาติ มยิ วสฺโสทกํ ฐิตนฺติ. นปิ วสฺโสทกํ ชานาติ อหํ โกสาตกิโกสเก ฐิตนฺติ, เอวเมว น ปิตฺตโกสโก ชานาติ มยิ พทฺธปิตฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ พทฺธปิตฺตํ ชานาติ อหํ ปิตฺตโกสเก ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปิตฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๓๒. เสมฺหํ เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ อุทรปฏเล ฐิตํ. ตตฺถ ยถา อุปริ สญฺชาตเผณปฏลาย จนฺทนิกาย น จนฺทนิกา ชานาติ มยิ เผณปฏลํ ฐิตนฺติ. นปิ เผณปฏลํ ชานาติ อหํ จนฺทนิกาย ฐิตนฺติ, เอวเมว น อุทรปฏลํ ชานาติ มยิ เสมฺหํ ฐิตนฺติ. นปิ เสมฺหํ ชานาติ อหํ อุทรปฏเล ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เสมฺหํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๓๓. ปุพฺโพ อนิพทฺโธกาโส ยตฺถ ยตฺเถว ขาณุกณฺฏกปฺปหรณอคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปีฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ ติฏฺฐติ. ตตฺถ ยถา ผรสุปฺปหาราทิวเสน ปคฺฆริตนิยฺยาเส รุกฺเข น รุกฺขสฺส ปหาราทิปฺปเทสา ชานนฺติ อเมฺหสุ นิยฺยาโส ฐิโตติ, นปิ นิยฺยาโส ชานาติ อหํ รุกฺขสฺส ปหาราทิปฺปเทเสสุ ฐิโตติ, เอวเมว น สรีรสฺส ขาณุกณฺฏกาทีหิ อภิหตปฺปเทสา ชานนฺติ อเมฺหสุ ปุพฺโพ ฐิโตติ. นปิ ปุพฺโพ ชานาติ อหํ เตสุ ปเทเสสุ ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปุพฺโพ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๓๔. โลหิเตสุ สํสรณโลหิตํ ปิตฺตํ วิย สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนฏฺฐานสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺถปูรมตฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาสานิ เตเมนฺตํ ฐิตํ. ตตฺถ สํสรณโลหิเต อพทฺธปิตฺตสทิโสว วินิจฺฉโย. อิตรํ ปน ยถา ชชฺชรกปาเล โอวฏฺเฐ อุทเก เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตมยมาเน น เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ ชานนฺติ มยํ อุทเกน เตมิยมานาติ. นปิ อุทกํ ชานาติ อหํ เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมมีติ, เอวเมว น ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคฏฺฐานํ วกฺกาทีนิ วา ชานนฺติ มยิ โลหิตํ ฐิตํ อเมฺห วา เตมยมานํ ฐิตนฺติ. นปิ โลหิตํ ชานาติ อหํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา วกฺกาทีนิ เตมยมานํ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ โลหิตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๓๕. เสโท อคฺคิสนฺตาปาทิกาเลสุ เกสโลมกูปวิวรานิ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ เจว ปคฺฆรติ จ. ตตฺถ ยถา อุทกา อพฺพูฬฺหมตฺเตสุ ภิสมุฬาลกุมุทนาฬกลาเปสุ น ภิสาทิกลาปวิวรานิ ชานนฺติ อเมฺหหิ อุทกํ ปคฺฆรตีติ. นปิ ภิสาทิกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรนฺตํ อุทกํ ชานาติ อหํ ภิสาทิกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรามีติ, เอวเมว น เกสโลมกูปวิวรานิ ชานนฺติ อเมฺหหิ เสโท ปคฺฆรตีติ. นปิ เสโท ชานาติ อหํ เกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรามีติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เสโท นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๓๖. เมโท ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต ปตฺถินฺนสิเนโห. ตตฺถ ยถา หลิทฺทิปิโลติกปฏิจฺฉนฺเน มํสปุญฺเช น มํสปุญฺโช ชานาติ มํ นิสฺสาย หลิทฺทิปิโลติกา ฐิตาติ. นปิ หลิทฺทิปิโลติกา ชานาติ อหํ มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น สกลสรีเร ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ ชานาติ มํ นิสฺสาย เมโท ฐิโตติ. นปิ เมโท ชานาติ อหํ สกลสรีเร ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ นิสฺสาย ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เมโท นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปตฺถินฺนยูโส อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๓๗. อสฺสุ ยทา สญฺชายติ ตทา อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. ตตฺถ ยถา อุทกปุณฺเณสุ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ น ตรุณตาลฏฺฐิกูปกา ชานนฺติ อเมฺหสุ อุทกํ ฐิตนฺติ. นปิ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ อุทกํ ชานาติ อหํ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิตนฺติ, เอวเมว น อกฺขิกูปกา ชานนฺติ อเมฺหสุ อสฺสุ ฐิตนฺติ. นปิ อสฺสุ ชานาติ อหํ อกฺขิกูปเกสุ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อสฺสุ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๓๘. วสา อคฺคิสนฺตาปาทิกาเล หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐิ นาสาปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตวิลีนเสฺนโห. ตตฺถ ยถา ปกฺขิตฺตเตเล อาจาเม น อาจาโม ชานาติ มํ เตลํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ อาจามํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น หตฺถตลาทิปฺปเทโส ชานาติ มํ วสา อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาติ. นปิ วสา ชานาติ อหํ หตฺถตลาทิปฺปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ วสา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๓๙. เขโฬ ตถารูเป เขฬุปฺปตฺติปจฺจเย สติ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล ติฏฺฐติ. ตตฺถ ยถา อพฺโพจฺฉินฺนอุทกนิสฺสนฺเท นทีตีรกูปเก น กูปตลํ ชานาติ มยิ อุทกํ สนฺติฏฺฐตีติ. นปิ อุทกํ ชานาติ อหํ กูปตเล สนฺติฏฺฐามีติ, เอวเมว น ชิวฺหาตลํ ชานาติ มยิ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา เขโฬ ฐิโตติ. นปิ เขโฬ ชานาติ อหํ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เขโฬ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๔๐. สิงฺฆาณิกา ยทา สญฺชายติ, ตทา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. ตตฺถ ยถา ปูติทธิภริตาย สิปฺปิกาย น สิปฺปิกา ชานาติ มยิ ปูติทธิ ฐิตนฺติ. นปิ ปูติทธิ ชานาติ อหํ สิปฺปิกาย ฐิตนฺติ, เอวเมว น นาสาปุฏา ชานนฺติ อเมฺหสุ สิงฺฆาณิกา ฐิตาติ. นปิ สิงฺฆาณิกา ชานาติ อหํ นาสาปุเฏสุ ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ สิงฺฆาณิกา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๔๑. ลสิกา อฏฺฐิกสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีสุ ฐิตา. ตตฺถ ยถา เตลพฺภญฺชิเต อกฺเข น อกฺโข ชานาติ มํ เตลํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ อกฺขํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น อสีติสตสนฺธโย ชานนฺติ ลสิกา อเมฺห อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตาติ. นปิ ลสิกา ชานาติ อหํ อสีติสตสนฺธโย อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ลสิกา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๔๒. มุตฺตํ วตฺถิสฺส อพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข รวณฆเฏ น รวณฆโฏ ชานาติ มยิ จนฺทนิการโส ฐิโตติ. นปิ จนฺทนิการโส ชานาติ อหํ รวณฆเฏ ฐิโตติ, เอวเมว น วตฺถิ ชานาติ มยิ มุตฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ มุตฺตํ ชานาติ อหํ วตฺถิมฺหิ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มุตฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

๓๔๓. เอวํ เกสาทีสุ มนสิการํ ปวตฺเตตฺวา เยน สนฺตปฺปติ, อยํ อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปริปาจนากาโร เตโชธาตูติ, เยน ชีรียติ, เยน ปริฑยฺหติ, เยน อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อยํ อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปริปาจนากาโร เตโชธาตูติ เอวํ เตโชโกฏฺฐาเสสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ.

๓๔๔. ตโต อุทฺธงฺคเม วาเต อุทฺธงฺคมวเสน ปริคฺคเหตฺวา อโธคเม อโธคมวเสน, กุจฺฉิสเย กุจฺฉิสยวเสน, โกฏฺฐาสเย โกฏฺฐาสยวเสน, องฺคมงฺคานุสาริมฺหิ องฺคมงฺคานุสาริวเสน, อสฺสาสปสฺสาเส อสฺสาสปสฺสาสวเสน ปริคฺคเหตฺวา อุทฺธงฺคมา วาตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตูติ, อโธคมา วาตา นาม, กุจฺฉิสยา วาตา นาม, โกฏฺฐาสยา วาตา นาม, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา นาม, อสฺสาสปสฺสาสา วาตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตูติ เอวํ วาโยโกฏฺฐาเสสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. ตสฺเสวํ ปวตฺตมนสิการสฺส ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ.

๓๔๕. ยสฺส ปน เอวํ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สลกฺขณสงฺเขปโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ.

ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ.

จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. เตน อวินิภุตฺตํ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ. อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ.

ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ. อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโต ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ.

๓๔๖. ยสฺส ปน เอวมฺปิ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สลกฺขณวิภตฺติโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เกสาทโย ปริคฺคเหตฺวา เกสมฺหิ ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. เอวํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส จตสฺโส จตสฺโส ธาตุโย ววตฺถเปตพฺพา. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโต ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ.

อปิจ โข ปน วจนตฺถโต, กลาปโต, จุณฺณโต, ลกฺขณาทิโต, สมุฏฺฐานโต, นานตฺเตกตฺตโต, วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต, สภาควิสภาคโต, อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต, สงฺคหโต, ปจฺจยโต, อสมนฺนาหารโต, ปจฺจยวิภาคโตติ อิเมหิปิ อากาเรหิ ธาตุโย มนสิกาตพฺพา.

๓๔๗. ตตฺถ วจนตฺถโต มนสิกโรนฺเตน ปตฺถฏตฺตา ปถวี. อปฺโปติ อาปิยติ อปฺปายตีติ วา อาโป. เตชตีติ เตโช. วายตีติ วาโย. อวิเสเสน ปน สลกฺขณธารณโต ทุกฺขาทานโต ทุกฺขาธานโต จ ธาตูติ. เอวํ วิเสสสามญฺญวเสน วจนตฺถโต มนสิกาตพฺพา.

๓๔๘. กลาปโตติ ยา อยํ เกสา โลมาติอาทินา นเยน วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ, ปิตฺตํ เสมฺหนฺติ จ อาทินา นเยน ทฺวาทสหากาเรหิ อาโปธาตุ นิทฺทิฏฺฐา, ตตฺถ ยสฺมา –

วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา, จตสฺโส จาปิ ธาตุโย;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, โหติ เกสาติ สมฺมุติ;

เตสํเยว วินิพฺโภคา, นตฺถิ เกสาติ สมฺมุติ.

ตสฺมา เกสาปิ อฏฺฐธมฺมกลาปมตฺตเมว. ตถา โลมาทโยติ. โย ปเนตฺถ กมฺมสมุฏฺฐาโน โกฏฺฐาโส, โส ชีวิตินฺทฺริเยน จ ภาเวน จ สทฺธึ ทสธมฺมกลาโปปิ โหติ. อุสฺสทวเสน ปน ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ สงฺขํ คโต. เอวํ กลาปโต มนสิกาตพฺพา.

๓๔๙. จุณฺณโตติ อิมสฺมึ หิ สรีเร มชฺฌิเมน ปมาเณน ปริคฺคยฺหมานา ปรมาณุเภทสญฺจุณฺณา สุขุมรชภูตา ปถวีธาตุ โทณมตฺตา สิยา. สา ตโต อุปฑฺฒปฺปมาณาย อาโปธาตุยา สงฺคหิตา, เตโชธาตุยา อนุปาลิตา วาโยธาตุยา วิตฺถมฺภิตา น วิกิริยติ น วิทฺธํสิยติ, อวิกิริยมานา อวิทฺธํสิยมานา อเนกวิธํ อิตฺถิปุริสลิงฺคาทิภาววิกปฺปํ อุปคจฺฉติ, อณุถูลทีฆรสฺสถิรกถินาทิภาวญฺจ ปกาเสติ.

ยูสคตา อาพนฺธนาการภูตา ปเนตฺถ อาโปธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา เตชานุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา น ปคฺฆรติ น ปริสฺสวติ, อปคฺฆรมานา อปริสฺสวมานา ปีณิตปีณิตภาวํ ทสฺเสติ.

อสิตปีตาทิปาจกา เจตฺถ อุสุมาการภูตา อุณฺหตฺตลกฺขณา เตโชธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา อิมํ กายํ ปริปาเจติ, วณฺณสมฺปตฺติญฺจสฺส อาวหติ. ตาย จ ปน ปริปาจิโต อยํ กาโย น ปูติภาวํ ทสฺเสติ.

องฺคมงฺคานุสฏา เจตฺถ สมุทีรณวิตฺถมฺภนลกฺขณา วาโยธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา เตชานุปาลิตา อิมํ กายํ วิตฺถมฺเภติ. ตาย จ ปน วิตฺถมฺภิโต อยํ กาโย น ปริปตติ, อุชุกํ สณฺฐาติ. อปราย วาโยธาตุยา สมพฺภาหโต คมนฏฺฐานนิสชฺชาสยนอิริยาปเถสุ วิญฺญตฺตึ ทสฺเสติ, สมิญฺเชติ, สมฺปสาเรติ, หตฺถปาทํ ลาเฬติ. เอวเมตํ อิตฺถิปุริสาทิภาเวน พาลชนวญฺจนํ มายารูปสทิสํ ธาตุยนฺตํ ปวตฺตตีติ เอวํ จุณฺณโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๐. ลกฺขณาทิโตติ ปถวีธาตุ กึ ลกฺขณา, กึ รสา, กึ ปจฺจุปฏฺฐานาติ เอวํ จตสฺโสปิ ธาตุโย อาวชฺเชตฺวา ปถวีธาตุ กกฺขฬตฺตลกฺขณา, ปติฏฺฐานรสา, สมฺปฏิจฺฉนปจฺจุปฏฺฐานา. อาโปธาตุ ปคฺฆรณลกฺขณา, พฺรูหนรสา, สงฺคหปจฺจุปฏฺฐานา. เตโชธาตุ อุณฺหตฺตลกฺขณา, ปริปาจนรสา, มทฺทวานุปฺปทานปจฺจุปฏฺฐานา. วาโยธาตุ วิตฺถมฺภนลกฺขณา, สมุทีรณรสา. อภินีหารปจฺจุปฏฺฐานาติ เอวํ ลกฺขณาทิโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๑. สมุฏฺฐานโตติ เย อิเม ปถวีธาตุอาทีนํ วิตฺถารโต ทสฺสนวเสน เกสาทโย ทฺวาจตฺตาลีส โกฏฺฐาสา ทสฺสิตา. เตสุ อุทริยํ กรีสํ ปุพฺโพ มุตฺตนฺติ อิเม จตฺตาโร โกฏฺฐาสา อุตุสมุฏฺฐานาว. อสฺสุ เสโท เขโฬ สิงฺฆาณิกาติ อิเม จตฺตาโร อุตุจิตฺตสมุฏฺฐานา. อสิตาทิปริปาจโก เตโช กมฺมสมุฏฺฐาโนว. อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฏฺฐานาว. อวเสสา สพฺเพปิ จตุสมุฏฺฐานาติ เอวํ สมุฏฺฐานโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๒. นานตฺเตกตฺตโตติ สพฺพาสมฺปิ ธาตูนํ สลกฺขณาทิโต นานตฺตํ. อญฺญาเนว หิ ปถวีธาตุยา ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานานิ. อญฺญานิ อาโปธาตุอาทีนํ. เอวํ ลกฺขณาทิวเสน ปน กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จ นานตฺตภูตานมฺปิ เอตาสํ รูปมหาภูตธาตุธมฺมอนิจฺจาทิวเสน เอกตฺตํ โหติ. สพฺพาปิ หิ ธาตุโย รุปฺปนลกฺขณํ อนตีตตฺตา รูปานิ. มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเณหิ มหาภูตานิ.

มหนฺตปาตุภาวาทีหีติ เอตา หิ ธาตุโย มหนฺตปาตุภาวโต, มหาภูตสามญฺญโต, มหาปริหารโต, มหาวิการโต, มหตฺตา ภูตตฺตา จาติ อิเมหิ การเณหิ มหาภูตานีติ วุจฺจนฺติ.

ตตฺถ มหนฺตปาตุภาวโตติ เอตานิ หิ อนุปาทินฺนสนฺตาเนปิ อุปาทินฺนสนฺตาเนปิ มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ. เตสํ อนุปาทินฺนสนฺตาเน –

ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ;

เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธราติ. –

อาทินา นเยน มหนฺตปาตุภาวตา พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตาว.

อุปาทินฺนสนฺตาเนปิ มจฺฉกจฺฉปเทวทานวาทิสรีรวเสน มหนฺตาเนว ปาตุภูตานิ. วุตฺตเญฺหตํ ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเท โยชนสติกาปิ อตฺตภาวา’’ติอาทิ.

มหาภูตสามญฺญโตติ เอตานิ หิ ยถา มายากาโร อมณึเยว อุทกํ มณึ กตฺวา ทสฺเสติ, อสุวณฺณํเยว เลฑฺฑุํ สุวณฺณํ กตฺวา ทสฺเสติ.

ยถา จ สยํ เนว ยกฺโข น ยกฺขี สมาโน ยกฺขภาวมฺปิ ยกฺขิภาวมฺปิ ทสฺเสติ, เอวเมว สยํ อนีลาเนว หุตฺวา นีลํ อุปาทารูปํ ทสฺเสนฺติ, อปีตานิ อโลหิตานิ อโนทาตาเนว หุตฺวา โอทาตํ อุปาทารูปํ ทสฺเสนฺตีติ มายาการมหาภูตสามญฺญโต มหาภูตานิ.

ยถา จ ยกฺขาทีนิ มหาภูตานิ ยํ คณฺหนฺติ, เนว เนสํ ตสฺส อนฺโต น พหิ ฐานํ อุปลพฺภติ, น จ ตํ นิสฺสาย น ติฏฺฐนฺติ, เอวเมว ตานิปิ เนว อญฺญมญฺญสฺส อนฺโต น พหิ ฐิตานิ หุตฺวา อุปลพฺภนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย น ติฏฺฐนฺตีติ อจินฺเตยฺยฏฺฐานตาย ยกฺขาทิมหาภูตสามญฺญโตปิ มหาภูตานิ. ยถา จ ยกฺขินีสงฺขาตานิ มหาภูตานิ มนาเปหิ วณฺณสณฺฐานวิกฺเขเปหิ อตฺตโน ภยานกภาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา สตฺเต วญฺเจนฺติ, เอวเมว เอตานิปิ อิตฺถิปุริสสรีราทีสุ มนาเปน ฉวิวณฺเณน มนาเปน อตฺตโน องฺคปจฺจงฺคสณฺฐาเนน มนาเปน จ หตฺถปาทงฺคุลิภมุกวิกฺเขเปน อตฺตโน กกฺขฬตฺตาทิเภทํ สรสลกฺขณํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา พาลชนํ วญฺเจนฺติ, อตฺตโน สภาวํ ทฏฺฐุํ น เทนฺตีติ วญฺจกตฺเตน ยกฺขินีมหาภูตสามญฺญโตปิ มหาภูตานิ.

มหาปริหารโตติ มหนฺเตหิ ปจฺจเยหิ ปริหริตพฺพโต. เอตานิ หิ ทิวเส ทิวเส อุปเนตพฺพตฺตา มหนฺเตหิ ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภูตานิ ปวตฺตานีติ มหาภูตานิ. มหาปริหารานิ วา ภูตานีติปิ มหาภูตานิ.

มหาวิการโตติ เอตานิ หิ อนุปาทินฺนานิปิ อุปาทินฺนานิปิ มหาวิการานิ โหนฺติ. ตตฺถ อนุปาทินฺนานํ กปฺปวุฏฺฐาเน วิการมหตฺตํ ปากฏํ โหติ. อุปาทินฺนานํ ธาตุกฺโขภกาเล. ตถา หิ –

ภูมิโต วุฏฺฐิตา ยาว, พฺรหฺมโลกา วิธาวติ;

อจฺจิ อจฺจิมโต โลเก, ฑยฺหมานมฺหิ เตชสา.

โกฏิสตสหสฺเสกํ, จกฺกวาฬํ วิลียติ;

กุปิเตน ยทา โลโก, สลิเลน วินสฺสติ.

โกฏิสตสหสฺเสกํ, จกฺกวาฬํ วิกีรติ;

วาโยธาตุปฺปโกเปน, ยทา โลโก วินสฺสติ.

ปตฺถทฺโธ ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ กฏฺฐมุเขน วา;

ปถวีธาตุปฺปโกเปน, โหติ กฏฺฐมุเขว โส.

ปูติโย ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ ปูติมุเขน วา;

อาโปธาตุปฺปโกเปน, โหติ ปูติมุเขว โส.

สนฺตตฺโต ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ อคฺคิมุเขน วา;

เตโชธาตุปฺปโกเปน, โหติ อคฺคิมุเขว โส.

สญฺฉินฺโน ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ สตฺถมุเขน วา;

วาโยธาตุปฺปโกเปน, โหติ สตฺถมุเขว โส.

อิติ มหาวิการานิ ภูตานีติ มหาภูตานิ.

มหตฺตา ภูตตฺตา จาติ เอตานิ หิ มหนฺตานิ มหตา วายาเมน ปริคฺคเหตพฺพตฺตา ภูตานิ วิชฺชมานตฺตาติ มหตฺตา ภูตตฺตา จ มหาภูตานิ.

เอวํ สพฺพาเปตา ธาตุโย มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเณหิ มหาภูตานิ.

สลกฺขณธารณโต ปน ทุกฺขาทานโต จ ทุกฺขาธานโต จ สพฺพาปิ ธาตุลกฺขณํ อนตีตตฺตา ธาตุโย. สลกฺขณธารเณน จ อตฺตโน ขณานุรูปธารเณน จ ธมฺมา. ขยฏฺเฐน อนิจฺจา. ภยฏฺเฐน ทุกฺขา. อสารกฏฺเฐน อนตฺตา.

อิติ สพฺพาสมฺปิ รูปมหาภูตธาตุธมฺมอนิจฺจาทิวเสน เอกตฺตนฺติ เอวํ นานตฺเตกตฺตโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๓. วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโตติ สหุปฺปนฺนาว เอตา เอเกกสฺมึ สพฺพปริยนฺติเม สุทฺธฏฺฐกาทิกลาเปปิ ปเทเสน อวินิพฺภุตฺตา. ลกฺขเณน ปน วินิพฺภุตฺตาติ เอวํ วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๔. สภาควิสภาคโตติ เอวํ อวินิพฺภุตฺตาสุ จาปิ เอตาสุ ปุริมา เทฺว ครุกตฺตา สภาคา. ตถา ปจฺฉิมา ลหุกตฺตา. ปุริมา ปน ปจฺฉิมาหิ ปจฺฉิมา จ ปุริมาหิ วิสภาคาติ เอวํ สภาควิสภาคโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๕. อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโตติ อชฺฌตฺติกา ธาตุโย วิญฺญาณวตฺถุวิญฺญตฺติอินฺทฺริยานํ นิสฺสยา โหนฺติ, สอิริยาปถา, จตุสมุฏฺฐานา. พาหิรา วุตฺตวิปรีตปฺปการาติ เอวํ อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๖. สงฺคหโตติ กมฺมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ กมฺมสมุฏฺฐานาหิ อิตราหิ เอกสงฺคหา โหติ สมุฏฺฐานนานตฺตาภาวโต. ตถา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานาหีติ เอวํ สงฺคหโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๗. ปจฺจยโตติ ปถวีธาตุ อาโปสงฺคหิตา เตโชอนุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. อาโปธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา เตโชอนุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ อาพนฺธนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. เตโชธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ ปริปาจนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. วาโยธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา เตโชปริปาจิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ วิตฺถมฺภนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหตีติ เอวํ ปจฺจยโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๘. อสมนฺนาหารโตติ ปถวีธาตุ เจตฺถ ‘‘อหํ ปถวีธาตู’’ติ วา, ‘‘ติณฺณํ มหาภูตานํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหมี’’ติ วา น ชานาติ. อิตรานิปิ ตีณิ ‘‘อมฺหากํ ปถวีธาตุ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหตี’’ติ น ชานนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถาติ เอวํ อสมนฺนาหารโต มนสิกาตพฺพา.

๓๕๙. ปจฺจยวิภาคโตติ ธาตูนํ หิ กมฺมํ, จิตฺตํ, อาหาโร, อุตูติ จตฺตาโร ปจฺจยา. ตตฺถ กมฺมสมุฏฺฐานานํ กมฺมเมว ปจฺจโย โหติ, น จิตฺตาทโย. จิตฺตาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ จิตฺตาทโยว ปจฺจยา โหนฺติ, น อิตเร. กมฺมสมุฏฺฐานานญฺจ กมฺมํ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ ปริยายโต อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. จิตฺตสมุฏฺฐานานํ จิตฺตํ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. อาหารสมุฏฺฐานานํ อาหาโร ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ อาหารปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. อุตุสมุฏฺฐานานํ อุตุ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. กมฺมสมุฏฺฐานํ มหาภูตํ กมฺมสมุฏฺฐานานมฺปิ มหาภูตานํ ปจฺจโย โหติ จิตฺตาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ. ตถา จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อาหารสมุฏฺฐานํ. อุตุสมุฏฺฐานํ มหาภูตํ อุตุสมุฏฺฐานานมฺปิ มหาภูตานํ ปจฺจโย โหติ กมฺมาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ.

ตตฺถ กมฺมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ กมฺมสมุฏฺฐานานํ อิตราสํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน เจว ปติฏฺฐาวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติมหาภูตานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน ปจฺจโย โหติ, น ปติฏฺฐาวเสน น ชนกวเสน. อาโปธาตุ เจตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว อาพนฺธนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น อาพนฺธนวเสน น ชนกวเสน. เตโชธาตุเปตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว ปริปาจนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น ปริปาจนวเสน, น ชนกวเสน. วาโยธาตุเปตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว วิตฺถมฺภนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น วิตฺถมฺภนวเสน, น ชนกวเสน. จิตฺตอาหารอุตุสมุฏฺฐานปถวีธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย.