๓๙. โพธิราชธีตุยา [โพธิราชธีตาย อิติสพฺพตฺถ] วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ภควติ ปรินิพฺพุเต ลงฺกายํ สาสเน สุปฺปติฏฺฐิเต ตตฺถ หกุเรฬีติ เอโก คาโม อโหสิ, ตตฺเถกา ทาริกา คามาทาริกาหิ สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ กีฬนฺตี วิหรติ, ตทา คามสมีเป มหาโสพฺภํ โหติ. ตตฺเถโก มรุตฺถรุกฺโข สพฺพทา ปาฬิผุลฺโลว ติฏฺฐติ. มนุสฺสา พุทฺธปูชนตฺถํ ปุปฺผานิ วิจิณนฺตา อุทกํ โอคเหตฺวา รุกฺขมภิรุยฺห ปุปฺผานิ โอจิณนฺติ, กุมาริกา เต ทิสฺวา มนุสฺสา สุเขน คนฺตฺวา ปุปฺผานิ โอจิณนฺตูติ เอกํ สุกฺขปาลิภทฺททณฺฑกํ อาหริตฺวา เสตุํ กตฺวา ฐเปสิ, ตโต ปฏฺฐาย มนุสฺสา เตนคนฺตฺวา ปุปฺผานิ โอจิณนฺติ. อถ สา ตโต จุตา เตเนว กุสลกมฺเมน ชมฺพุทีเป ปาฏลิปุตฺตนคเร โสมทตฺตรญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อุตฺตมรูปธรา เทวจฺฉรปฏิภาคา อโหสิ. มาตาปิตโร ปนสฺสา โพธิราชกุมาริกาติ โวหรึสุ. ปุพฺเพ กตเสตุอานุภาเวน ตสฺสา สุวีรโก นาเมโก อากาสคามี สินฺธวโปตโก นิพฺพตฺติ. ราชธีตุยา ปน ปิตา พุทฺธมามโก ธมฺมมามโก สงฺฆมามโก หุตฺวา มหนฺตํ ปุญฺญํ ปสวนฺโต สินฺธวโปตกํ ทิสฺวา ปุญฺญกรณสฺส เม สหาโย ลทฺโธติ ตุฏฺฐมานโส อสฺสํ อภิรุหิตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ คนฺตฺวา มหาโพธึ วนฺทติ. ราชธีตา นํ ทิสฺวา ปิตุสนฺติกํ คนฺตฺวา อภิณฺหํ ตาต กุหึ คจฺฉสีติ ปุจฺฉิ. ราชา น กิญฺจิ กเถสิ, อถ สา ปุนปฺปุนํ ปิตรํ นิพนฺธนฺตี ปุจฺฉิ. ตโต ราชา ตสฺสาวิ กโรนฺโต เอวมาห.

๑. อมฺหากํ ภควา ปุพฺเพ, ปูเรนฺโต ทสปารมี;

อทาสิ สีสรตฺตกฺขิ, มํสํ ชีวิตเมว จ.

๒. ปุตฺตทาเร จ รชฺเช จ, ปตฺวา [ทตฺวา อิติปิกตฺถจิ] ปารมิมตฺถกํ;

อนปฺปกปฺปโกฏีนํ, เขเปตฺวา กปิลวุเย.

๓. สกฺกราชกุเล ชาโต, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล;

สมฺปตฺตจกฺกวตฺติตฺตํ, ปหนฺตฺวาน นราธิโป.

๔. ทิสฺวา นิมิตฺเต จตุโร, นิกฺขมฺม อภินิกฺขมํ;

โพธิมูลมุปาคมฺม, นิสินฺโน วชิราสเน.

๕. สหสฺสพาหุํ มาเปตฺวา, นานายุธสมากุลํ [นานาวุธสมากุลํ-อิติสพฺพตฺถ];

มหาภีติกรํ เวสํ, กาฬปพฺพตสาทิสํ.

๖. มาเปตฺวาน สมารุยฺห, คิริเมขลวารณํ;

มารเสนํ สมาเนตฺวา, อาคตํ มกรทฺธชํ.

๗. ปารมิตาพเลน ตํ, มารเสนํ ปลาปิย;

ยตฺถาสีโน กิเลสาริ, สหสฺสํ ฆาตยี ชิโน.

๘. นยนํ สุชลเสเกหิ, สตฺตาหํ ชินเสวิตํ;

ปูชิตํ เทวพฺรเหฺมหิ, สิทฺโธรคนราทิหิ;

วนฺทิตุํ ชยโพธึตํ, คจฺฉามิ สตตํ อหํ.

๙. อุปาสติ สทา คนฺตฺวา, โย นโร โพธิปาทปํ;

คนฺโธททีปธูปาทิ, นานาปูชาหิ สาธุกํ.

๑๐. ส นโร นิรามโย โหติ, ปจฺจตฺเต จ ปรตฺถ จ;

ปูชิโต มานิโต โหติ, ทีฆายุ พลวา สุขี.

๑๑. ตทตฺถํ ปตฺถยนฺเตน, อตฺถกาเมน ชนฺตุนา;

อุปาสนียํ สทฺธาย, นิจฺจํ ตํ โพธิปาทปํติ.

ตํ สุตฺวา กุมาริกา ปีติยา ผุฏสรีรา ปิตรํ วนฺทิตฺวา อหมฺปิ ตาต คจฺฉามีติ อาห. ราชา ปนสฺสา อุปทฺทวภเยน คมนํ น อิจฺฉิ. ตโต สา ยาวตติยํ ปิตรํ ยาจิตฺวา รญฺญา อนุญฺญาตา. ตโต ปฏฺฐาย ปิตรา สทฺธึ สินฺธวมารุยฺห โพธึ วนฺทิตุํ สตตํ คจฺฉติ. อถาปรภาเค ราชา มรณมญฺเจ นิปนฺโน จินฺเตสิ. ธีตา เม นิรนฺตรํ โพธิอุปฏฺฐานํคจฺฉติ, เอติสฺสา อนาคเต ยํกิญฺจิ ภยํ อุปฺปชฺชมานํ ตโต อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ เม กึ กาตพฺพนฺติ. ตโต สินฺธวํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตสฺส กณฺณมูเล มนฺเตนฺโต เอวมาห, ตาต มม ธีตา อภิณฺหํ ตว สหายํ กตฺวา โพธึ วนฺทิตุํ คจฺฉติ. ตตฺถสฺสา ยํกิญฺจิ ภยํ ภเวยฺย. ตํ นปฺปติรูปํ. ตตฺถ คมนาคมเน มม ธีตรํ รกฺเขยฺยาสีติ ตสฺส ธีตรํ ปฏิปาเทตฺวา กาลมกาสิ. ตโต ราชธีตา ปิตุสรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ อสฺสมภิรุยฺห โพธิอุปฏฺฐานํ คจฺฉติ. มนุสฺสา ปนสฺสา รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา ราชารหํ วต โน อิทํ ปณฺณาการํ ทิฏฺฐํ. คนฺตฺวา รญฺโญ อาจิกฺขิสฺสาม. อปฺเปว นาม ราชา โส กิญฺจิ โน ทเทยฺยาติ จินฺเตตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิตา เอวมาหํสุ.

๑๒. โพธิมณฺฑํ สมาคมฺม, อภิณฺหํ ตุฏฺฐมานสา;

วนฺทนฺตี ยาติ กญฺเญกา, วิชฺชูว สิริยา ชลํ.

๑๓. นีลธมฺปิลฺลภารา สา, วิสาลายตโลจนา;

โสณฺณโทลาภสวณา, สามา สุภปโยธรา.

๑๔. สตรํสีหิ สมฺมิสฺส, สญฺจฺยามฺพุทสมาธรา;

ตุงฺคนาสา นีลภมุ, หาสภาสา มโนรมา.

๑๕. อีทิสํ โน มหาราชา [มหาราชทิฏฺฐปุพฺพ อิติปิกตฺถจิ], ทิฏฺฐปุพฺพํ กุทาจนํ;

เอหิ ตสฺสา สิรึเทว, โพธิมณฺฑมฺหิ ทกฺขสีติ.

ตํ สุตฺวา ราชา สวณสํสคฺเคเนว ตาย ปฏิพทฺธจิตฺโต จตุรงฺคินึเสนํ คเหตฺวา ราชธีตรํ โพธิวนฺทนตฺถาย อาคตกาเล พหิปากาเร เสนํ ปริกฺขิปาเปตฺวา คณฺหเถตนฺติ มนุสฺเส นิโยเชสิ. ตโต เสนาปิ ตํ คหณสชฺชา อฏฺฐาสิ. ราชธีตา เต ทิสฺวา สีฆํ สินฺธวํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐิยํ นิสินฺนา ปณฺหิยา สญฺญํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา เวเคน อากาสํ ปกฺขนฺทิ. สา ปน ทุนฺนิสินฺนภาเวน อสฺสสฺส เวคํ สนฺธาเรตุมสกฺโกนฺตี อสฺสปิฏฺฐิโต ปริคลิ. สินฺธโว ราชธีตรํ ปตมานํ ทิสฺวา ราโชวาทํ สรมาโน เวเคนาคนฺตฺวา ตสฺสา เกเส ฑํสิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ปตมานาย ตสฺสา ปิฏฺฐึทตฺวา นิสีทาเปตฺวา อากาเสน ตํ เนตฺวา ปาฏลิปุตฺตนคเรเยว ปติฏฺฐาเปสิ [ปาตลิปุตฺตนคเรเยวตํ ปวิฐาเปสิอิติปิกตฺถจิ].

๑๖. ติรจฺฉานคตาเปวํ, สรนฺตา อุปการกํ;

น ชหนฺตีติ มนฺตฺวาน, กตญฺญู โหนฺตุ [โหนฺติปาณิโน-อิติปิกตฺถจิ] ปาณิโนติ.

ตโต ปฏฺฐาย สา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา สคฺคปรายนา อโหสีติ.

๑๗. โย ยํ ทุมินฺทํยตินนฺทเนน;

สมฺปูชิตํ ปูชยเต ส ปญฺโญ;

ส โภควา โหติ อนีติโก จ,

สพฺพตฺถ โส โหติ ปสตฺถรูโป.

โพธิราชธีตุยา วตฺถุํ นวมํ.