๔๐. กุณฺฑลิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ลงฺกาทีเป โรหณชปเท มหาคาโม นาม อโหสิ, ตตฺถ ติสฺสวิหารํ นาม อเนกสตภิกฺขูหิ สมากิณฺณํ อเนกปริเวณปติมณฺฑิตํ วิหารํ อโหสิ. ตตฺเถโก ติสฺโส นาม สามเณโร ปฏิวสติ. โส เอกสฺมึสมเย ชนปทจาริกํ จรนฺโต ปาสาณวาปิคาเม ภิกฺขํ จริตฺวา ยาปนมตฺตํ ภตฺตํ สปฺปินา สทฺธึ ลภิตฺวา นิกฺขมฺม คามทฺวารํ ปตฺวา มหาคามาภิมุโข คจฺฉนฺโต มนุสฺเส อุทกผาสุกฏฺฐานํ ปุจฺฉิ. เตหิ ภนฺเต ตุมฺหากํ อภิมุเข อวิทูรฏฺฐาเน กกุพนฺทกนฺทรํ นาม สนฺทมานสีตโลทกํ ธวลวาลุกาตลํ ตตฺถ ตุเมฺห คนฺตฺวา นหาตฺวา สีตลจฺฉายาย วาลุกาตเล นิสินฺโน ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา คจฺฉถาติ วุตฺเต สามเณโร สาธูติ วตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน นิสินฺโน ภตฺตํ ภุญฺชิตุมารภิ. ตทา เอเกน วนกมฺมิเกน สทฺธึอรญฺญํ คตา เอกา สุนขี ตสฺมึ กนฺทเร เอกสฺมึ ปพฺภารฏฺฐาเน ทารเก วิชายิตฺวา ฉาตชฺฌตฺตา ปเวธมานคตฺตา ทารกานํ สมีเปนิปนฺนา สามเณรสฺส ปตฺเต อาหารคนฺธํ ฆายิตฺวา นิปนฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย ปเวธมานา ตสฺส สมีปํ อาคมฺม นงฺคุฏฺฐํ จาเลนฺตี อฏฺฐาสิ, สามเณโร ตํ ทิสฺวา กมฺปิตมานโส อตฺตโน โภชนตฺถาย วฏฺฏิตํ ปถมาโลปํ ตสฺสา ปุรโต ฐเปสิ, ตโต สา โสมนสฺสา ตํ ภุญฺชิ. ตํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ ปุนปฺปุนํ อาโลปํ กโรนฺโต ตสฺสา ภตฺตํ ทตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา อคมาสิ. ตโต สา สุนขี สามเณรคเตน ปสาเทน ตโต จุตา ชมฺพุทีเป เทวปุตฺตนคเร ราชานํ ปฏิจฺจ ตสฺส มเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ, อถสฺสา สิขามงฺคลทิวเส สมฺปตฺเต มาตาปิตโร ปนสฺสา กุณฺฑลาวฏฺฏเกสตฺตา กุณฺฑลาติ นาม มกํสุ. สา อนุกฺกเมน โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อโหสิ, ตสฺมึ กิร สมเย ติสฺโส สามเณโร มหาโพธึ วนฺทิสฺสามีติ นาวํ อภิรุยฺห ชมฺพุทีปํ คนฺตฺวา อนุปุพฺเพน เทวปุตฺตนครํ ปตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ยุคมตฺตทโส ภิกฺขาย จรนฺโต มหาวีถึ สมฺปาปุณิ. ราชธีตา สีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฏตฺวา อนฺตรวีถึ โอโลเกนฺตี ภิกฺขนฺตํ สามเณรํ ทิสฺวา ปุพฺพสิเนหํ ปฏิลภิ, ตสฺมึขเณ ตสฺสา ชาติสฺสรญาณํ อโหสิ. สา กิร ปุพฺเพ ภิกฺขุณี หุตฺวา ปณฺณสูจิยา สทฺธึ โปตฺถกญฺจ ปทีปิยเตลญฺจ ทตฺวา ชาติสฺสรา ภเวยฺยํติ ปตฺถนํ ฐเปสิ, ตโต สาชาตึ อนุสฺสรนฺตี สามเณเรน อตฺตโน กตูปการํ ทิตฺวา โสมนสฺสา นํ ปกฺโกสาเปตฺวา ราชเคเห อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิสินฺนํ นานคฺครส โภชเนน ปริวิสิตฺวา โอนีตปตฺตปาณึ สามเณรํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา เตน สทฺธึ สลฺลปนฺตี เอวมาห.

๑. น สญฺชานาสิ มํ ธีร, ปุพฺเพหํ ตว ทาสิกา;

เตนาหํ สุขิตา อาสึ, ตสฺมา ตฺวมสิ อิสฺสโรติ.

ตํ สุตฺวา สามเณโร อาห.

๒. นตฺถิ เม ตาทิสี ทาสี, น สญฺชานามิ ตํ อหํ;

กาสิ ตฺวํ กสฺส วา ธีตา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตาติ.

ตโต สา ตํ สาราเปนฺตี อาห.

๓. สาราเปมิ ตุวํ อชฺช, ยถา ชานาสิมํ อิเส;

พุชฺฌสฺสุ โพธิโต ทานิ, มยา ชาตึสรนฺติยา.

๔. ปาสาณวาปิคามมฺหิ, ตมฺพปณฺณิมฺหิ โรหเณ;

ภิกฺขิตฺวาน ตุวํ ภนฺเต, ยทา กกุพนฺทกนฺทเร.

๕. นิสีทิตฺวาน ตฺวํ ภตฺตํ, ภุตฺตกาลํ สริสฺสสิ;

ตทาหํ สุนขี อาสึ, วิชาตา ลทฺธโคจรา.

๖. ทารเก ขาทิตุํ มยฺห, มาสนฺนา ขุทปีฬิตา;

ปเวธมานสพฺพงฺคา, อฏฺฐาสึ ตว สนฺติเก.

๗. ทิสฺวา ตํ มํ ตทา ภนฺเต, เวธมานํ พุภุกฺขิตํ;

ฉินฺนภตฺโต ตุวํ หุตฺวา, มมํ ภตฺเตน โตสยี.

๘. ตทาหํ มุทุจิตฺเตน, จิตฺตํ ตยิ ปสาทยึ;

เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, ทุติเย อตฺตสมฺภเว.

๙. อิธ ราชกุเล ชาตา, สพฺพกามสมิทฺธินี;

จิตฺตปฺปสาทมตฺเตน, โลกนาถสฺส สาสเน.

๑๐. ตทหุปพฺพชิตสฺสาปิ, อีทิสา โหนฺติ สมฺปทา;

กีทิสํ โหติ สมฺพุทฺเธ, ปสาเทน ผลํ อโห.

๑๑. อญฺญานิ ปน กิจฺจานิ, ปหายาตฺตหิเต รโต;

อตนฺทิโต ทิวารตฺตึ, สราตุ รตนตฺตยํติ.

เอวํ สามเณเรน กตูปการํ สาราเปตฺวา ภนฺเต ตว ทาสิยา อนุคฺคหํ ปฏิจฺจ อิเธว วสถาติ นิมนฺติตฺวา เตน สมฺปฏิจฺฉิเต มหนฺตํ วิหารํ การาเปตฺวา สามเณรํ อาทึ กตฺวา อเนกภิกฺขุสเต นิมนฺเตตฺวา วิหาเร วสาเปตฺวา สุลภํ กตฺวา จตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาสิ. สามเณโรปิ สุนขิยา ทินฺนทานํ อนุสฺสริตฺวา ตุฏฺโฐ พุทฺธานุสฺสตึ มนสิกโรนฺโต น จิเรนว อรหตฺตํ ปตฺวา ตสฺมึเยว วิหาเร วสนฺโต อายุปริโยสาเน ตตฺเถว ปรินิพฺพายีติ.

๑๒. ติยทฺเธสุ ติโลกสฺมึ, นตฺถิ วตฺถุตฺตยํ วินา;

สตฺตาน มญฺญ มิจฺฉตฺถ, ทายกํ สุรปาทปํ.

กุณฺฑลิยา วตฺถุํ ทสมํ.

มหาเสนวคฺโค จตุตฺโถ.

เอตฺตาวตา ชมฺพุทีปุปฺปตฺติกถา สมตฺตา.