มหาเสนวคฺโค

๓๑. มหาเสนรญฺโญ วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ภควติ ปรินิพฺพุเต ปาฏลิปุตฺตนคเร มหาเสโน นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ธมฺมิโก ธมฺมราชา. โส ปน ปิตุปิตามหาทีนํ ธนราสึ โอโลเกตฺวา อิเม อิมํ สาปเตยฺยํ ปหาย มจฺจุโน มุขมุปคตา. อโห สํสาริกานํ อญฺญาณตา. ธนํ ฐเปตฺวา อตฺตโน วินาสญฺจ อตฺตานํ ฐเปตฺวา ธนวินาสญฺจ น ชานนฺตีติ สมฺปตฺติยา อธิคมญฺจ วินาสํ จาติ สพฺพํ จินฺเตตฺวา ธมฺมญฺจ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ทิวเส ทิวเส ทสสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ มธุเรน อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปนฺโต อเนกานิ ปุญฺญานิ อุปจินนฺโต เอกทิวสํ รโห ปฏิสลฺลิโน เอวํ จินฺเตสิ. เอวํ ราชนิโยเคน ชนสฺส ปีฬนํ กตฺวา ทินฺนทานโต สหตฺเถน กมฺมํ กตฺวา ลทฺเธน ทินฺนทานํ มหปฺผลํ มหานิสํสํ ภวิสฺสติ, เอวํ มยา กาตพฺพนฺติ โส สุหทา มจฺจสฺส รชฺชํ นียฺยาเตตฺวา อตฺตโน กณิฏฺฐิกํ อาทาย กิญฺจิ อชานาเปตฺวา อญฺญตรเวเสน นครา นิกฺขมฺม อุตฺตรมธุรํ นาม นครํ อคมาสิ, ตตฺถ มหาวิภโว เอโก เสฏฺฐิ ปฏิวสติ, เต เสฏฺฐิโน สมีป มุปคมฺม ฐิตา. เตน กิมตฺถายาคตาติ วุตฺเต ราชา ตว เคเห ภติยา กมฺมํ กริสฺสามีติ วตฺวา เตนานุญฺญาโต ตีณิ วสฺสานิ กมฺม มกาสิ, ตโต เอกทิวสํ เสฏฺฐิ เต ทิสฺวา ปกฺโกสิตฺวา อตีว ตุเมฺห สุขุมาลตรา. ตถาปิ อิมสฺมึ เคเห กมฺมกรเณน จิรํ วสิตฺถ, เอตฺตกํ กาลํ กิสฺมิญฺจิ กมฺเมปิ กุสีตตฺตํ น ปญฺญายติ. ปเคว อนาจารมฺปิ, ยาคุภตฺตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ อุปการมฺปิ มม สนฺติกา นตฺถิ, เกนตฺเถน กมฺมํ กโรถาติ ปุจฺฉิ. ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา อิมสฺมึ ชนปเท สาลิโน มนาปภาโว พหุโส สูยติ. ตสฺมา สาลีนมตฺถาย อิธา คตมฺหาติ อาห, ตํ สุตฺวา เตสํ ตุฏฺโฐ เสฏฺฐิ สาลีนํ สกฏสหสฺสํ อทาสิ, ราชา สาลึลภิตฺวา เสฏฺฐิโน เอวมาห, โภ อิมํ อมฺหากํ นครํ ปาเปถาติ, ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ สาธูติ วตฺวา สาลิปริปุณฺณสกฏสหสฺสํ รญฺโญ นครํ ปาเปสิ, ราชา นครํ คนฺตฺวา เสฏฺฐิสฺส นานาวณฺณวตฺถหิรญฺญสุวณฺณาทีหิ สกเฏ ปูเรตฺวา ปฏิเปเสตฺวา เมตฺตึ ถิรํ กตฺวา อาภตวีหโย ราชเคเห สนฺนิจยมกาสิ, อถ ราชา กติปาหจฺจเยน มุสลํ ปคฺคยฺห สหตฺเถเนว วีหึ โกฏฺเฏติ, โกฏฺฏิตโกฏฺฏิตํ กณิฏฺฐิกา ปปฺโผเฏติ. เอวํ อุโภปิ ตณฺฑุลานํ มหนฺตํ ราสึ กตฺวา ทารูทกาทโย อาหริตฺวา อมฺพิลภตฺตํ ปจิตฺวา ราชเคเห ปญฺจสตอาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา กาลํ อุคฺโฆเสสุํ, อาคจฺฉนฺตุ อยฺยา อนุกมฺปํ อุปาทาย มม เคเห ภุญฺชนฺตูติ. ตํ สุตฺวา ปญฺจสตา ภิกฺขู อากาเสน อาคมึสุ, ราชา เต ยาวทตฺถํ ปริวิสิ, ตโต เตสํ อนฺตเร ปิยํคุทีปวาสี เอโก มหาสิวตฺเถโร นาม ภตฺตํ คเหตฺวา เอเต มํ ปสฺสนฺตูติ อธิฏฺฐหิตฺวา อากาเสน ปิยํคุทีปํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ ทตฺวา ปริภุญฺจิ. ตํ ตสฺสานุภาเวน สพฺเพสํ ยาวทตฺถํ อโหสิ. เอวํ อปฺปเกนาปิ เทยฺยธมฺเมน สปฺปุริสา ทายกานํ มนํ ปสาเทตฺวา ปติฏฺฐํ กโรนฺตีติ. วุตฺตญฺหิ.

๑. อปฺปเกนปิ เมธาวี, ทายกานํ มนํ ปติ;

สทฺธํ วฑฺเฒนฺติ จนฺโทว, รํสินา ขีรสาครํ.

๒. อฏฺฐาเน น นิโยเชนฺตา, กโรนฺตา เนว สนฺนิธึ;

ปริโภค มกตฺวาน, เนว นาเสนฺติ ปจฺจยํ.

๓. น ปาเปนฺตาจ เถยฺยสฺส, น กโรนฺตา ตเถวิณํ;

วิภชนฺติ สุสีเลสุ, สยํ ภุตฺวาน สีลวาติ.

อถ ราชา กณิฏฺฐิกาย สทฺธึ ถตฺเถว ฐิโต ปิยํคุทีเป ปริภุญฺชนฺเต ปญฺจสตภิกฺขู ทิสฺวา หฏฺโฐ อุทคฺโค อโหสิ. อถ เต อปรภาเค อตฺตนา กตํ ทานวรํ อนุสฺสรนฺตา น จิเรเนว อุโภปิ โสตาปนฺนา อเหสุํติ.

๔. น คเณนฺตาตฺตโน ทุกฺขํ, วิหาย มหตึ สิรึ;

อายตึภวมิจฺฉนฺตา, สุชเนวํ สุเภ รตา.

๕. อายาเสน กตํ ปุญฺญํ, มหนฺตผลทายกํ;

อิติ มนฺตฺวาน เมธาวี, สหตฺเถเนว ตํ กเรติ.

มหาเสนรญฺโญ วตฺถุํ ปถมํ.

๓๒. สุวณฺณติลกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ลงฺกาทีเป กิร อนุราธปุรนคเร เอโก มาตุคาโม [เอกามาตุคามาติวา เอกามาตุคาโมติวา กตฺถจิ] สทฺธาสมฺปนฺนา นิจฺจํ อภยุตฺตรเจติเย ปุปฺผปูชํ กโรติ, อเถกทิวสํ สา อตฺตโน ธีตุยา สทฺธึ ตสฺมึ เจติเย ปุปฺผปูชนตฺถาย [ปุปฺผปูชตฺถาย อิติกตฺถจิ] คนฺตฺวา ปุปฺผาสนสาลาย อุทกํ อปสฺสนฺตี ธีตุ หตฺเถ ปุปฺผจงฺโคฏกํ ฐเปตฺวา ฆฏ มาทาย โปกฺขรณึ อคมาสิ, ตโต สา ทาริกา มาตริ อนาคตายเยว [อนาคเตเยว อิติสพฺพตฺถ] อโธตาสเน ปุปฺผมุฏฺฐึคเหตฺวา มณฺฑลํ กตฺวา ปูเชตฺวา เอวํ ปตฺถนมกาสิ. ตถา หิ.

๑. มหาวีรสฺส ธีรสฺส, สยมฺภุสฺส มเหสิโน;

ติโลกคฺคสฺส นาถสฺส, ภควนฺตสฺส สตฺถุโน.

๒. ย มหํ ปูชยึ ปุปฺผํ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

รูปีนํ ปวรา เหสฺสํ, อาโรหปริณาหวา.

๓. มํ ทิสฺวา ปุริสา สพฺเพ, มุจฺฉนฺตุ กามมุจฺฉิตา;

นิจฺฉรนฺตุ สรีรา เม, รํสิมาลีว รํสิโย.

๔. หทยงฺคมา กณฺณสุขา, มญฺชุภาณี สุภา มม;

กินฺนรานํ ยถา วาณี, เอวเมว ปวตฺตตูติ.

อถสฺสา มาตา อาคมฺม อโธตาสเน ปูชิตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา กสฺมา จณฺฑาลี อโธตาสเน ภควโต ปุปฺผานิ ปูเชสิ, อยุตฺตํ ตยา กตนฺติ อาห, ตํ สุตฺวา สา มาตุยา กุชฺฌิตฺวา ตฺวํ จณฺฑาลีติ อกฺโกสิ, สา เอตฺตกํ ปุญฺญาปุญฺญํ กตฺวา อปรภาเค ตโต จุตา ชมฺพุทีเป อุตฺตรมธุรายํ เอกสฺส จณฺฑาลคนฺธพฺพพฺราหฺมณสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อุตฺตมรูปธรา อโหสิ, ตสฺสา สรีรโต เมฆมุขโต วิชฺชุลฺลตาวิย รํสิโย นิจฺฉรนฺติ. สมนฺตา จตุหตฺถฏฺฐาเน สรีรปฺปภาย อนฺธกาเร วิธมติ. มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ, ตสฺสา ทฺวินฺนํ ถนาน มนฺตเร สุวณฺณวณฺณํ เอกํ ติลกํ อโหสิ, เตน พาลสุริยสฺส วิย ปภา นิจฺฉรติ. ทิฏฺฐทิฏฺฐา เยภุยฺเยน อุมฺมตฺตา วิย กามมเทน วิสญฺญิโน โหนฺติ, อโห กุสลากุสลานํ อานุภาโว. ตถา หิ.

๕. เยน สา โกธสามาตุ, จณฺฑาลี อิติ ภาสิตา;

เตน สา อาสิ จณฺฑาลี, เชคุจฺฉา หีนชาติกา.

๖. สลฺลกฺเขตฺวาน สมฺพุทฺธ, คุณํ ปูเชสิ ยํ ตทา;

เตน ปุญฺญานุภาเวน, สา ภิรูปี มโนรมา.

๗. เยน เยน ปกาเรน, ปุญฺญปาปานิ โย กเร;

ตสฺส ตสฺสานุรูเปน, โมโรว ลภเต ผลํ.

๘. ปาเปน จ ติรจฺฉาเน, ชายนฺติ กุสเลน เต;

วณฺณโปกฺขรตา โหติ, โมรานํ กมฺม มีทิสนฺติ.

ตโต ตสฺสา มาตาปิตโร สุวณฺณติลกาติ นาม มกํสุ. ตสฺมึกิร นคเร มนุสฺสา ตสฺสา รุปทสฺสเนนจ สวเณนจ สมฺปตฺตาปิ จณฺฑาลธีตา อยนฺติ ปริภวภเยน อาวาหํ น กโรนฺติ. อถ ตสฺมึ นคเร เชฏฺฐจณฺฑาลพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต เอตมตฺถาย ตสฺสา มาตาปิตุนฺนํ สนฺติกํ วตฺถาภรณคนฺธมาลาทโย เปเสสิ สุวณฺณติลกํ อมฺหากํ ททนฺตูติ, เต ตํ ปวตฺตึ ตสฺสา อาโรเจสุํ. สาสฺส ชิคุจฺฉนฺตี ปริหาส มกาสิ. ตโต พฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต ลชฺชิโต รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วีณํ มุญฺเจตฺวา คายมาโน เอวมาห.

๙. ลลนา นนานี จลโลจนานี,

ตรุณา รุณานี จลิตาธราณี;

มนุโช หิ โย เนตฺตปิยํ กโรติ,

ส ตุ นีจชาตึ อปิ โน ชหาติ.

กิมิทนฺติ รญฺญา ปุฏฺโฐ อาห.

๑๐. สเมติ กึ เทว ฉมาย มตฺติกา,

กทาจิ จามีกรชาติกาย;

สิคาลเธนุ อปิ นีจชาติกา,

สเมติ กึสีหวเรน เทวาติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา เทว อิมสฺมึนคเร สุวณฺณติลกา นาเมกา จณฺฑาลธีตา อตฺถิ, สา สมานชาติเกหิ เปสิตปณฺณาการํ น คณฺหาติ, กุลวนฺเตเยว ปตฺเถติ, กทา นาม กากี สุวณฺณหํเสน สมาคจฺฉติ เทวาติ. ราชา ตํ สุตฺวา ตสฺสา ปิตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตมตฺถํ วตฺวา สจฺจํ ภเณติ ปุจฺฉิ, โสปิ สจฺจํ เทว, สา ชาติสมฺปนฺนเมว กาเมตีติ อาห. ราชา เอวํ สติ ภเณ ปญฺจมธุรนคเร อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ นาม อตฺถิ, โส ชาติสมฺปนฺโน มาติโตจ ปิติโตจ อนุปกฺกุฏฺโฐ, เชคุจฺฉา ปฏิกฺกูลา เอตาติ มาตุคาเมน สทฺธึ น สํวสติ. อตฺตโน เคหโต ราชเคหํ คจฺฉนฺโตจ อาคจฺฉนฺโต จ โสฬสขีโรทกฆเฏหิ มคฺเค สิญฺจาเปสิ. มาตุคาเม ทิสฺวา กาลกณฺณี มยา ทิฏฺฐาติ ขีโรทเกน มุขํ โธวติ. ตว ธีตา สกฺโกนฺตี เตน สทฺธึ สํวสตุ, เอตมตฺถํ ตว ธีตรํ กเถหีติ อาห, โสปิ ตํ สุตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ธีตรํ ปกฺโกสิตฺวา รญฺญา วุตฺตนิยาเมเนว ตสฺสา กเถสิ. ตาย ตํ สุตฺวา สกฺโกนฺตี อหํ อุทฺทาฬพฺราหฺมเณน สทฺธึ วสิสฺสามิ, มา ตุเมฺห จินฺเตถ, ปปญฺจมฺปิ มา กโรถ, ปาโตว คมิสฺสามีติ วุตฺเต ปิตา ปนสฺสา สาธูติ สหสฺสคฺฆนกจิตฺตกมฺพลกญฺจุเกน ธีตุ สรีรํ ปารุปาเปตฺวา วีณาทิตุริยภณฺฑานิ คาหาเปตฺวา ธีตุยา สทฺธึ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรสฺมึ นคเร รญฺโญ คนฺธพฺพํ กโรนฺโต ธีตรํ ปิฏฺฐิปสฺเส นิสีทาเปตฺวา คนฺธพฺพมกาสิ. อถสฺส ปิฏฺฐิปสฺสนิสินฺนา สุวณฺณติลกา นยนโกฏิยา ทิฏฺฐึ ปาเปนฺตี สรเสน ตํ โอโลเกตฺวา ปารุตกญฺจุกํ กิญฺจิ อปเนตฺวา สรีรปฺปภํ ปญฺญาเปสิ, ราชา ปนสฺสา สรีรปฺปภํจ รูปสมฺปทํจ ทิสฺวา กามาตุโร วิคตสญฺโญ สมฺมูโฬฺห หุตฺวา มุหุตฺเตน ปฏิลทฺธสฺสาโส ตสฺสา สสฺสามิกาสฺสามิกภาวํ ปุจฺฉิตฺวา จณฺฑาลธีตาติ สุตฺวา ปริภวภเยน ตํ อาเนตุ มสกฺโกนฺโต เอวรูปํ วณฺณโปกฺขรสมฺปนฺนํ อิตฺถิรตนํ อลภนฺตสฺส เม โก อตฺโถ ชีวิเตนาติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต กามมุจฺฉิโต กตฺตพฺพา กตฺตพฺพํ อชานนฺโต อสึ คเหตฺวา อตฺตโน สีสํ สยเมว ฉินฺทิตฺวา กาล มกาสิ. เอวเมว อนฺตรามคฺเค ปญฺจราชาโน ตสฺสา รูปสมฺปตฺติมทมตฺตา อสินา ฉินฺนสีสา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณึสุ. ตถา หิ สตฺตา หิรญฺญสุวณฺณทาสิทาส ปุตฺตทาราทีสุ [ปุตฺตทาราทีหิ อิติสพฺพตฺถ] ปิยํ นิสฺสาย กาเมน มุจฺฉิตา อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺตีติ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา.

๑๑. ปิยโต ชายเต โสโก,

ปิยโต ชายเต ภยํ;

ปิยโต วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๑๒. เปมโต ชายเต โสโก,

เปมโต ชายเต ภยํ;

เปมโต วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๑๓. รติยา ชายเต โสโก,

รติยา ชายเต ภยํ;

รติยา วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๑๔. กามโต ชายเต โสโก,

กามโต ชายเต ภยํ;

กามโต วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๑๕. ตณฺหาย ชายเต โสโก,

ตณฺหาย ชายเต ภยํ;

ตณฺหาย วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

ตโต โส อนุกฺกเมน ปญฺจมธุรนครํ คนฺตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺญา กถาเปตฺวา เตน อนุญฺญาโต คนฺตฺวา ราชานํ อทฺทส. ตทา อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ รญฺโญ อวิทูเร กมฺพลภทฺทปีเฐ นิสินฺโน โหติ, คนฺธพฺพพฺราหฺมโณปิ ธีตุยา สทฺธึ คนฺธพฺพํ กุรุมาโน นิสีทิ. ตสฺมึขเณ ปิตุ ปิฏฺฐิปสฺเส นิสินฺนา สุวณฺณติลกา อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ กตโมติ ปุจฺฉิตฺวา เอตสฺมึ ภทฺทปีเฐ นิสินฺโนํ เอโสติ สุตฺวา นิลามลโลจเนหิ ตํ โอโลกนฺติ ทสนรํสินา สมฺภินฺนสุรตฺตาธเรน มนฺทหสิตํ กโรนฺตี ตํ โอโลเกตฺวา ปารุตกญฺจุกํ อปเนตฺวา สรีรปฺปภํ วิสฺสชฺเชสิ. ตํ ทิสฺวา พฺราหฺมโณ อุมฺมตฺโต โสเกน ปริทฑฺฒคตฺโต อุณฺหวาเตน ปูริตมุขนาโส อสฺสุนา กิลินฺนเนตฺโต วิสญฺญี อโหสิ. ตโต โส มุหุตฺเตน ลทฺธสฺสาโส โรคีวิย รญฺโญ สกาสา อปสรนฺโต อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา สุหเท ปกฺโกสิตฺวา เตสํ เอวมาห. ภวนฺเตตฺถ.

๑๖. โย อาปเท สมุปฺปนฺเน,

อุปติฏฺฐติ สนฺติเก;

สุขทุกฺเข สโม โหติ,

โส มิตฺโต โสจ ญาตโก.

๑๗. โย คุณํ ภาสเต ยสฺส, อคุณญฺจ นิคูหติ;

ปฏิเสเธตฺย [ปฏิเสเธติกตฺตพฺพา อิติสพฺพตฺถ] กตฺตพฺพา, โส มิตฺโต โสจ ญาตโก.

๑๘. สุวณฺณติลกานาม, ลลนา กามลาลยา;

นีลกฺขิจณฺฑกณฺเฑหิ, วิขณฺเฑสิ มโน มม.

๑๙. ตสฺสา มุขมฺพุเช สตฺตา, มม เนตฺตมธุพฺพตา,

อปฺปมฺปิน สรนฺตามํ, ตตฺเถวา ภิรมนฺติ เต.

๒๐. สเหว เตหิ เม จิตฺตํ, คตํ อุลฺลํฆิยุทฺธโต;

ลชฺชาคมฺภีรปริขํ, ธิติปาการมุคฺคตํ.

๒๑. สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

ตสฺส เม สรณํ โหถ, กโรถ มม สงฺคหนฺติ.

ตํ สุตฺวา เต เอวมาหํสุ.

๒๒. ยํ ตฺวมาจริย ปตฺเถสิ, จณฺฑาลี สา อสงฺคมา;

กินฺนุ มีเฬฺหน สํโยโค, จนฺทนสฺส กทา สิยา.

๒๓. อคมฺมคมนา ยาติ, นรานํ ทูรโต สิรี;

กิตฺติจายุ พลํ พุทฺธิ, อยสํจ ส คจฺฉตีติ.

อถ เตสํ พฺรหฺมโณ อาห.

๒๔. น ปริจฺจชติ โลโกยํ, อเมชฺเฌ มณิมุตฺตมํ;

ถีรตนํ ยุวาณี จ, ทุกฺกุลา อปิ คาหิยาติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ตสฺสา สสฺสามิกาสฺสามิกภาวํ ญตฺวา อาเนถาติ อาห, เต ตถา อกํสุ. ตโต พฺราหฺมโณ ตาย เคหํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร มาเส รญฺโญ อุปฏฺฐานํ เนว อคมาสิ. ตสฺส ปน พฺรหฺมณสฺส สนฺติเก ปญฺจสตราชกุมารา นานาวิธานิ สิปฺปานิ อุคฺคณฺหนฺติ. เต ตํ การณํ ญตฺวา สุวณฺณติลกาย วิชฺชมานาย อมฺหากํ สิปฺปุคฺคหณสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ, เยน เกนจิ อุปาเยน เอตํ มาเรตุํ วฏฺฏตีติ, จินฺเตตฺวา เต หตฺถา จริยํ ปกฺโกสิตฺวา ลญฺชํ ทตฺวา เอวมาหํสุ, หตฺถึ สุราย มตฺตํ กตฺวา สุวณฺณติลกํ มาเรหีติ. ตโต เต สพฺเพ ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา ทูตํ ปาเหสุํ, อาจริยํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ. ตโต พฺราหฺมเณน อาคนฺตฺวา นิสินฺเนน ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อาจริย อาจริยานึ ปสฺสิตุกามมฺหาติ อาหํสุ. อถ โส สุวณฺณติลกํ คเหตฺวา อาคจฺฉถาติ มนุสฺเส เปเสสิ. เต ตถา กรึสุ, อถ ตสฺสา วีถิมชฺฌํ สมฺปตฺตกาเล หตฺถึ วิสฺสชฺชาเปสุํ. โส โสณฺฑาย ภูมิยํ ปหรนฺโต [ปหรนฺโตอุปธาวิตฺวา อิติกตฺถจิ] คจฺฉนฺโต อุปธาวิตฺวา โสณฺเฑน ตํ อุกฺขิปิตฺวา กุมฺเภ นิสีทาเปสิ. ตโต ราชาโน ตถา ตํ มาราเปตุ มสกฺโกนฺตา ปุน ทิวเส มนุสฺเส ปโยเชตฺวา รตฺติยํ มาราเปสุํ. พฺราหฺมโณปิ เอวรูปํ อิตฺถึ อลสิตฺวา ชีวนโต มตเมว [มตํเมเสยฺโย อิติกตฺถจิ] เสยฺโยติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต ราชงฺคเณ ทารุจิตกํ การาเปตฺวา อคฺคึปวิสิตฺวา มโตติ. เอวํ มาตุคามวสงฺคตา มหนฺตํ อนยพฺยสนญฺจ มรณญฺจ ปาปุณนฺตีติ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา.

๒๕. มายาเวสา [มายาเจสา อิติกตฺถจิ] มรีจีว,

โสโก โรโค จุปทฺทโว;

ขราว พนฺธนา เจสา,

มจฺจุปาโส คุหาสโย;

ตาสุ โย วิสฺสเส โปโส,

โส นเรสุ นราธโมติ.

๒๖. อโยนิโส สา ปุริมาย ชาติยา,

ปุญฺญํ กริตฺวา อลภีทิสํ คตึ;

ธีสมฺปยุตฺตํ [ธิติสมฺปยุตฺตํ อิติกตฺถจิ] กุสลํ กโรนฺตา,

นิพฺพาณเมวาภิมุขํ กโรถาติ.

สุวณฺณติลกาย วตฺถุํ ทุติยํ.

๓๓. กปณาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขุภิกฺขุณิโย จ อุปาสกอุปาสิกาโย จ ชยมหาโพธึ วนฺทิสฺสามีติ เยภุยฺเยน คนฺตฺวา วนฺทนฺติ. อถา ปรภาเค พหู ภิกฺขู สงฺคมฺม มหาโพธึ วนฺทนตฺถาย คจฺฉนฺตา อญฺญตรสฺมึ คามเก ภิกฺขาย จริตฺวา อาสนสาลํ คนฺตฺวา กตภตฺตกิจฺจา โถกํ วิสฺสมึสุ, ตทา ตตฺถ เอกา กปณา ทุคฺคติตฺถี ตถา นิสินฺนภิกฺขู ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต ฐิตา อยฺยา กุหึ คจฺฉนฺตีติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ตํ สุตฺวา ชยมหาโพธิสฺส อานุภาวญฺจ ตํ วนฺทนตฺถาย อตฺตานํ คมนญฺจ กเถนฺตา เอวมาหํสุ.

๑. ยตฺถาสีโน ชิโน เชสิ, สเสนํ มกรทฺธชํ;

หนฺตฺวา กิเลสเสนญฺจ, พุทฺโธ อาสิ นิรุตฺตโร.

๒. ยํ ปูเชสิ มหาวีโร, ฐิโต ปท มโกปยํ;

สตฺตรตฺตินฺทิวํ เนตฺต, นีลนีรชรํสินา.

๓. สุราสุรนราทีนํ, เนตฺตาลิ ปาฬิปาตนา;

เมจกาการปตฺเตหิ, สิขณฺฑีวิย ภาติ โย.

๔. สุรปาทโปว สตฺตานํ, ยํ ติฏฺฐติ มหีตเล;

อิห โลเก ปรตฺเต จ, ททนฺโต อิจฺฉิติจฺฉิตํ.

๕. ยสฺส ปุราณปณฺณมฺปิ, ปติตํ โย นโร อิธ;

ปูเชติ ตสฺส โส เทติ, ภวโภคํ มหีรุโห.

๖. คนฺธมาเลหิ สลิเลหิ, ยมุปาสติ สทา นโร;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, ทุริตํ โส นิหญฺญติ.

๗. โย เทติ อิหโลกตฺถํ,

โย เทติ ปารโลกิกํ,

สมฺปทํ ชยโพธึตํ,

โภติ คจฺฉาม วนฺทิตุํ.

ตํ สุตฺวา อุทคฺคา โสมนสฺสชาตา ภิกฺขูนํ เอวมาห. อหํ ภนฺเต ปรกุเล ภติยา กมฺมํ กโรนฺตี ทุกฺเขน กสิเรน ชีวิกํ กปฺเปมิ. สฺวาตนาย เม ตณฺฑุลนาลิปิ [ภณฺฑุลนามฺป อิติสพฺพตฺถ] นตฺถิ, ปเคว อญฺญํ ธนํ, อิมํ วินา อญฺญํ สาฏกมฺปิ นตฺถิ, กสฺมา ปุพฺเพ อกตปุญฺญตฺตา, ตสฺมา อิมํ ภนฺเต สาฏกํ มมานุคฺคหาย โพธิมฺหิ ธชํ พนฺธถาติ ยาจิตฺวา สาฏกํ โธวิตฺวา เตสํ อทาสิ. ภิกฺขูปิ ตสฺสานุคฺคหาย ตํ คเหตฺวา อคมํสุ. สา สาฏกํ ทตฺวา ปีติปาโมชฺชมานสา เคหํ คนฺตฺวา ตทเหว รตฺติยา มชฺฌิมยาเม สตฺถกวาเตน อุปหตา กาลํ กตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ คมนมคฺเค เอกสฺมึ รมณีเย วนสณฺเฑ ภุมฺมเทวตา หุตฺวา นิพฺพตฺตี, อถสฺสา ปุญฺญานุภาเวน ติโยชนิเก ฐาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขา ปาตุรหํสุ, ตตฺต ตตฺต นานาวิราคธชปตากา โอลมฺพนฺติ. เทวปุตฺตา จ เทวธีตโร จ สพฺพาภรณวิภูสิตา ตเถว ธชปตากาทโย คเหตฺวา กีฬนฺติ. นจฺจคีตาทิเนกานิ อจฺฉริยานิ ปโยเชนฺติ. อถ ทุติยทิวเส เตปิ ภิกฺขู โพธิมณฺฑลํ คจฺฉนฺตา สายเณฺห ตํ ฐานํ ปตฺวา อชฺช อิมสฺมึ วนสณฺเฑ วสิตฺวา คมิสฺสามาติ ตตฺถ วาสํ อุปคมึสุ, ตโต เต รตฺติภาเค นานาวณฺณธเช จ เทวตาหิ ปโยชิยมานา คีตวาทิตาทโย จ ติโยชนฏฺฐาเน กปฺปรุกฺขานิ จ อิทํ สพฺพํ เทวิสฺสริยํ ตสฺสานุภาเวน นิพฺพตฺตภาวํ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา เทวธีตรํ อามนฺเตตฺวา ตฺวํ เกน กมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตาติ ปุจฺฉึสุ. สา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิตา ภนฺเต มํ น สญฺชานิตฺถาติ อาห. ภิกฺขูหิ น มยํ สญฺชานาม ภคินีติ วุตฺเต สา อตฺตโน สภาวํ กเถนฺตี เอวมาห.

๘. หียฺโย อาสนสาลาย, นิสีทิตฺถ สมาคตา;

ตุมฺหกํ สนฺติกํ คมฺม, ยา วรากีภิวาทยิ.

๙. ยา โพธึ ปูชนตฺถาย, วตฺถกํ ปฏิปาทยิ;

สาหํ หียฺโย จุตา อาสึ, รตฺติยํ พฺยาธิปีฬิตา.

๑๐. นานาสมฺปตฺติสํยุตฺตา, นานาภูสนภูสิตา;

วิมาเน รตนา กิณฺเณ, ชาตาหํ เอตฺถ กานเน.

๑๑. หียฺโย ปสฺสิตฺถ เม คตฺตํ, รโชชลฺเลหิ สํกุลํ;

อชฺช ปสฺสถ เม คตฺตํ, วณฺณวนฺตํ ปภสฺสรํ.

๑๒. หียฺโย ปสฺสิตฺถ เม ภนฺเต, นิวตฺถํ มลินมฺพรํ;

อชฺช ปสฺสถ เม ภนฺเต, ทิพฺพมมฺพรมุตฺตมํ.

๑๓. วิกิณฺณผลิตคฺเคหิ, เกเสหิ วิรลา กุลํ;

อูกาคูถปฏิกฺกูลํ, หียฺโย อาสิสิรํ มม.

๑๔. อชฺช ตํ ปริวตฺติตฺวา, มม ปุญฺญานุภาวโต;

สุนีลมุทุธมฺมิลฺลํ, กุสุมา ภรณภูสิตํ.

๑๕. ปุรา เม สกสีเสน, วหิตํ ทารู ทกาทิกํ;

ปุญฺเญนาหํ อชฺช มาลา, ภารํ สีเส สมุพฺพเห.

๑๖. ธชตฺถาย มยา หียฺโย, ปทินฺนํ ถูลสาฏกํ;

อชฺช นิพฺพตฺติ เม โภนฺโต, มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปทํ.

๑๗. ชานมาเนน กตฺตพฺพํ, ทานาทีสุ มหปฺผลํ;

เทวโลเก มนุสฺเสสุ, สุขทํ ทาน มุตฺตมนฺติ.

ตํ สุตฺวา สพฺเพ ภิกฺขู อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา อเหสุํ. สา เทวตา ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภิกฺขู นิมนฺเตตฺวา ทิพฺเพหิ ขชฺชโภชฺเชหิ สหตฺถา สนฺตปฺเปตฺวา เตหิ สทฺธึ อาคจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ทานํ ททมานา มหาโพธึ คนฺตฺวา สพฺเพหิ ธชปตากา ทีหิ จ นานาวิธวณฺณคนฺธสมฺปนฺนปุปฺเผหิ จ ทีปธูเปหิ จ โพธึ ปูเชตฺวา ภิกฺขูนํ จีวรตฺถาย ทิพฺพวตฺถานิ ทตฺวา อาคมฺม ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วสนฺตี นานาวิธานิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขูปิ ตํ อจฺฉริยํ ตตฺถ ตตฺถ ปกาเสนฺตา พหูชเน ปุญฺญกมฺเม นิโยเชสุํติ.

๑๘. เอวํ วิธาปิ กปณา ชินสาสนมฺหิ,

กตฺวา ปสาท มถ ถูลกุเจลเกน;

ปูเชตฺว ทิพฺพวิภวํ อลภีติ ญตฺวา,

ปูชาปรา ภวถ วตฺถุสุ ตีสุ สมฺมาติ.

กปณาย วตฺถุํ ตติยํ.

๓๔. อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

อมฺหากํ ภควโต ปรินิพฺพาณโต โอรภาเค ชมฺพุทีเป กิร ปาฏลิปุตฺตํ นาม นครํ อโหสิ. ตตฺถ ธมฺมาโสโก นาม มหิทฺธิโก มหานุภาโว อาณาจกฺกวตฺติ ราชา รชฺชํ กาเรติ. อุทฺธํ อากาสโต เหฏฺฐา ปถวิยา โยชนปฺปมาเณ สกลชมฺพูทีเป ตสฺส อาณา ปวตฺตติ, ตทา สกลชมฺพุทีปวาสิโน จ จตุราสีติ นครสหสฺเส ราชาโน จ อตฺตโน อตฺตโน พลวาหเน คเหตฺวา อาคมฺม ธมฺมาโสกมหารญฺโญ อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ. ตสฺมึ สมเย เทวปุตฺตนคเร เทวปุตฺโต นาม มหาราชา อตฺตโน พลวาหนํ คเหตฺวา รญฺโญ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ. ธมฺมาโสโก เทวปุตฺตมหาราชานํ ทิสฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กตฺวา ตุมฺหากํ รฏฺเฐ พหุสฺสุตา อาคตาคมา มหาคุณวนฺตา อยฺยา อตฺถีติ ปุจฺฉิ. ตํ สุตฺวา เทวปุตฺตราชา อตฺถิ เทว ตสฺมึ นคเร สีหกุมฺภกํ นาม มหาวิหารํ. ตตฺถ อเนกสหสฺสภิกฺขู วิหรนฺติ สีลวนฺตา อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา วิเวกกามิโน. เตสุ สาฏฺฐกถาติปิฏกธโร อินฺทคุตฺตตฺเถโร นาม เตสํ ปาโมกฺโข อโหสิ. โส อเนกปริยาเยน สนรามรานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมํวณฺเณติ. คุณวา อตฺตโน คุณํ นิสฺสาย โลเก ปากโฏติ. ตํ สุตฺวา ราชา ตุฏฺฐมานโส เถรํ ปสฺสิตุกาโม หุตฺวา สมฺม ตฺวเมว คนฺตฺวา เถรํ ยาจิตฺวา อิธา เนหีติ อาห. ตํ สุตฺวา เทวปุตฺตราชา อตฺตโน หตฺถสฺสพลวาหนา ทิมหา เสนงฺคปริวุโต อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อยฺย อยฺยํ ธมฺมาโสกมหาราชา ทฏฺฐุกาโมติ อาห. เถเรน สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิเต ราชา เถเรน สมฺปฏิจฺฉิตภาวํ ธมฺมาโสกมหาราชิโน เปเสสิ. ตโต ธมฺมาโสกมหาราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต อตฺตโน อาณาปวตฺติตฏฺฐาเน ราชูนํ สาสนํ เปเสสิ. สพฺเพว เถราคมนมคฺคํ อลงฺกโรนฺตูติ. อถ เต ราชาโน ตุฏฺฐปหฏฺฐา อตฺตโน อตฺตโน นคเร เภรึ จราเปตฺวา เทวปุตฺตนครโต ยาว ปาฏลิปุตฺตนครํ เอตฺถนฺตเร ปญฺจปณฺณาสโยชนิกํ มคฺคํ วิสมํ สมํ กโรนฺโต เทวตานํ ทิพฺพวีถิมิว อลงฺกริตฺวา ธมฺมาโสกมหานรินฺทสฺส เอวํ สาสนํ เปเสสุํ. ภวนฺเตตฺถ.

๑. อินฺทคุตฺตมหาเถร, สามิโน คมนาย โน;

มคฺคํ อลงฺกโรนฺตูติ, มหาราเชน เปสิตํ.

๒. ตโต เต อปเนตฺวาน, ปาสาณกณฺฏกาทิกํ;