๓๒. สุวณฺณติลกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ลงฺกาทีเป กิร อนุราธปุรนคเร เอโก มาตุคาโม [เอกามาตุคามาติวา เอกามาตุคาโมติวา กตฺถจิ] สทฺธาสมฺปนฺนา นิจฺจํ อภยุตฺตรเจติเย ปุปฺผปูชํ กโรติ, อเถกทิวสํ สา อตฺตโน ธีตุยา สทฺธึ ตสฺมึ เจติเย ปุปฺผปูชนตฺถาย [ปุปฺผปูชตฺถาย อิติกตฺถจิ] คนฺตฺวา ปุปฺผาสนสาลาย อุทกํ อปสฺสนฺตี ธีตุ หตฺเถ ปุปฺผจงฺโคฏกํ ฐเปตฺวา ฆฏ มาทาย โปกฺขรณึ อคมาสิ, ตโต สา ทาริกา มาตริ อนาคตายเยว [อนาคเตเยว อิติสพฺพตฺถ] อโธตาสเน ปุปฺผมุฏฺฐึคเหตฺวา มณฺฑลํ กตฺวา ปูเชตฺวา เอวํ ปตฺถนมกาสิ. ตถา หิ.

๑. มหาวีรสฺส ธีรสฺส, สยมฺภุสฺส มเหสิโน;

ติโลกคฺคสฺส นาถสฺส, ภควนฺตสฺส สตฺถุโน.

๒. ย มหํ ปูชยึ ปุปฺผํ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

รูปีนํ ปวรา เหสฺสํ, อาโรหปริณาหวา.

๓. มํ ทิสฺวา ปุริสา สพฺเพ, มุจฺฉนฺตุ กามมุจฺฉิตา;

นิจฺฉรนฺตุ สรีรา เม, รํสิมาลีว รํสิโย.

๔. หทยงฺคมา กณฺณสุขา, มญฺชุภาณี สุภา มม;

กินฺนรานํ ยถา วาณี, เอวเมว ปวตฺตตูติ.

อถสฺสา มาตา อาคมฺม อโธตาสเน ปูชิตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา กสฺมา จณฺฑาลี อโธตาสเน ภควโต ปุปฺผานิ ปูเชสิ, อยุตฺตํ ตยา กตนฺติ อาห, ตํ สุตฺวา สา มาตุยา กุชฺฌิตฺวา ตฺวํ จณฺฑาลีติ อกฺโกสิ, สา เอตฺตกํ ปุญฺญาปุญฺญํ กตฺวา อปรภาเค ตโต จุตา ชมฺพุทีเป อุตฺตรมธุรายํ เอกสฺส จณฺฑาลคนฺธพฺพพฺราหฺมณสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อุตฺตมรูปธรา อโหสิ, ตสฺสา สรีรโต เมฆมุขโต วิชฺชุลฺลตาวิย รํสิโย นิจฺฉรนฺติ. สมนฺตา จตุหตฺถฏฺฐาเน สรีรปฺปภาย อนฺธกาเร วิธมติ. มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ, ตสฺสา ทฺวินฺนํ ถนาน มนฺตเร สุวณฺณวณฺณํ เอกํ ติลกํ อโหสิ, เตน พาลสุริยสฺส วิย ปภา นิจฺฉรติ. ทิฏฺฐทิฏฺฐา เยภุยฺเยน อุมฺมตฺตา วิย กามมเทน วิสญฺญิโน โหนฺติ, อโห กุสลากุสลานํ อานุภาโว. ตถา หิ.

๕. เยน สา โกธสามาตุ, จณฺฑาลี อิติ ภาสิตา;

เตน สา อาสิ จณฺฑาลี, เชคุจฺฉา หีนชาติกา.

๖. สลฺลกฺเขตฺวาน สมฺพุทฺธ, คุณํ ปูเชสิ ยํ ตทา;

เตน ปุญฺญานุภาเวน, สา ภิรูปี มโนรมา.

๗. เยน เยน ปกาเรน, ปุญฺญปาปานิ โย กเร;

ตสฺส ตสฺสานุรูเปน, โมโรว ลภเต ผลํ.

๘. ปาเปน จ ติรจฺฉาเน, ชายนฺติ กุสเลน เต;

วณฺณโปกฺขรตา โหติ, โมรานํ กมฺม มีทิสนฺติ.

ตโต ตสฺสา มาตาปิตโร สุวณฺณติลกาติ นาม มกํสุ. ตสฺมึกิร นคเร มนุสฺสา ตสฺสา รุปทสฺสเนนจ สวเณนจ สมฺปตฺตาปิ จณฺฑาลธีตา อยนฺติ ปริภวภเยน อาวาหํ น กโรนฺติ. อถ ตสฺมึ นคเร เชฏฺฐจณฺฑาลพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต เอตมตฺถาย ตสฺสา มาตาปิตุนฺนํ สนฺติกํ วตฺถาภรณคนฺธมาลาทโย เปเสสิ สุวณฺณติลกํ อมฺหากํ ททนฺตูติ, เต ตํ ปวตฺตึ ตสฺสา อาโรเจสุํ. สาสฺส ชิคุจฺฉนฺตี ปริหาส มกาสิ. ตโต พฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต ลชฺชิโต รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วีณํ มุญฺเจตฺวา คายมาโน เอวมาห.

๙. ลลนา นนานี จลโลจนานี,

ตรุณา รุณานี จลิตาธราณี;

มนุโช หิ โย เนตฺตปิยํ กโรติ,

ส ตุ นีจชาตึ อปิ โน ชหาติ.

กิมิทนฺติ รญฺญา ปุฏฺโฐ อาห.

๑๐. สเมติ กึ เทว ฉมาย มตฺติกา,

กทาจิ จามีกรชาติกาย;

สิคาลเธนุ อปิ นีจชาติกา,

สเมติ กึสีหวเรน เทวาติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา เทว อิมสฺมึนคเร สุวณฺณติลกา นาเมกา จณฺฑาลธีตา อตฺถิ, สา สมานชาติเกหิ เปสิตปณฺณาการํ น คณฺหาติ, กุลวนฺเตเยว ปตฺเถติ, กทา นาม กากี สุวณฺณหํเสน สมาคจฺฉติ เทวาติ. ราชา ตํ สุตฺวา ตสฺสา ปิตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตมตฺถํ วตฺวา สจฺจํ ภเณติ ปุจฺฉิ, โสปิ สจฺจํ เทว, สา ชาติสมฺปนฺนเมว กาเมตีติ อาห. ราชา เอวํ สติ ภเณ ปญฺจมธุรนคเร อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ นาม อตฺถิ, โส ชาติสมฺปนฺโน มาติโตจ ปิติโตจ อนุปกฺกุฏฺโฐ, เชคุจฺฉา ปฏิกฺกูลา เอตาติ มาตุคาเมน สทฺธึ น สํวสติ. อตฺตโน เคหโต ราชเคหํ คจฺฉนฺโตจ อาคจฺฉนฺโต จ โสฬสขีโรทกฆเฏหิ มคฺเค สิญฺจาเปสิ. มาตุคาเม ทิสฺวา กาลกณฺณี มยา ทิฏฺฐาติ ขีโรทเกน มุขํ โธวติ. ตว ธีตา สกฺโกนฺตี เตน สทฺธึ สํวสตุ, เอตมตฺถํ ตว ธีตรํ กเถหีติ อาห, โสปิ ตํ สุตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ธีตรํ ปกฺโกสิตฺวา รญฺญา วุตฺตนิยาเมเนว ตสฺสา กเถสิ. ตาย ตํ สุตฺวา สกฺโกนฺตี อหํ อุทฺทาฬพฺราหฺมเณน สทฺธึ วสิสฺสามิ, มา ตุเมฺห จินฺเตถ, ปปญฺจมฺปิ มา กโรถ, ปาโตว คมิสฺสามีติ วุตฺเต ปิตา ปนสฺสา สาธูติ สหสฺสคฺฆนกจิตฺตกมฺพลกญฺจุเกน ธีตุ สรีรํ ปารุปาเปตฺวา วีณาทิตุริยภณฺฑานิ คาหาเปตฺวา ธีตุยา สทฺธึ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรสฺมึ นคเร รญฺโญ คนฺธพฺพํ กโรนฺโต ธีตรํ ปิฏฺฐิปสฺเส นิสีทาเปตฺวา คนฺธพฺพมกาสิ. อถสฺส ปิฏฺฐิปสฺสนิสินฺนา สุวณฺณติลกา นยนโกฏิยา ทิฏฺฐึ ปาเปนฺตี สรเสน ตํ โอโลเกตฺวา ปารุตกญฺจุกํ กิญฺจิ อปเนตฺวา สรีรปฺปภํ ปญฺญาเปสิ, ราชา ปนสฺสา สรีรปฺปภํจ รูปสมฺปทํจ ทิสฺวา กามาตุโร วิคตสญฺโญ สมฺมูโฬฺห หุตฺวา มุหุตฺเตน ปฏิลทฺธสฺสาโส ตสฺสา สสฺสามิกาสฺสามิกภาวํ ปุจฺฉิตฺวา จณฺฑาลธีตาติ สุตฺวา ปริภวภเยน ตํ อาเนตุ มสกฺโกนฺโต เอวรูปํ วณฺณโปกฺขรสมฺปนฺนํ อิตฺถิรตนํ อลภนฺตสฺส เม โก อตฺโถ ชีวิเตนาติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต กามมุจฺฉิโต กตฺตพฺพา กตฺตพฺพํ อชานนฺโต อสึ คเหตฺวา อตฺตโน สีสํ สยเมว ฉินฺทิตฺวา กาล มกาสิ. เอวเมว อนฺตรามคฺเค ปญฺจราชาโน ตสฺสา รูปสมฺปตฺติมทมตฺตา อสินา ฉินฺนสีสา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณึสุ. ตถา หิ สตฺตา หิรญฺญสุวณฺณทาสิทาส ปุตฺตทาราทีสุ [ปุตฺตทาราทีหิ อิติสพฺพตฺถ] ปิยํ นิสฺสาย กาเมน มุจฺฉิตา อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺตีติ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา.

๑๑. ปิยโต ชายเต โสโก,

ปิยโต ชายเต ภยํ;

ปิยโต วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๑๒. เปมโต ชายเต โสโก,

เปมโต ชายเต ภยํ;

เปมโต วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๑๓. รติยา ชายเต โสโก,

รติยา ชายเต ภยํ;

รติยา วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๑๔. กามโต ชายเต โสโก,

กามโต ชายเต ภยํ;

กามโต วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๑๕. ตณฺหาย ชายเต โสโก,

ตณฺหาย ชายเต ภยํ;

ตณฺหาย วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

ตโต โส อนุกฺกเมน ปญฺจมธุรนครํ คนฺตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺญา กถาเปตฺวา เตน อนุญฺญาโต คนฺตฺวา ราชานํ อทฺทส. ตทา อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ รญฺโญ อวิทูเร กมฺพลภทฺทปีเฐ นิสินฺโน โหติ, คนฺธพฺพพฺราหฺมโณปิ ธีตุยา สทฺธึ คนฺธพฺพํ กุรุมาโน นิสีทิ. ตสฺมึขเณ ปิตุ ปิฏฺฐิปสฺเส นิสินฺนา สุวณฺณติลกา อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ กตโมติ ปุจฺฉิตฺวา เอตสฺมึ ภทฺทปีเฐ นิสินฺโนํ เอโสติ สุตฺวา นิลามลโลจเนหิ ตํ โอโลกนฺติ ทสนรํสินา สมฺภินฺนสุรตฺตาธเรน มนฺทหสิตํ กโรนฺตี ตํ โอโลเกตฺวา ปารุตกญฺจุกํ อปเนตฺวา สรีรปฺปภํ วิสฺสชฺเชสิ. ตํ ทิสฺวา พฺราหฺมโณ อุมฺมตฺโต โสเกน ปริทฑฺฒคตฺโต อุณฺหวาเตน ปูริตมุขนาโส อสฺสุนา กิลินฺนเนตฺโต วิสญฺญี อโหสิ. ตโต โส มุหุตฺเตน ลทฺธสฺสาโส โรคีวิย รญฺโญ สกาสา อปสรนฺโต อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา สุหเท ปกฺโกสิตฺวา เตสํ เอวมาห. ภวนฺเตตฺถ.

๑๖. โย อาปเท สมุปฺปนฺเน,

อุปติฏฺฐติ สนฺติเก;

สุขทุกฺเข สโม โหติ,

โส มิตฺโต โสจ ญาตโก.

๑๗. โย คุณํ ภาสเต ยสฺส, อคุณญฺจ นิคูหติ;

ปฏิเสเธตฺย [ปฏิเสเธติกตฺตพฺพา อิติสพฺพตฺถ] กตฺตพฺพา, โส มิตฺโต โสจ ญาตโก.

๑๘. สุวณฺณติลกานาม, ลลนา กามลาลยา;

นีลกฺขิจณฺฑกณฺเฑหิ, วิขณฺเฑสิ มโน มม.

๑๙. ตสฺสา มุขมฺพุเช สตฺตา, มม เนตฺตมธุพฺพตา,

อปฺปมฺปิน สรนฺตามํ, ตตฺเถวา ภิรมนฺติ เต.

๒๐. สเหว เตหิ เม จิตฺตํ, คตํ อุลฺลํฆิยุทฺธโต;

ลชฺชาคมฺภีรปริขํ, ธิติปาการมุคฺคตํ.

๒๑. สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

ตสฺส เม สรณํ โหถ, กโรถ มม สงฺคหนฺติ.

ตํ สุตฺวา เต เอวมาหํสุ.

๒๒. ยํ ตฺวมาจริย ปตฺเถสิ, จณฺฑาลี สา อสงฺคมา;

กินฺนุ มีเฬฺหน สํโยโค, จนฺทนสฺส กทา สิยา.

๒๓. อคมฺมคมนา ยาติ, นรานํ ทูรโต สิรี;

กิตฺติจายุ พลํ พุทฺธิ, อยสํจ ส คจฺฉตีติ.

อถ เตสํ พฺรหฺมโณ อาห.

๒๔. น ปริจฺจชติ โลโกยํ, อเมชฺเฌ มณิมุตฺตมํ;

ถีรตนํ ยุวาณี จ, ทุกฺกุลา อปิ คาหิยาติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ตสฺสา สสฺสามิกาสฺสามิกภาวํ ญตฺวา อาเนถาติ อาห, เต ตถา อกํสุ. ตโต พฺราหฺมโณ ตาย เคหํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร มาเส รญฺโญ อุปฏฺฐานํ เนว อคมาสิ. ตสฺส ปน พฺรหฺมณสฺส สนฺติเก ปญฺจสตราชกุมารา นานาวิธานิ สิปฺปานิ อุคฺคณฺหนฺติ. เต ตํ การณํ ญตฺวา สุวณฺณติลกาย วิชฺชมานาย อมฺหากํ สิปฺปุคฺคหณสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ, เยน เกนจิ อุปาเยน เอตํ มาเรตุํ วฏฺฏตีติ, จินฺเตตฺวา เต หตฺถา จริยํ ปกฺโกสิตฺวา ลญฺชํ ทตฺวา เอวมาหํสุ, หตฺถึ สุราย มตฺตํ กตฺวา สุวณฺณติลกํ มาเรหีติ. ตโต เต สพฺเพ ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา ทูตํ ปาเหสุํ, อาจริยํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ. ตโต พฺราหฺมเณน อาคนฺตฺวา นิสินฺเนน ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อาจริย อาจริยานึ ปสฺสิตุกามมฺหาติ อาหํสุ. อถ โส สุวณฺณติลกํ คเหตฺวา อาคจฺฉถาติ มนุสฺเส เปเสสิ. เต ตถา กรึสุ, อถ ตสฺสา วีถิมชฺฌํ สมฺปตฺตกาเล หตฺถึ วิสฺสชฺชาเปสุํ. โส โสณฺฑาย ภูมิยํ ปหรนฺโต [ปหรนฺโตอุปธาวิตฺวา อิติกตฺถจิ] คจฺฉนฺโต อุปธาวิตฺวา โสณฺเฑน ตํ อุกฺขิปิตฺวา กุมฺเภ นิสีทาเปสิ. ตโต ราชาโน ตถา ตํ มาราเปตุ มสกฺโกนฺตา ปุน ทิวเส มนุสฺเส ปโยเชตฺวา รตฺติยํ มาราเปสุํ. พฺราหฺมโณปิ เอวรูปํ อิตฺถึ อลสิตฺวา ชีวนโต มตเมว [มตํเมเสยฺโย อิติกตฺถจิ] เสยฺโยติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต ราชงฺคเณ ทารุจิตกํ การาเปตฺวา อคฺคึปวิสิตฺวา มโตติ. เอวํ มาตุคามวสงฺคตา มหนฺตํ อนยพฺยสนญฺจ มรณญฺจ ปาปุณนฺตีติ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา.

๒๕. มายาเวสา [มายาเจสา อิติกตฺถจิ] มรีจีว,

โสโก โรโค จุปทฺทโว;

ขราว พนฺธนา เจสา,

มจฺจุปาโส คุหาสโย;

ตาสุ โย วิสฺสเส โปโส,

โส นเรสุ นราธโมติ.

๒๖. อโยนิโส สา ปุริมาย ชาติยา,

ปุญฺญํ กริตฺวา อลภีทิสํ คตึ;

ธีสมฺปยุตฺตํ [ธิติสมฺปยุตฺตํ อิติกตฺถจิ] กุสลํ กโรนฺตา,

นิพฺพาณเมวาภิมุขํ กโรถาติ.

สุวณฺณติลกาย วตฺถุํ ทุติยํ.