๒๑. ยกฺขวญฺจิต วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ภควติ ปรินิพฺพุตมฺหิ โกสลรญฺโญ กิร ชนปเท ตุณฺฑคาโมนาม อโหสิ. ตตฺเถโก พุทฺธทาโส นาม มนุสฺโส ‘‘ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ. พุทฺโธ เม สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณนฺติ’’ เอวํ ชีวิตปริยนฺตํ พุทฺธํ สรณํ คโต ปฏิวสติ, ตสฺมึ สมเย เอโก ชนปทวาสิโก ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต ตํ ตุณฺฑคามํ ปตฺวา ตสฺเสว ฆเร นิวาสํ กปฺเปสิ, ตสฺส ปน ชานปทิกสฺส สรีเร เอโก ยกฺโข อาวิสิตฺวา ปีเฬติ, ตทา ตสฺส คามสฺส ปวิสนกาเล ยกฺโข พุทฺธทาโส ปาสกสฺส คุณเตเชน ตสฺส เคหํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺโต ตํ มุญฺจิตฺวา พหิคาเม สตฺตาหํ อฏฺฐาสิ ตสฺสาคมนํ โอโลเกนฺโต. ตโต โส ชานปทิโก สตฺตทิวสํ ตตฺถ วสิตฺวา สตฺตเม ทิวเส สกรฏฺฐํ คนฺตุกาโม คามา นิกฺขมิ. อถ ตํ ตถา นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา ยกฺโข อคฺคเหสิ, อถ โส ตํ เอตฺตกํ กาลํ กุหึคโตสีติ ปุจฺฉิ. ยกฺโข โภ ตวตฺถาย เอตฺถ วสนฺตสฺส เม สตฺตาหํ อติกฺกนฺตนฺติ. ตโต โส โก เต มยา อตฺโถ, กึ เต ทมฺมีติ, อถ ยกฺเขน โภ อหํ ขุทาย ปีฬิโต ภตฺเตน เม อตฺโถติ วุตฺโต โส เอวํ สติ กสฺมา มํ อนฺโตเคเห วสนฺตํ น คณฺหีติ อาห. ยกฺเขน โภ ตสฺมึ ฆเร พุทฺธํ สรณํ คโต เอโก อุปสโก อตฺถิ, ตสฺส สีลเตเชน เคหํ ปวิสิตุมสกฺโกนฺโต อฏฺฐาสินฺติ วุตฺโต ชานปทิโก สรณํ นาม กินฺติ อชานนฺโต กินฺติ วตฺวา โส สรณํ อคฺคเหสีติ ยกฺขํ ปุจฺฉิ. ยกฺโข ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ วตฺวา สรณํ อคฺคเหสีติ อาห. ตํ สุตฺวา ชานปทิโก อิทานิ อิมํ วญฺเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เตนหิ ยกฺข อหมฺปิ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามีติ อาห. เอวํ วุตฺตมตฺเตเยว ยกฺโข มหาสทฺทํ กโรนฺโต ภ เย น ภมนฺโต ปลายิ, เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สรณํ อิธโลเก ภโย ปทฺทว นิวารณตฺถํ โหติ, ปรโลเก สคฺคโมกฺขาวหํ. ตถาหิ.

๑. พุทฺโธติ วจนํ เอตํ, อมนุสฺสานํ ภยาวหํ;

พุทฺธภตฺติกชนฺตูนํ, สพฺพทา มุทมาวหํ.

๒. สพฺโพปทฺทวนาสาย, ปจฺจกฺขทิพฺพโมสธํ;

ทิพฺพมนฺตํ มหาเตชํ, มหายนฺตํ มหพฺภุตํ.

๓. ตสฺมา โส ทารุโณ ยกฺโข,

ทิสฺวา ตํ สรเณ ฐิถํ;

อุพฺพิคฺโค จ ภยปฺปตฺโต,

โลมหฏฺโฐ จ ฉมฺภีโต.

๔. ภมนฺโต ธาวิตํ ทิสฺวา, ติมิโรว สุริยุคฺคเต,

สิมฺพลิตูลภฏฺฐํว, จณฺฑวาเตน ขณฺฑิตํ.

๕. ยํ ทุกฺขํ ราชโจราริ, ยกฺขเปตา ทิสมฺภวํ;

นิจฺฉนฺเตน มนุสฺเสน, คนฺตพฺพํ สรณตฺตยํติ.

ตโต ชานปทิโก สรณาคมเน มหาคุณํ มหานิสํสํ โอโลเกตฺวา พุทฺเธ สคารโว สปฺเปโม ‘‘ชีวิตปริยนฺตํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ สรณํ คนฺตฺวา เตเนว สรณาคมนานุภาเวน ชีวิตปริโยสาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธวิย เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ.

๖. ทิสฺวาน เอวํ สรณํ คตํ ตํ,

อเปนฺติ ยกฺขาปิ มหพฺภเยน;

ปาเลถ สีลํ สรณญฺจ ตสฺมา,

ชหาถ ทุริตํ สุคตึ ภชโวฺหติ.

ยกฺขวญฺจิตวตฺถุํ ปถมํ.