ยกฺขวญฺจิตวคฺโค

๒๑. ยกฺขวญฺจิต วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ภควติ ปรินิพฺพุตมฺหิ โกสลรญฺโญ กิร ชนปเท ตุณฺฑคาโมนาม อโหสิ. ตตฺเถโก พุทฺธทาโส นาม มนุสฺโส ‘‘ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ. พุทฺโธ เม สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณนฺติ’’ เอวํ ชีวิตปริยนฺตํ พุทฺธํ สรณํ คโต ปฏิวสติ, ตสฺมึ สมเย เอโก ชนปทวาสิโก ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต ตํ ตุณฺฑคามํ ปตฺวา ตสฺเสว ฆเร นิวาสํ กปฺเปสิ, ตสฺส ปน ชานปทิกสฺส สรีเร เอโก ยกฺโข อาวิสิตฺวา ปีเฬติ, ตทา ตสฺส คามสฺส ปวิสนกาเล ยกฺโข พุทฺธทาโส ปาสกสฺส คุณเตเชน ตสฺส เคหํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺโต ตํ มุญฺจิตฺวา พหิคาเม สตฺตาหํ อฏฺฐาสิ ตสฺสาคมนํ โอโลเกนฺโต. ตโต โส ชานปทิโก สตฺตทิวสํ ตตฺถ วสิตฺวา สตฺตเม ทิวเส สกรฏฺฐํ คนฺตุกาโม คามา นิกฺขมิ. อถ ตํ ตถา นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา ยกฺโข อคฺคเหสิ, อถ โส ตํ เอตฺตกํ กาลํ กุหึคโตสีติ ปุจฺฉิ. ยกฺโข โภ ตวตฺถาย เอตฺถ วสนฺตสฺส เม สตฺตาหํ อติกฺกนฺตนฺติ. ตโต โส โก เต มยา อตฺโถ, กึ เต ทมฺมีติ, อถ ยกฺเขน โภ อหํ ขุทาย ปีฬิโต ภตฺเตน เม อตฺโถติ วุตฺโต โส เอวํ สติ กสฺมา มํ อนฺโตเคเห วสนฺตํ น คณฺหีติ อาห. ยกฺเขน โภ ตสฺมึ ฆเร พุทฺธํ สรณํ คโต เอโก อุปสโก อตฺถิ, ตสฺส สีลเตเชน เคหํ ปวิสิตุมสกฺโกนฺโต อฏฺฐาสินฺติ วุตฺโต ชานปทิโก สรณํ นาม กินฺติ อชานนฺโต กินฺติ วตฺวา โส สรณํ อคฺคเหสีติ ยกฺขํ ปุจฺฉิ. ยกฺโข ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ วตฺวา สรณํ อคฺคเหสีติ อาห. ตํ สุตฺวา ชานปทิโก อิทานิ อิมํ วญฺเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เตนหิ ยกฺข อหมฺปิ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามีติ อาห. เอวํ วุตฺตมตฺเตเยว ยกฺโข มหาสทฺทํ กโรนฺโต ภ เย น ภมนฺโต ปลายิ, เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สรณํ อิธโลเก ภโย ปทฺทว นิวารณตฺถํ โหติ, ปรโลเก สคฺคโมกฺขาวหํ. ตถาหิ.

๑. พุทฺโธติ วจนํ เอตํ, อมนุสฺสานํ ภยาวหํ;

พุทฺธภตฺติกชนฺตูนํ, สพฺพทา มุทมาวหํ.

๒. สพฺโพปทฺทวนาสาย, ปจฺจกฺขทิพฺพโมสธํ;

ทิพฺพมนฺตํ มหาเตชํ, มหายนฺตํ มหพฺภุตํ.

๓. ตสฺมา โส ทารุโณ ยกฺโข,

ทิสฺวา ตํ สรเณ ฐิถํ;

อุพฺพิคฺโค จ ภยปฺปตฺโต,

โลมหฏฺโฐ จ ฉมฺภีโต.

๔. ภมนฺโต ธาวิตํ ทิสฺวา, ติมิโรว สุริยุคฺคเต,

สิมฺพลิตูลภฏฺฐํว, จณฺฑวาเตน ขณฺฑิตํ.

๕. ยํ ทุกฺขํ ราชโจราริ, ยกฺขเปตา ทิสมฺภวํ;

นิจฺฉนฺเตน มนุสฺเสน, คนฺตพฺพํ สรณตฺตยํติ.

ตโต ชานปทิโก สรณาคมเน มหาคุณํ มหานิสํสํ โอโลเกตฺวา พุทฺเธ สคารโว สปฺเปโม ‘‘ชีวิตปริยนฺตํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ สรณํ คนฺตฺวา เตเนว สรณาคมนานุภาเวน ชีวิตปริโยสาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธวิย เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ.

๖. ทิสฺวาน เอวํ สรณํ คตํ ตํ,

อเปนฺติ ยกฺขาปิ มหพฺภเยน;

ปาเลถ สีลํ สรณญฺจ ตสฺมา,

ชหาถ ทุริตํ สุคตึ ภชโวฺหติ.

ยกฺขวญฺจิตวตฺถุํ ปถมํ.

๒๒. มิจฺฉทิฏฺฐิกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ภควติ ธรมาเน ราชคหนคเร กิร เอโก พฺรหฺมภตฺติโก มิจฺฉาทิฏฺฐิโก ปฏิวสติ, ตตฺเถว สมฺมาทิฏฺฐิโกปิ. เตสํ อุภินฺนมฺปิ เทฺว ปุตฺตา อเหสุํ. เต เอกโต กีฬนฺตา วฑฺฒนฺติ. อถาปรภาเค คุฬกีฬํกีฬนฺตานํ สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ‘‘นโม พุทฺธยา’’ติ วตฺวา คุฬฺหํ ขิปนฺโต ทิวเส ทิวเส ชินาติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ‘‘นโม พฺรหฺมุโน’’ติ วตฺวา ขิปนฺโต ปราเชติ, ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต นิจฺจํ ชินนฺตํ สมฺมาทิฏฺฐิกํ กุมารํ ทิสฺวา สมฺม ตฺวํ นิจฺจเมว ชินาสิ, กึ วตฺวา คุฬํ ขิปสีติ ปุจฺฉิ. โสหํ สมฺม ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วตฺวา ขิปามีติ อาห. โสปิ ตโต ปฏฺฐาย ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วตฺวา ขิปติ, อถ เต เยภุยฺเยน ทูเต สมสมาว โหนฺติ. อปรภาเค มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ปิตรา สทฺธึ ทารูนมตฺถาย วนํ คนฺตฺวา สกเฏน ทารุํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺโต นครทฺวารสมีเป สกฏํ วิสฺสชฺเชตฺวา ติเณ ขาทนตฺถาย โคเณ วิสฺสชฺเชสิ, โคณา ติณํ ขาทนฺโต อญฺเญหิ โครูเปหิ สทฺธึ อนฺโตนครํ ปวิสึสุ. อถสฺส ปิตา โคเณ ปริเยสนฺโต สกฏํ โอโลเกหีติ ปุตฺตํ นิวตฺเตตฺวา นครํ ปวิฏฺโฐ อโหสิ, อถ สายเณฺห ชาเต มนุสฺสา นครทฺวารํ ปิทหึสุ, ตโต กุมาโร พหินคเร ทารุสกฏสฺส เหฏฺฐา สยนฺโต นิทฺทูปคโต อโหสิ. อถ ตสฺสา รตฺติยา สมฺมาทิฏฺฐิโก จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก จาติ เทฺว ยกฺขา โคจรํ ปริเยสมานา สกฏสฺส เหฏฺฐา นิปนฺนํ กุมารํ อทฺทสํสุ, เตสุ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก อิมํ ขาทามีติ อาห. อถาปโร มา เอว มกาสิ, ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วาจโก เอโสติ, ขาทาเมเวตนฺติ วตฺวา อิตเรน ยาวตติยํ วาริยมาโนปิ คนฺตฺวา ตสฺส ปาเท คเหตฺวา อากฑฺฒิ. ตสฺมึ ขเณ ทารโก ปุพฺพปริจเยน ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ อาห ตํ สุตฺวา ยกฺโข ภยปฺปตฺโต โลมหฏฺโฐ หตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปฏิกฺกมฺม อฏฺฐาสิ. อโห อจฺฉริยํ พุทฺธานุภาวํ อพฺภุตํ, เอวํ อตฺตํ อนียฺยาเตตฺวา ปริจเยน ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วุตฺตสฺสปิ ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ อุปทฺทวํ วา น โหติ. ปเคว อตฺตํ นียฺยาเตตฺวา ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คตสฺสาติ. วุตฺตญฺหิ.

๑. ยถาปิ สิขิโน นาทํ, ภุชงฺคานํ ภยาวหํ;

เอวํ พุทฺโธติ วจนํ, อมนุสฺสานํ ภยาวหํ.

๒. ยถา มนฺตสฺส ชปฺเปน, วิลยํ ยาติ กิพฺพิสํ;

เอวํ พุทฺโธติ วจเนน, อปยนฺติ [ปหายนฺติ อิติสพฺพตฺถ] ปิสาจกา.

๓. อคฺคึ ทิสฺวา ยถา สิตฺถํ, ทูรโตว วิลียติ;

ทิสฺวาเนวํ สรณคตํ, เปตา เปนฺติว [เปตาเปนฺตาว อิติกตฺถจิ] ทูรโต.

๔. ปวรํ พุทฺธอิจฺเจต, มกฺขรทฺวยมพฺภุตํ;

สพฺโพ ปทฺทวนาสาย, ถิรปาการ มุคฺคตํ.

๕. สตฺตรตนปาสาทํ, ตเมว วชิรํ คุหํ;

ตเมว นาวํ ทีปํ ตํ, ตเมว กวจํ สุภํ.

๖. ตเมว สิรสิ ภาสนฺตํ, กิรีฏํ รตนามยํ;

ลลาเฏ ติลกํ รมฺมํ, กปฺปูรํ นยนทฺวเย.

๗. ตาฑงฺกํ กณฺณยุคเล, โสณฺณมาลา คเล สุภา;

เอกาวฬิ ตารหาร, ภารา ชตฺตุสุ ลงฺกตา.

๘. องฺคทํ พาหุมูลสฺส, กรคฺเค วลยํ ตถา;

องฺคุลิสฺวงฺคุลิยญฺจ, ขคฺคํ มงฺคลสมฺมตํ.

๙. โสณฺณา ตปตฺต มุณฺหีสํ, สพาณํว สราสนํ;

ตเมว สพฺพาลงฺการํ, ตเมว ทุริตาปหํ.

๑๐. ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส,

โลกโลจนสตฺถุโน;

สรณํ ตสฺส คนฺเตว,

คุณนามํ เอหิปสฺสิกํ.

๑๑. นโมติ วจนํ ปุพฺพํ, พุทฺธาเยติ คิรํ ตทา;

สุปนฺเตน กุมาเรน, มิจฺฉาทิฏฺฐิกสูนุนา.

๑๒. สุตฺวา วุตฺตํ ปิสา จาปิ, มนุสฺสกุณเป รตา;

น หึสนฺติ อโห พุทฺธ, คุณสารมหนฺตตาติ.

อถ สมฺมาทิฏฺฐิกยกฺโข มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ยกฺขสฺส เอวมาห, อยุตฺตํ โภ ตยา กตํ. พุทฺธคุเณ ปหาโร ทินฺโน, ทณฺฑกมฺมํ ตยา กาตพฺพํติ, เตน กึมยา สมฺม กาตพฺพนฺติ วุตฺเต พุภุกฺขิตสฺส อาหารํ เทหีติ อาห. ตโต โส สาธูติ วตฺวา ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตฺวํ ตาเวตฺถ วจฺฉาหีติ วตฺวา พิมฺพิสารรญฺโญ กญฺจนตฏฺฏเก วฑฺฒิตํ รสโภชนํ อาหริตฺวา กุมารสฺส ปิตุวณฺเณน ทารกํ โภเชตฺวา ปุน กุมาเรน วุตฺตพุทฺธวจนญฺจ อตฺตนา กตวายามํ จาติ สพฺพํ ตฏฺฏเก ลิขิตฺวา อิทํ รญฺโญเยว ปญฺญายตูติ อธิฏฺฐาย อคมํสุ, อถ ปภาตาย รตฺติยา รญฺโญ โภชนกาเล ราชปุริสา ตตฺถ ตฏฺฏกํ อทิสฺวา นครํ อุปปริกฺขนฺตา สกเฏ ทารกญฺจ ตฏฺฏกญฺจ ทิสฺวา ตฏฺฏเกน สทฺธึ ตํ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตฏฺฏเก อกฺขราทีนิ ทิสฺวา วาเจตฺวา ตสฺส คุเณ ปสนฺโน มหนฺเตน ยเสน สทฺธึ เสฏฺฐิฏฺฐานมทาสิ.

๑๓. ชินสฺส นามํ สุปิเนน เปวํ,

น โหติ ภีตึ ลปเนน ยสฺมา;

ตสฺมา มุนินฺทํ สตตํ สราถ,

คุเณ สรนฺตา สรณญฺจ ยาถาติ.

มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วตฺถุํ ทุติยํ.

๒๓. ปาทปีฐิกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ชมฺพุทีเป มหาโพธิโต กิร ทกฺขิณปสฺเส เอตํ ปจฺจนฺตนครํ อโหสิ. ตตฺถ สทฺธาสมฺปนฺโน รตนตฺตยมามโก เอโก อุปาสโก ปฏิวสติ. ตทา เอโก ขีณาสโว ภควตา ปริภุตฺตํ ปาทปีฐํ ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ปูเชนฺโต อนุกฺกเมน ตํ นครํ สมฺปาปุณิตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปตฺตํ คเหตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิ ยุคมตฺตทโส ปพฺพชฺชาลีลาย ชนํ ปริโตเสนฺโต. อถ โส อุปาสโก ตถา คจฺฉนฺตํ เถรํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส อุปคนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา โภเชตฺวา นิพทฺธํ มม เคหํ อาคมนมิจฺฉามิ, มมานุกมฺปาย เอตฺเถว วสถ สามีติ ยาจิตฺวา นคราสนฺเน รมณีเย วนสณฺเฑ นทีกูเล ปณฺณสาลํ กตฺวา เถรสฺส ตํ นียฺยาเตตฺวา จตุปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺโต มาเนนฺโต ปูเชนฺโต วสติ. เถโรปิ ตตฺถ ผาสุกฏฺฐาเน ภควตา ปริภุตฺตปาทปีฐธาตุํ นิธาย วาลุกาหิ ถูปํ กตฺวา นิจฺจํ คนฺธธูปทีปปุปฺผปูชาทีหิ ปูชยมาโน วาสํ กปฺเปติ. ตสฺมึ สมเย ตสฺโส ปาสกสฺส อนนฺตรเคหวาสิโก เอโก อิสฺสรภตฺติโก อตฺตโน เทวตํ นิพทฺธํ นมสฺสติ. ตํ ทิสฺวาสฺส อุปาสโก พุทฺธคุเณ วตฺวา อเขตฺเต สมฺม มา วิริยํ กโรหิ. ปชเหตํ ทิฏฺฐึติ อาห. ตโต โส เกราฏิโก อิสฺสรภตฺติโก โก เต สตฺถุ คุณานุภาโว, อมฺหากํ อิสฺสรสฺส คุโณว มหนฺโตติ วตฺวา ตสฺส อคุณํ คุณนฺติ กเถนฺโต อาห.

๑. ติปุรํ โส วินาเสสิ, ลลาฏนยนคฺคินา;

อสุเรจ วินาเสสิ, ติสูเลน มหิสฺสโร.

๒. ชฏากลาปมาวตฺตํ, นจฺจตี ทินสนฺธิยํ;

วาเทติ เภริวีณาทึ, คีตํจาปิ ส คายติ.

๓. ภริยาโย ตสฺส ติสฺโส, ชฏาเยกํ สมุพฺพเห;

เอกเมเกน ปสฺเสน, ปสฺสมาโน จเรกกํ.

๔. หตฺถิจมฺมมฺพรธโร, เตเนว วาริตา ตโป;

อสาทิเสหิ ปุตฺเตหิ, รูเปน จ สุปากโฏ.

๕. รติยา จ มธุปาเน จ, พฺยาวโฏ สพฺพทา จ โส;

มนุสฺสฏฺฐิธโร สีส, กปาเลเนส ภุญฺชกิ.

๖. น ชาโต น ภยํ ตสฺส, มรณํ นตฺถิ สสฺสโต;

อีทิโส เม มหาเทโว, นตฺถญฺญสฺสีทิโส คุโณติ.

ตํ สุตฺวา อุปาสโก สมฺม ตุยฺหํ อิสฺสรสฺส เอเต คุณา นาม ตาว โหนฺตุ. อคุณา นาม กิตฺตกา โหนฺตีติ วตฺวา ภควโต สกลคุเณ สํหริตฺวา กเถนฺโต อาห.

๗. โลเก สพฺพสวนฺตีนํ, อาธาโร สาคโร ยถา;

สพฺเพสํ คุณราสีนํ, อาธาโรว ตถาคโต.

๘. จราจรานํ สพฺเพสํ, อาธาราว ธรา อยํ;

ตถา คุณานํ สพฺเพสํ, อาธาโรว ตถาคโต.

๙. เอวํ สนฺโต วิยตฺโตจ [วิยนฺโต อิติกตฺถจิ], เอวํ โส กรุณาปโร;

เอว มิทฺธิวิธา ตสฺส, เอวเมวํ คุณา อิติ.

๑๐. พุทฺโธปิ สกฺโกติ น ยสฺส วณฺเณ,

กปฺปมฺปิ วตฺวา ขยตํ คเมตุํ;

ปเคว จ พฺรหฺมสุรา สุเรหิ,

วตฺตุํ น หานนฺตคุณสฺส วณฺณนฺติ.

เอวํ วทนฺตา ปน เต อุโภปิ อมฺหากํ เทโว อุตฺตโม อมฺหากํ เทโว อุตฺตโมติ กลหํ วฑฺเฒตฺวา รญฺโญ สนฺติกมคมํสุ, ราชา เตสํ กถํ สุตฺวา เตนหิ ตุมฺหากํ เทวตานํ มหนฺตภาวํ อิทฺธิปาฏิหาริเยน ชานิสฺสาม. ทสฺเสถ เตหิ โน อิทฺธึติ นคเร เภรึ จราเปสิ. อิโต กิร สตฺตาหจฺจเยน อิเมสํ ทฺวินฺนํ สตฺถารานํ ปาฏิหาริยานิ ภวิสฺสนฺติ. สพฺเพ สนฺนิปตนฺตูติ ตํ สุตฺวา นานาทิสาสุ พหู มนุสฺสา สมาคมึสุ, อถ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา อชฺช อมฺหากํ เทวสฺส อานุภาวํ ปสฺสามาติ มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต ตตฺถ สารํ นาทฺทสํสุ, สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ อชฺช อมฺหากํ ภควโต อานุภาวํ ปสฺสิสฺสามาติ วาฬุกาถูปํ คนฺตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อญฺชลิมฺปคฺคยฺห อฏฺฐํสุ. อถ ราชาปิ พลวาหนปริวุโต เอกมนฺเต อฏฺฐาสิ. นานาสมยวาทิโนปิ อชฺช เตสํ ปาฏิหาริยํ ปสฺสิสฺสามาติ มญฺจาติมญฺจํ กตฺวา อฏฺฐํสุ. เตสํ สมาคเม สมฺมาทิฏฺฐิกา วาฬุกาถูป มภิมุขํ กตฺวา อญฺชลิมฺปคฺคยฺห สามิ อมฺหากํ ภควา สพฺพพุทฺธกิจฺจานิ นิฏฺฐาเปตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพาณธาตุยา ปรินิพฺพายิ. สาริปุตฺตมหาโมคฺคลฺลานาทโย อสีติมหาสาวกาปิ ปรินิพฺพายึสุ, นตฺเถตฺถ อมฺหากํ อญฺญํ ปฏิสรณนฺติ วตฺวา สจฺจกิริยํ กโรนฺตา อาหํสุ.

๑๑. อาปาณโกฏึ พุทฺธสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

๑๒. อาปาณโกฏึ ธมฺมสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

๑๓. อาปาณโกฏึ สงฺฆสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

๑๔. รามกาเล มุนินฺทสฺส, ปาทุกา จาสิ อพฺภุตา;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

๑๕. ฉทฺทนฺตกาเล มุนิโน, ทาฐา ฉรํสิรญฺชิตา;

เตน สจฺเจนยํ ธาตุ, นิจฺฉาเรตุ ฉ รํสิโย.

๑๖. ชาตมตฺโต ตทา พุทฺโธ, ฐิโต ปงฺกชมุทฺธนิ;

นิจฺฉาเรสาสภึวาจํ, อคฺโค เสฏฺโฐติอาทินา;

เตน สจฺเจนยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

๑๗. นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, นิกฺขนฺโต อภินิกฺขมํ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

๑๘. มารเสนํ ปลาเปตฺวา, นิสินฺโน พุชฺฌิ โพธิยํ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

๑๙. ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ชิโน สิปตเน ตทา;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

๒๐. นนฺโทปนนฺทโภคินฺทํ, นาคํ นาลาคิริวฺหยํ;

อาฬวกา ทโย ยกฺเข, พฺรหฺมาโน จ พกา ทโย.

๒๑. สจฺจกาทินิคณฺเฐจ, กูฏทนฺตา ทโย ทฺวิเช;

ทเมสิ เตน สจฺเจน, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา อุปาสกา อมฺหากํ อนุกมฺมํ ปฏิจฺจ มหาชนสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิเภทนตฺตํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสถ สามีติ อาราเธสุํ. อถ พุทฺธานุภาวญฺจ เถรานุภาวญฺจ อุปาสกานํ สจฺจกิริยานุภาวญฺจ ปฏิจฺจ วาฬุกาถูปํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ปาทปีฐธาตุ อากาส มพฺภุคฺคนฺตฺวา ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺตี วิลาสมานา อฏฺฐาสิ. อถ มหาชนา เจลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺเตนฺตา สาธุกีฬฺหํ กีฬนฺตา มหานาทํ ปวตฺเตนฺตา มหนฺตํ ปูชมกํสุ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาปิ อิมํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา มิจฺฉาทิฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา รตนตฺตยปรายณา สรณ มคมํสูติ.

๒๒. ผุฏฺโฐปิ ปาเทน ชินสฺส เอวํ,

กลิงฺคโร ปา สิ มหานุภาโว;

โลเกกนาถสฺส อนาสวสฺส,

มหานุภาโว หิ อจินฺตนีโยติ.

ปาทปีฐิกาย วตฺถุํ ตติยํ.

๒๔. อุตฺตรสามเณรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

โส กิร ปุริมพุทฺเธสุ [ปุริมพุทฺเธ อิติสพฺพตฺถ] กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ ปุญฺญํ อุปจินนฺโต สุเมธสฺส ภควโต กาเล วิชฺชาธโร หุตฺวา หิมวติ ปฏิวสติ. ตทา สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิเวก มนุพฺรูหนฺโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา รมณีเย ปเทเส ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. ตทา วิชฺชาธโร อากาเสน คจฺฉนฺโต ฉพฺพณฺณรํสีหิ วิราชมานํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ตีหิ กณิการปุปฺเผหิ ปูเชสิ, ปุปฺผานิ พุทฺธานุภาเวน สตฺถุ อุปริ ฉตฺตากาเรน อฏฺฐํสุ, โส เตน ภียฺโยโส มตฺตาย ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อปรภาเค กาลํกตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา อุฬารํ ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวนฺโต ยาวตายุกํ ตตฺถ ฐตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อุตฺตโรติสฺส นามํ อโหสิ. โส อุตฺตมรูปธโร วิญฺญุตํ ปตฺโต พฺราหฺมณวิชฺชาสุ นิปฺผตฺตึ ปตฺวา ชาติยา รูเปน วิชฺชาย สีลาจาเรน จ โลกสฺส มหนีโย ชาโต, ตสฺส ตํ ปญฺญาสมฺปตฺตึทิสฺวา วสฺสกาโร มคธมหามตฺโต อตฺตโน ธีตรํ ทาตุกาโม หุตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทสิ. โส นิสฺสรณชฺฌาสยตาย ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา กาเลนกาลํ ธมฺมเสนาปตึ ปยิรุปาสนฺโต ตสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา วตฺตสมฺปนฺโน หุตฺวา เถรํ อุปฏฺฐหติ. เตน จ สมเยน เถรสฺส อญฺญตโร อาพาโธ อุปฺปนฺโน โหติ, ตสฺส เภสชฺชตฺถาย อุตฺตรสามเณโร ปาโตว ปตฺตจีวร มาทาย วิหารโต นิกฺขมฺม อนฺตรามคฺเค ตฬากสฺส ตีเร ปตฺตํ ฐเปตฺวา อุทกสมีปํ คนฺตฺวา มุขํ โธวติ, ตทา อญฺญตโร อุมฺมคฺคโจโร กตกมฺโม อารกฺขปุริเสหิ อนุพทฺโธ อคฺคทฺวาเรเนว นครโต นิกฺขมิตฺวา ปลายนฺโต อตฺตนา คหิตํ รตนภณฺฑิกํ สามเณรสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปลายิ. โส สามเณโรปิ ปตฺตสมีปํ [สตฺตุสมีปํ อิติปิ กตฺถจิ] อุปคโต โหติ, โจรํ อนุพนฺธนฺตา ราชปุริสา สามเณรสฺส ปตฺเต ภณฺฑิกํ ทิสฺวา อยํ โจโร, อิมินา โจริยํ กตนฺติ สามเณรํ ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา วสฺสการสฺส พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสสุํ. วสฺสกาโร จ ตทา รญฺโญ วินิจฺฉเย นิยุตฺโต หุตฺวา เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสติ. โส เอโส ปุพฺเพ มม วจนํ นาทิยิ. สุทฺธปาสณฺฑิเยสุ ปพฺพชีติ จ พทฺธาฆาตตฺตา ตํ กมฺมํ อโสเธตฺวาว ชีวนฺตเมเวตํ สูเล อุตฺตาเสถาติ อาณา เปสิ, ราชปุริสา ตํ นิมฺพสูเล อุตฺตาเสสุํ. สามเณโร สูลคฺเค นิสินฺโน อุปชฺฌายสฺส เม โก เภสชฺชํ อาหริสฺสตีติ สาริปุตฺตตฺเถรํ สริ. ตโต เถโร ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ, ภควาปิ มหาสาวกปริวุโต ตสฺส ญาณปริปากํ โอโลเกตฺวา ตํ ฐานมคมาสิ. ตโต ภควโต นิกฺขนฺตภาวา สกลนคเร โกลาหลํ อโหสิ, มหาชนกาโย สนฺนิปติ. อถ ภควา วิปฺผุรนฺตหตฺถตเล นขมณิมยูขสมฺภินฺนปีตาภาสตาย ปคฺฆรนฺตชาติหิงฺคุลกสุวณฺณรสธาราวิย ชาลาวคุณฺฐิตมุทุตลุนงฺคุลํ หตฺถํ อุตฺตรสฺส สีเส ฐเปตฺวา อุตฺตร อิทํ เต ปุพฺเพ กตปาปกมฺมสฺส ผลํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺถ ตยา ปจฺจเวกฺขณพเลน อธิวาสนา กาตพฺพาติ อาห. เตเนว อาห.

๑. อตีเต กิร เอกสฺมึ, คาเม ตฺว มสิ ทารโก;

ทาเรเกหิ สมาคมฺม, กีฬนฺโต เกฬิมณฺฑเล.

๒. คเหตฺวา สุขุมํ สูกํ, ตทา ตฺวํ นิมฺพชลฺลิยา;

อุตฺตาเสสิ ตตฺถ สูเล, ชีวมานกมกฺขิกํ.

๓. อปรมฺปิ เต ปาปกมฺมํ, ปวกฺขามิ สุโณหิ เม;

โอวทนฺตึ หิเตน ตฺวํ, อตีเต สกมาตรํ.

๔. ชีวสูเล นิสีทาติ, โกเปนาภิสปี ตุวํ;

อิเมหิ ทฺวีหิ ปาเปหิ, สรํ สํสารสาคเร.

๕. ปญฺจชาติสเต อจฺฉิ, ชีวสูลมฺหิ นิมฺพเช;

อยํ เต จริมา ชาติ, เอตฺถาปิจ วิปจฺจิ โสติ.

เอวมาทินา นเยน ตสฺส อชฺฌาสยานุรูเปน ธมฺมํ เทเสสิ, อุตฺตโร อมตาภิเสกสทิเสน สตฺถุโน หตฺถสมฺผสฺสสญฺชาตปสาทโสมนสฺสตาย อุฬารํ ปีติปาโมชฺชํ ปฏิลภิตฺวา ยถาปริจิตํ วิปสฺสนามคฺคํ สมารูโฬฺห ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ฉฬภิญฺโญ อโหสิ. ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺถ สมาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ วทนฺติ. อุตฺตโร ปน ฉฬภิญฺโญ หุตฺวา สูลโต อุฏฺฐหิตฺวา อากาเส ฐตฺวา ปาฏิหาริยํ ทสฺเสสิ. มหาชนา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา ชาตา อเหสุํ. ตาวเทวสฺส วโณรุนฺธิ, โส ภิกฺขูหิ อาวุโส ตาทิสํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโต กถํ ตฺวํ วิปสฺสนํ อนุยุญฺชิตุํ สกฺขีติ ปุฏฺโฐ ปเคว เม อาวุโส สํสาเร อาทีนโว สงฺขารานญฺจ สภาโว สุทิฏฺโฐ. ตสฺมาหํ ตาทิสํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโตปิ อสกฺขึ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา วิเสสํ อธิคนฺตุํติ อาห. อถาปรภาเค โส ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อตฺตโน ปุพฺพจริตา ปทานํ ปกาเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ.

๖. สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ, หิมวนฺต มุปาคมิ.

๗. อชฺโฌคเหตฺวา หิมวนฺตํ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.

๘. วิชฺชาธโร ตทา อาสึ, อนฺตลิกฺขจโร อหํ;

ติสูลํ สุกตํ คยฺห, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

๙. ปพฺพตคฺเค ยถา อคฺคิ, ปุณฺณมาเสว จนฺทิมา;

วนํ โอภาสเต พุทฺโธ, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

๑๐. วนคฺคา นิกฺขมิตฺวาน, พุทฺธรํสี วิธาวเร;

นลคฺคิวณฺณสงฺกาสา, ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาทยึ.

๑๑. วิจินํ อทฺทสํ ปุปฺผํ, กณิการํ เทวคนฺธิกํ;

ตีณิ ปุปฺผานิ อาทาย, พุทฺธเสฏฺฐํ อปูชยึ.

๑๒. พุทฺธสฺส อานุภาเวน, ตีณิ ปุปฺผานิ เม ตทา;

อุทฺธวณฺฏา อโธปตฺตา, ฉายํ กุพฺพนฺติ สตฺถุโน.

๑๓. เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิจ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคญฺฉหํ.

๑๔. ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, กณิการีติ ญายติ;

สฏฺฐิโยชน มุพฺเพธํ, ตึสโยชนวิตฺถตํ.

๑๕. สหสฺสขณฺฑํ สตเภณฺฑุ, ธชาลุ หริตามยํ;

สตสหสฺสานิ พฺยูหานิ, พฺยเมฺห ปาตุรหํสุ เม.

๑๖. โสณฺณมยา มณิมยา, โลหิตงฺกมยา ปิจ;

ผลิกา ปิจ ปลฺลงฺกา, ยทิจฺฉก ยทิจฺฉกา.

๑๗. มหารหญฺจ สยนํ, ตูลิกํ วิกตียกํ;

อุทฺทโลมิกเอกนฺตํ, พิมฺโพหนสมายุตํ.

๑๘. ภวนา นิกฺขมิตฺวาน, จรนฺโต เทวจาริกํ;

ยทา อิจฺฉามิ คมนํ, เทวสํฆปุรกฺขโต.

๑๙. ปุปฺผสฺส เหฏฺฐา ติฏฺฐามิ, อุปริจฺฉทนํ มม;