๒๐. สหายสฺส ปริจฺจตฺตชีวิตกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ภควติ ปรินิพฺพุเต สาวตฺถิยํ โสมพฺราหฺมโณ โสมทตฺตพฺราหฺมโณติ เทฺว พฺราหฺมณา วสนฺติ. ตตฺถ โสมทตฺตพฺราหฺมเณน สทฺธึ โสมพฺราหฺมโณ เยภุยฺเยน ทูตํ กีฬติ. อเถกทิวสํ โสมทตฺโต โสมพฺราหฺมณํ เตน ปราเชตฺวา ตสฺส อุตฺตราสงฺคญฺจ ลญฺฉนมุทฺทิกญฺจ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ คจฺฉนฺโต โสมพฺราหฺมณสฺส เอหิ เคหํ คจฺฉา- มาติ อาห. ตโต โสโม นาหํ สมฺม เอกสาฏโก หุตฺวา อนฺตรวีถึ โอตริตุํ สกฺโกมิ. คมนโต เอตฺเถว เม ฐานํ วรตรนฺติ อาห, โสมทตฺเตน เอวํ สติ สมฺม อิมํ อุตฺตราสงฺคํ คณฺหาติ ตสฺส ตํ ทตฺวา อิทานิ สมฺม เอหีติ วุตฺโตปิ นาคจฺฉติ. ปุน เตน โภ กสฺมา นาคจฺฉสีติ ปุฏฺโฐ สมฺม มม หตฺเถ มุทฺทิกํ อปสฺสนฺตา เม ปุตฺตทาราทโย มยา สทฺธึ กลหํ กโรนฺตีติ อาห, อถ โส เอวํ สนฺเต ยทา เต ปโหติ. ตทา มยฺหํ เทหีติ มุทฺทิกมฺปิ ทตฺวา ตํ คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. อถ เต เอตฺตเกน สหายา อเหสุํ. อปรภาเค โสมทตฺตพฺราหฺมณํ อยํ ปรทารกมฺมํ อกาสีติ มนุสฺสา คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ราชาณํ อกตฺวา มา โภ ปุน เอวมกาสีติ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. ราชา นํ ยาวตติยวารํ โอวทนฺโต วิสฺสชฺเชตฺวา จตุตฺเถวาเร คจฺฉเถตํ อาฆาตนํ เนตฺวา มาเรถาติ อาณาเปสิ. เอวํ ปาปกมฺเม นิรตา อเนกากาเรน โอวทนฺตาปิ น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตถาหิ.

๑. โสณา เจว สิคาลา จ, วายสา นีลมกฺขิกา;

อิจฺเจเต กุณเป สตฺตา, น สกฺกา เต นิเสธิตุํ.

๒. ตถา ปาณาติปาเตสุ, ปรทาเร สุราย จ;

มุสาวาเทสุ เถยฺเยสุ, สตฺตสตฺตา น วาริยาติ.

ตโต ราชปุริสา ตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกมึสุ. ตทา โสมพฺราหฺมโณ โสมทตฺตํ ตถา นียมานํ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย ราชปุริสานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อิมํ โภ มุหุตฺตํ มา มาเรถ. ยาว ราชานํ ชานาเปสฺสามีติ วตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต เทว มม ชีวิตํ โสมทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ทสฺสามิ. เอตํ มุญฺจถ. ยทิ มาเรตุกามา, มํ มาเรถาติ อาห. ราชา ตุณฺหี [ตุฏฺโฐ อิติกตฺถจิ] อโหสิ, ราชปุริสา โสมทตฺตํ มุญฺจิตฺวา โสมพฺราหฺมณํ อาฆาตนํ เนตฺวา มาเรสุํ, อโห กตญฺญุโน กตเวทิตา.

โหติ เจตฺถ.

๓. กกูปการ มตฺตานํ, สรนฺตา เกจิ มานุสา;

ชีวิตํ เทนฺติ โสโมว, โสมทตฺตสฺส อตฺตโนติ.

โส เตน ชีวิตทาเนน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา มหนฺเต กนกวิมาเน เทวจฺฉราสหสฺสปริวุโต ทิพฺพสมฺปตฺติมนุโภนฺโต ปฏิวสติ. ตทา โสมทตฺตพฺราหฺมโณ เอโส มํ มรณปฺปตฺตํ โมเจสีติ วตฺวา ตสฺสตฺถาย ทานํ ทตฺวา ปตฺตึ อทาสิ. ตาวเทวสฺส ตโต พหุตรํ เทวิสฺสริยํ อโหสิ เทวานุภาวญฺจ. ตโต โส โสมเทโว อตฺตโน เทวิสฺสริยํ โอโลเกนฺโต สหายสฺส อตฺตโน ชีวิตทานํ อทฺทส. ทิสฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มาณวกวณฺเณน โสมทตฺตพฺราหฺมณํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อตฺตานํ เทวโลเก นิพฺพตฺตภาวํ ปกาเสตฺวา ตํ คเหตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน เทวโลกํ เนตฺวา ยถากามํ สมฺปตฺติ มนุภวาติ วตฺวา สตฺตาหํ เทวสฺสริยํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส เนตฺวา ตสฺส เคเหเยว ปติฏฺฐาเปสิ. ตตฺถ หิ ทิพฺพสมฺปตฺติ มนุภูตสฺส มนุสฺสสมฺปตฺติ ปฏิกฺกุลา โหติ. ตโต โส ทิพฺพสมฺปตฺติมนุสฺสรนฺโต กิโส ทุพฺพโล อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต อโหสิ. อเถกทิวสํ เทวปุตฺโต ตํ โอโลเกนฺโต ตถา ทุกฺขปฺปตฺตํ ทิสฺวา น สกฺกา มนุสฺเสน ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวิตุนฺติ อิจฺฉิติจฺฉิตสมฺปตฺติทายกํ เอกํ จินฺตามณึ ทตฺวา ตสฺส ภริยมฺปิ อตฺตโน อานุภาเวน รูปวนฺถํ ยสวนฺตํ วณฺณวนฺตํ อติกฺกนฺตมนุสฺสิตฺถิวณฺณํ อกาสิ, อปรภาเค เต ชยมฺปติกา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐทิพฺพสมฺปตฺติวิภวา ทานํ ทตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา สหายเทวปุตฺตสฺส สนฺติเกเยว นิพฺพตฺตึสูติ.

๔. มนฺเทน นนฺทิตมนา อุปการเกน,

ปาณมฺปิ เทนฺติ สุชนา อิติ จินฺตยิตฺวา;

มิตฺตทฺทุ มา ภวถ โภ อุปการกสฺส;

ปาสํสิยา ภวถ สาธุชเนหิ นิจฺจํติ.

สหายสฺส ปริจฺจตฺตชีวิตกสฺส วตฺถุํ ทสมํ.

นนฺทิยราชวคฺโค ทุติโย.