นนฺทิยราชวคฺโค

๑๑. นนฺทิยราชสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

อิโต กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ สเทวกํ โลกํ สํสารกนฺตารา อุตฺตาเรนฺโต. ตสฺมึ กิร สมเย เอโก กุฏุมฺพิโก สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ สชฺเชตฺวา อตฺตโน ภวนํ เทวภวนมิว อลงฺกริตฺวา พุทฺธารหํ มหาสนํ ปญฺญาเปตฺวา คนฺตฺวา ภควนฺตํ ยาจิ กาโลยํ ภนฺเต ภควโต ภตฺตคฺคสฺส อุปสงฺกมนายาติ. อถ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต มหตา พุทฺธานุภาเวน คนฺตฺวา นิสีทิ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน, ตโต กุฏุมฺพิโก หฏฺโฐ อุทคฺโค สปริโส ภควนฺตํ ปริวิสติ อเนเกหิ มธุรนฺนปานาทีหิ. ตทา ตสฺส ภควโต สาสเน ธุตงฺคธรานํ อคฺโค วสภตฺเถโรนาม มหาสาวโก สปทานวตฺเตน ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ, อถ โส เถรํ ทิสฺวา ภนฺเต สตฺถา อนฺโตเคเห นิสินฺโน, ตุเมฺหปิ ปวิสถาติ ยาจิ, เถโร อปวิสิตฺวาว อคมาสิ, กุฏุมฺพิโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺตํ วตฺวา กึ ภนฺเต สเทวเก โลเก ภควตาปิ อุตฺตริตโร คุเณน สํวิชฺชตีติ อาห. อถสฺส สตฺถา ปุตฺโตปมํ ทสฺเสตฺวา เถรสฺส คุเณ วณฺเณนฺโต เอวมาห.

๑. ปาเลนฺติ นิมฺมลํ กตฺวา, ปาติโมกฺขาทิสํวรํ;

สมาทินฺนธุตงฺคาจ, อปฺปิจฺฉา มุนิสูนโว.

๒. นิจฺจ มนฺตกยุทฺธมฺหิ, นทฺธา โยธาว ทปฺปิตา;

ปุญฺญานํ วตฺถุภูตา เต, เทวมานุสกา ทินํ.

๓. ธาเรมหํ วณฺณวนฺตํ, สีเวยฺยมฺปิจ จีวรํ;

พุทฺธปุตฺตา มหานาคา น ธาเรนฺติ ตถาวิธํ.

๔. ธาเรนฺติ เต ปํสุกูลํ, สงฺฆาเฏตฺวา ปิโลติเก;

วณจฺฉาทนโจลํว, อิจฺฉาโลภ วิวชฺชิตา.

๕. สาทิยามิ สทา หมฺโภ, อุปาสกนิมนฺตนํ;

เนว สาเทนฺติ สมฺพุทฺธ, ปุตฺโต ปาสกยาจนํ.

๖. สปทาเนน ยํ ลทฺธํ, ลูขํวาปิ ปณีตกํ;

เตน ตุสฺสนฺติ เม ปุตฺตา, รสเคธวิวชฺชิตา.

๗. นิปชฺชามิ อหํ สาธุ, สนฺถเต สยเน สุเภ;

น เต เสยฺยํ ปกปฺเปนฺติ, สํสารภยภีรุกา.

๘. ฐานา สนคมเนน, กปฺเปนฺติ อิริยาปถํ;

เนกภูมิสมากิณฺณ, ปาสาเทสุ วสามหํ.

๙. พุทฺธปุตฺตา ตถาจฺฉนฺนํ, น กทา ปวิสนฺติ เต;

รุกฺขมูเล สุสานสฺมึ, อพฺโภกาเส รมนฺติ เต.

๑๐. ภาเวตฺวา ภวนาสาย, เหตุํ ภาวนมุตฺตมํ;

อหํ คาเม วสิสฺสามิ, ปาเปนฺโต ชนตํ สิวํ.

๑๑. รมนฺติ มม ปุตฺตา เต, ปนฺตเสนาสเน กกา;

เตสํ มหตฺตโร สนฺโต, เถโรยํ วสโภ มหา;

ธุตปาโป ธุตงฺคคฺโค, ญาโตยํ มม สาสเนติ.

เอวํ ภควา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา จนฺทมณฺฑเล ปหรนฺโต วิย เถรสฺส คุเณ ปกาเสสิ, ตโต โส ตสฺส คุณกถํ สุตฺวา สยมฺปิตํ ฐานนฺตรํ กามยมาโน ยนฺนูนาหํ อนาคเต อญฺญตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสเน ธุตงฺคธรานํ อคฺโค ภวิสฺสามีติ ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถนฺโต ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิ, สตฺถา ตํ การณํ อุปปริกฺขิตฺวา อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก โคตโม นาม สตฺถา อุปฺปชฺชิสฺสติ. ตฺวํ ตทา ธุตงฺคธรานํ อคฺโค หุตฺวา กสฺส โปติ ปญฺญายิสฺสตีติ พฺยากรณ มทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย โส โสมนสฺโส ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ เทวิสฺสริยํ อนุภวนฺโต วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล เอกสาฏโก นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา มหาทานํ อทาสิ. ตโต จุโต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต พาราณสีนคเร พาราณสีเสฏฺฐิ หุตฺวา นิพฺพตฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จวิตฺวา สํสาเร สํสรนฺโต ทสวสฺสสหสฺสา ยุเกสุ มนุสฺเสสุ พาราณสิยํ เอโก กุฏุมฺพิโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปนายํ กุฏุมฺพิโก อรญฺเญ ชงฺฆาวิหารํ อนุวิจรนฺโต ปจฺจนฺติเม ชนปเท อรญฺญายตเน อญฺญตรํ ปจฺเจกพุทฺธํ อทฺทส. โส จ ปจฺเจกพุทฺโธ ตตฺถ จีวรกมฺมํ กโรนฺโต อนุวาเต อปฺปโหนฺเต สํหริตฺวา ฐเปตุํ อารทฺโธ. กุฏุมฺพิโก ตํ ทิสฺวา ภนฺเต กึ กโรถาติ ปุจฺฉิ. โส ปจฺเจกพุทฺโธ อปฺปิจฺฉตาย เตน ปุฏฺโฐ น กิญฺจิ วุตฺโต โหติ. โส จีวรทุสฺสํ นปฺปโหตีติ ญตฺวา อตฺตโน อุตฺตรสาฏกํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา อคมาสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ คเหตฺวา อนุวาตกํ อาโรเปนฺโต จีวรํ กตฺวา ปารุปิ. กุฏุมฺพิโก ชีวิตปริโยสาเน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จวิตฺวา พาราณสิโต ติโยชนมตฺตเก ฐาเน อญฺญตรสฺมึ นคเร นิพฺพตฺติ, ตสฺส มาตาปิตโร นนฺทิโยติ [นนฺทีตินามํ อิติสพฺพตฺถ] นามํ อกํสุ, ตสฺส สตฺต ภาตโร อเหสุํ, เสสา ฉ ภาตโร นานากมฺมนฺเตสุ พฺยาวฏา มาตาปิตุนฺนํ โปเสนฺติ. นนฺทิโย ปน อกมฺมสีโล เคเหเยว วสติ. ตสฺมา ตสฺส เสสา กุชฺฌนฺติ. มาตาปิตโรปิ นนฺทิยํ อามนฺเตตฺวา โอวทนฺติ. โส ตุณฺหี โหเตว. อถาปรสฺมึ สมเย คาเม นกฺขตฺตํ สงฺฆุฏฺฐํ, ตทา โส มาตรํ อาห. อมฺม สาฏกํ เทหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามีติ, สา โธต- วตฺถํ นีหริตฺวา อทาสิ, อมฺม ถูลํ อิทนฺติ, สา อญฺญํ นีหริตฺวา อทาสิ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อถ นํ มาตา อาห. ตาต ยาทิเส มยํ เคเห ชาตา, นตฺถิ อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาภาย ปุญฺญนฺติ, ลภนฏฺฐานํ คมิสฺสามิ อมฺมาติ. ปุตฺต อหํ อชฺเชว ตว พาราณสีนคเร รชฺชปฏิลาภํ อิจฺฉามีติ อาห. โส สาธุ อมฺมาติ มาตรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. มาตุยา ปนสฺส เอวํ อโหสิ. กหํ โส คมิสฺสติ, ปุพฺเพวิย อิธวา เอตฺถวา เคเห นิสีทิตฺวา อาคจฺฉตีติ, โส ปน ปุญฺญนิยาเมน โจทิยมาโน คามโต นิกฺขมิตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา เสนคุตฺตสฺส เคเห ปฏิวสติ, อเถกทิวสํ โส ตสฺส กมฺมกาเรหิ สทฺธึ สลฺลปนฺโต นิสีทิตฺวา ปจลายนฺโต สุปินํ อทฺทส. มุเขน อนฺตํ นิกฺขมิตฺวา สกลชมฺพุทีเป ปตฺถริตฺวา อนฺโตกุจฺฉิเมว ปาวิสิ. ปพุทฺโธ โส ภีโต มหาสทฺทมกาสิ. อถ นํ มหาเสนคุตฺโต ปุจฺฉิ. นนฺทิโย สุปินํ อทฺทสนฺติ อาห. อถ เตน กีทิสนฺติ ปุฏฺโฐ กเถสิ, ตโต เสนคุตฺโต ตํ อตฺตโน กุลูปคํ ปริพฺพาชิกํ ปุจฺฉิ โก ตสฺส วิปาโกติ. ปริพฺพาชิกา ยทิ โภ อิตฺถี ปสฺสติ. สตฺตทิวสพฺภนฺตเรเยว อภิเสกํ ลภติ, ยทิ ปุริโส ปสฺสติ, ตเถว ราชา โหตีติ กเถสิ. เสนคุตฺโต ตสฺสา ตํ กถํ สุตฺวา อิมํ มม ญาตึ กโรมีติ อตฺตโน สตฺต ธีตเร ปกฺโกสิตฺวา ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. นนฺทิยสฺส สนฺติเก วสถาติ, เสสา สพฺพา น อิจฺฉึสุ, น มยํ ชานาม เอตํ อธุนาคตํ กุลวนฺตํ วา ทุกฺกุลวนฺตํวาติ. อถ กณิฏฺฐิกํ ปุจฺฉิ. สา ยสฺส มํ มาตาปิตโร ทสฺสนฺติ. เตสํ วจนํ น ภินฺทิสฺสามีติ สมฺปฏิจฺฉิ, อถ เสนคุตฺโต นนฺทิยํ ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโน ธีตรํ ทตฺวา ตสฺส มหาสมฺปตฺติ มทาสิ. ตโต สตฺตเม ทิวเส นนฺทิโย ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต รญฺโญ มงฺคลุยฺยานํ ปสฺสิสฺสามีติ คนฺตฺวา ธงฺคลสิลาปฏฺเฏสสีสํ ปารุปิตฺวา นิปชฺชิ, โส จ พาราณสีรญฺโญ กาลงฺกตสฺส สตฺตโม ทิวโส โหติ. อมจฺจาจ ปุโรหิโตจ รญฺโญ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ราชงฺคเณ นิสีทิตฺวา มนฺตยึสุ. รญฺโญ เอกาว ธีตา อตฺถิ, ปุตฺโต ปนสฺส นตฺถิ. อราชิกํ รชฺชํ น ติฏฺฐติ. ผุสฺสรถํ วิสฺสชฺเชสฺสามาติ. เต กุมุทปตฺตวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา เสตจฺฉตฺตปมุขํปญฺจวิธราชกกุธภณฺฑํ รถสฺมึเยว ฐเปตฺวา รถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปจฺฉโต ตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสุํ. รโถ ปาจีทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานาภิมุโข อโหสิ. ปริจเยน อุยฺยานาภิมุโข คจฺฉติ. นิวตฺเตมาติ เกจิ อาหํสุ. ปุโรหิโต มา นิวารยิตฺถาติ อาห. รโถ กุมารกํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาโรหณสชฺโช หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ปุโรหิโต ปารุปณกณฺณํ อปเนตฺวา ปาทตลานิ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐตุ อยํ ทีโป. ทฺวิสหสฺสทีป ปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ เอกรชฺชํ กาตุํ สมตฺโถติวตฺวา ตสฺส ธิตึ อุปธาเรตุํ ติกฺขตฺตุํ ตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสิ. อถ กุมาโร มุขํ วิวริตฺวา โอโลเกตฺวา เกน การเณน อาคตตฺถาติ อาห, เทว ตุมฺหากํ รชฺชํ ปาปุณาตีติ, ราชา กหนฺติ, เทวตฺตํ คโต สามีติ, กติ ทิวสา อติกฺกนฺตาติ, อชฺช สตฺตโม ทิวโสติ. ปุตฺโต วา ธีตา วา นตฺถีติ, ธีตา อตฺถิ เทว. ปุตฺโต น วิชฺชตีติ, เตนหิ กริสฺสามิ รชฺชนฺติ, เต ตาวเทว อภิเสกมณฺฑปํ กาเรตฺวา ราชธีตรํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการิตฺวา อุยฺยานํ เนตฺวา กุมารสฺส อภิเสกํ อกํสุ, อถสฺส กตาภิเสกสฺส สตสหสฺสคฺฆนกํ วตฺถํ อาเนสุํ, โส กิมิทํ ตาตาติ อาห, นิวาสนวตฺถํ เทวาติ, นนุ ตาตา ถูลํติ, มนุสฺสานํ ปริโภควตฺเถสุ อิโต สุขุมตรํ นตฺถิ เทวาติ, ตุมฺหากํ ราชา เอวรูปํ นิวาเสสีติ, อาม เทวาติ. น มญฺเญ ปุญฺญวา ตุมฺหากํ ราชาติ วตฺวา หนฺท สุวณฺณภิงฺการํ อาหรถ, ลภิสฺสาม วตฺถนฺติ, เต สุวณฺณภิงฺการํ อาหรึสุ, โส อุฏฺฐาย หตฺเถ โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา หตฺเถน อุทกํ อาทาย ปุรตฺถิมทิสาย อพฺภุกฺกิริ, ตาวเทว ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา โสฬสกปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ, ปุน อุทกํ หตฺเถน คเหตฺวา ทกฺขิณํ ปจฺฉิมํ อุตฺตรนฺติ เอวํ จตสฺโสปิ ทิสา อพฺภุกฺกิริ, สพฺพทิสาสุ โสฬส โสฬส หุตฺวา จตุสฏฺฐิกปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ, โส เอกํ ทิพฺพทุสฺสํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา นนฺทิยรญฺโญ วิชิเต สุตฺตกนฺติกา อิตฺถิโย มา สุตฺตํ กนฺตนฺตูติ เภรึ จราเปถาติ วตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทมภิรุยฺห มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิ. อโห ตทา ปจฺเจกพุทฺธสฺส ทินฺนานุวาตกสฺส วิปาโก. เตนาหุ โปราณา.

๑๒. ยถา สาสปมตฺตมฺหา, พีชา นิโคฺรธปาทโป;

ชายเต สตสาขฑฺโฒ, มหานีลมฺพุโทปโม.

๑๓. ตเถว ปุญฺญกมฺมมฺหา, อณุมฺหา วิปุลํ ผลํ;

โหตีติ อปฺปปุญฺญนฺติ, นาวมญฺเญยฺย ปณฺฑิโตติ.

เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล เอกทิวสํ เทวี รญฺโญ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา อโห ตปสฺสีติ การุญฺญาการํ ทสฺเสสิ. กิมิทํ เทวีติ จ ปุฏฺฐา อติมหตี เต เทว สมฺปตฺติ. อตีตมทฺธานํ กลฺยาณํ กตตฺตา. อิทานิ อนาคตสฺสตฺถาย กุสลํ กโรถาติ อาห. กสฺส ทสฺสาม. สีลวนฺตา นตฺถีติ. อสุญฺโญ เทว ชมฺพุทีโป อรหนฺเตหิ, ตุเมฺห ทานํ สชฺเชถ, อหํ อรหนฺเต ลจฺฉามีติ อาห. ปุนทิวเส ราชา มหารหํ ทานํ สชฺชาเปสิ. เทวี สเจ อิมิสฺสา ทิสาย อรหนฺโต อตฺถิ, อิธา คนฺตฺวา อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหนฺตูติ อุตฺตรหิมวนฺตาภิมุขี ปุปฺผานิ อุทฺธํ ขิปิตฺวา อุเรน นิปชฺชิ. อถ ตานิ ปุปฺผานิ อากาสโต คนฺตฺวา หิมวนฺตปเทเส วสนฺตานํ ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํปจฺเจกพุทฺธานํ เชฏฺฐกมหาปทุมปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล ปตึสุ. ตถาหิ.

๑๔. อโห ปสฺสถ โภ ทานิ, วิมฺหยํ ปุญฺญกมฺมุโน;

อเจตนาปิ ปุปฺผานิ, ทูตกิจฺเจสุ พฺยาวฏา.

๑๕. กตฺตุกาเมน โลกสฺมึ, สกลํ อตฺตโน วสํ;

สพฺพตฺถาเมน กตฺตพฺพํ, ปุญฺญํ ปญฺญวตา สทาติ.

ตโต มหาปทุมปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ญตฺวา เสสภาตเร อามนฺเตสิ. มาริสา นนฺทิยราชา ตุเมฺห นิมนฺเตสิ. อธิวาเสถ ตสฺส นิมนฺตนนฺติ. เต อธิวาเสตฺวา ตาวเทว อากาเสนา คนฺตฺวา อุตฺตรทฺวาเร โอตรึสุ. มนุสฺสา ปญฺจสตา เทว ปจฺเจกพุทฺธา อาคตาติ รญฺโญ อาโรเจสุํ, ราชา สทฺธึ เทวิยา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺเต คเหตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา ตตฺถ เตสํ ทานํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา สงฺฆตฺเถรสฺส เทวี สงฺฆนวกสฺส จ ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา อยฺยา ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสนฺตุ, มยํ ปุญฺเญน น หายิสฺสาม, อมฺหากํ อิธ วาสาย ปฏิญฺญํ เทถาติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา อุยฺยาเน นิวาสฏฺฐานาทโย กาเรตฺวา ยาวชีวํ ปจฺจกพุทฺเธ อุปฏฺฐหิตฺวา เตสุ ปรินิพฺพุเตสุ สาธุกีฬนํ กาเรตฺวา จนฺทนา ครุอาทีหิ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา เอวรูปานมฺปิ มหานุภาวานํ มเหสีนํ มรณํ ภวิสฺสติ, กิมงฺคํ ปน มาทิสานนฺติ สํเวคชาโต เชฏฺฐปุตฺตํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา สยํ ปพฺพชํ ปพฺพชิ, เทวีปิ รญฺเญ ปพฺพชิเต อหํ กึกริสฺสามีติ ปพฺพชิตฺวา เทฺวปิ อุยฺยาเน วสนฺตา ฌานาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานสุเขน วีตินาเมนฺตา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เต อมฺหากํ ภควโต กาเล พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา พุทฺธสาสเน ปพฺพชึสุ, ตทา นนฺทิยราชา ธุตงฺคธรานํ อคฺโค มหากสฺสปตฺเถโรนาม หุตฺวา จนฺโท วิย สุริโย วิยจ โลเก ปากโฏ หุตฺวา ภควติ ปริ- นิพฺพุเต พุทฺธสาสนํ อติวิย โสเภติ. ภริยาปิสฺส ภทฺทกาปิฬานี นาม อโหสีติ.

๑๖. ทตฺวา ปุเรโก วิปิเน จรนฺโต,

ปจฺเจกพุทฺธสฺสนุวาตมตฺตํ;

กตฺวา สรฏฺฐํ กุรุทีปโสภํ,

มหานุภาโว วสุธา ธิโปสิ.

๑๗. ตุเมฺหจ โภนฺโต ขลุ สีลวนฺเต,

ททาถ ทานานิ อนปฺปกานิ;

ตํ โว ปติฏฺฐาจ ภวนฺตรสฺมึ,

จินฺตามณึ กปฺปตรุํว สารนฺติ.

นนฺทิยราชสฺส วตฺถุํ ปถมํ.

๑๒. อญฺญตรมนุสฺสสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต ปาฏลิปุตฺตสมีเป อญฺญตรสฺมึ คาเม อญฺญตโร ทุคฺคตมนุสฺโส วสติ, โส ปเนกทิวสํ อญฺญตรํ คามํ คจฺฉนฺโต เทฺว สาฏเก นิวาเสตฺวา มหนฺตํ อฏวึปาปุณิ, ตเทวํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา เอตสฺส วตฺถํ คณฺหิสฺสามีติ เอโก โจโร อนุพนฺธิ, โส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ โจรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ, อหเมตสฺมา ปลายิตุํ วา เตน สทฺธึยุชฺฌิตุํ วา น สกฺโกมิ, อยมาคนฺตฺวา อวสฺสํ อนิจฺฉนฺตสฺสาปิ เม วตฺถํ คณฺหิสฺสติ. มยาปิสฺส นิรตฺถเกน หริตุํ น สกฺกา, ทานวเสนสฺส ทสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐาน มกาสิ, อถ โจโร อาคนฺตฺวา วตฺถกํ ปรามสิ, อถ โส ปุริโส จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อิมํ มม วตฺถทานํ ภวโภคสุขตฺถาย ปจฺจโย โหตูติ วตฺถํ ทตฺวา ทุจฺฉาทิตตฺตา มหามคฺคํ ปหาย อญฺเญน ชงฺฆามคฺเคน คจฺฉนฺโต อาสิวิเสน ทฏฺโฐ กาลํ กตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน เนกจฺฉราสหสฺสปริวุโต นิพฺพตฺติ. วิมานํ ปนสฺส ปริวาเรตฺวา ติโยชนิเก ฐาเน กปฺปรุกฺขา นิพฺพตฺตึสุ, โส มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ ทิสฺวา โสมนสฺสํ ปเวเทนฺโต อาห.

๑. ปริณามิตมตฺเตน, ทานสฺส สกสนฺตกํ;

ททาติ วิปุลํ โภคํ, ทิพฺพมิสฺสริยํ วรํ.

๒. ทฺวาทสโยชนุพฺเพธํ, ทุทฺทิกฺขํ จกฺขุมูสนํ;

กูฏา คารวรุเปตํ, สพฺพโสวณฺณยํ สุภํ.

๓. มม ปุญฺเญน นิพฺพตฺตํ, เนกราคทฺธชากุลํ,

ตเถว ปริสุทฺเธหิ, วิตาเนหิ จ ลงฺกตํ.

๔. ปาสาทปริยนฺตมฺหิ, ทิพฺพวตฺถานิ ลมฺพเร;

วาเตริตา เต โสภนฺติ, อเวฺหนฺตาว สุธาสิโน.

๕. ปาสาทสฺส สมนฺตา เม, ภูมิภาเค ติโยชเน;

อิจฺฉิติจฺฉิตทาตาโร, ชาตาสุํ สุรปาทปา.

๖. ตตฺถ นจฺเจหิ คีเตหิ, วาเทหิ ตุริเยหิ จ;

เน กจฺฉราสหสฺเสหิ, โมทามิ ภวเน มม.

๗. น สมฺมา ทินฺนวตฺถสฺส, อกฺเขตฺเต ผลมี ทิสํ;

เขตฺเต สมฺมา ททนฺตสฺส, โก ผลํ วณฺณยิสฺสตีติ.

๘. เอวํ วิธมฺปิ กุสลํ มนุโช กริตฺวา,

ปปฺโปติ ทิพฺพวิภวํ มุนิวณฺณนียํ;

มนฺตฺวาน โภ ททถ ทานวรํ สุสีเล,

สทฺธาย สุทฺธมนสาสฺส วิเสสภาคีติ.

อญฺญตรมนุสฺสสฺส วตฺถุํ ทุติยํ.

๑๓. วิสมโลมกุมารสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

อตีเต กิร อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต โลกสฺส ทุกฺขาปนุโท สุขาวโห ปฏิวสติ โลกํ นิพฺพาณมหานครวเร ปริปูเรนฺโต. ตสฺมึ สมเย อญฺญตโร ปุริโส สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺโน ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺโต สีลํ รกฺขนฺโต อุโปสถกมฺมํ กโรนฺโต นานาวิธานิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธวิย คนฺตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ สพฺพรตนมเย ทิพฺพวิธาเน เทวจฺฉราสหสฺสปริวุโต. ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป ปาฏลิปุตฺตนคเร อาณาจกฺกวตฺติธมฺมาโสกมหานรินฺทสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ตสฺส นามํ กโรนฺโต สีเส โลมํ วิสมํ หุตฺวา ชาตตฺถา วิสมโลมกุมาโรติ สญฺชานึสุ. โส กเมน วิญฺญุตํ ปตฺโต พลสมฺปนฺโน อโหสิ. มหาถาโม อภิรูโปจ อโหสิ. ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ยสปริวารสมฺปนฺโน ปฏิวสติ. ตโต อปเรน สมเยน ธมฺมาโสกมหานรินฺโท จตุราสีติสหสฺสราชปริวุโต อนนฺตพลวาหโน กี ฬา ป โร หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ยถาภิรนฺตํ กีฬิตฺวา อาคจฺฉนฺโต จนฺทภาคํ นาม คงฺคํ สมฺปาปุณิ. สา ปน โยชนวิตฺถตา ติคาวุตคมฺภีรา อโหสิ. ตทา สา อธุนาคเตหิ โอเฆหิ มหาเผณสมากุลา พหูมิโย อุโภกูเล อุตฺตรนฺตี มหาเวคา [มหาเวคาคจฺฉนฺตี อิติสพฺพตฺถ] คจฺฉนฺติ. ตทา ราชา คงฺคํ ทิสฺวา โก นาเมตฺถ ปุริโส เอวํวิธํ มหาคงฺคํ ตริตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสตีติ อาห. ตํ สุตฺวา วิสมโลม กุมาโร อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อหํ เทว คงฺคํ ตริตฺวา คนฺตุญฺจ อาคนฺตุญฺจ สกฺโกมีติ อาห. ราชา สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ กุมาโร คาฬฺหํ นิวาเสตฺวา มกรทนฺติยา เกเส พนฺธิตฺวา คงฺคากูเล ฐิโต อฏฺฐารสหตฺถํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อุสภมตฺตฏฺฐาเน ปติตฺวา ตริตุ มารภิ. ตโต จณฺฑโสตํ ฉินฺทิตฺวา ตรนฺโต คมนา คมนกาเล คณฺหนตฺถาย อาคเต จณฺฑสุํสุมาเร ปาณินา ปหริตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺโต วีสสตํ มาเรตฺวา อุตฺตาเรตฺวา ตลมุคฺคมฺม ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ การณํ ทิสฺวา ภยปฺปตฺโต เอโส โข มํ มาเรตฺวา รชฺชมฺปิ คหิตุํ สมตฺโถ. เอตํ มาเรตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา นครํ สมฺปตฺโต กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา อมจฺเจ อาห. อิมํ ภเณ พนฺธนาคาเร กโรถาติ. เต ตถา กรึสุ, อถสฺส พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส จตฺตาโร มาสา อติกฺกนฺตา. ตโต ราชา จตุมาสจฺจเยน ทีฆโต สฏฺฐิหตฺถปฺปมาเณ สฏฺฐิเวฬุกลาเป อาหราเปตฺวา คณฺฐิโย โสธาเปตฺวา อนฺโต อโยสารํ ปูเรตฺวา ราชงฺคเณ ฐปาเปตฺวา วิสมโลมกุมารํ พนฺธนาคารโต อาหาราเปตฺวา [อาณาเปตฺวา อิติสพฺพตฺถ] อมจฺเจ เอวมาห. ภเณ สฺวายํ กุมาโร อิมินา ขคฺเคน อิเม เวฬุกลาเป จตุรงฺคุลํ กตฺวา ฉินฺทตุ. โน เจ ฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ตํ มาเรถาติ อาห, ตํ สุตฺวา กุมาโร อหํ พนฺธนาคาเร จิ ร วุ ตฺโถ ชิฆจฺฉาปีฬิโต อาหาเรน กิลมึ, ยนฺนูนาหํ อาหารํ ภุญฺจิตฺวา ฉินฺเทยฺยนฺติ. เต นตฺถิ ทานิ ตุยฺหํ อาหารนฺติ อาหํสุ. เตนหิ โปกฺขรณิยา ปานียํ ปิวิสฺสามีติ อาห. เต สาธูติ โปกฺขรณึ เนสุํ. กุมาโร โปกฺขรณึ โอตริตฺวา นหายิตฺวา นิมุคฺโค ยาวทตฺถํ กลลํ ภุญฺจิตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา อุฏฺฐาย อสิปตฺตํ คเหตฺวา มหาชนานํ [มหาชนานํปสฺสนฺตเมว อิติสพฺพตฺถ] ปสฺสนฺตานเมว อฏฺฐาสีติหตฺถฏฺฐานํ อากาสํ อุลฺลงฺฆิตฺวา สพฺพเวฬุกลาเป จตุรงฺคุลมตฺเตน ขณฺฑาขณฺฑํ กุรุมาโน โอตริตฺวา มูเล ถูลอยสลากํ ปตฺวา กิณีติ สทฺทํ สุตฺวา อสิปตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา โรทมาโน อฏฺฐาสิ. ตโต ราชปุริเสหิ กิมตฺตํ โรทสีติ วุตฺเต เอตฺตกานํ ปุริสานมนฺตเร มยฺหํ เอโกปิ สุหโท นตฺติ. สเจ ภเวยฺย, อิเมสํ เวฬุกลาปานมนฺตเร อโย สารํ อตฺถิภาวํ กเถยฺย, อหํ ปน ชานมาโน อิเม เวฬุ กลาเป องฺคุลงฺคุเลสุ ฉินฺเทยฺยนฺติ อาห. ตโต ราชา กุมาเรน กตกมฺมํ โอโลเกตฺวา ปสนฺโน อุปราชฏฺฐานํ พหุญฺจ วิภวํ ทาเปสิ, เอวมสฺส พลสมฺปตฺติลาโภ นาม น ชาติโคตฺตกุลปเทสาทีนํ พลํ. น ปาณาติปาตาทิทุจฺจริตานํ พลํ. กสฺเสตํ พลนฺติ. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทินฺนทานาทิสุจริตกมฺมวิปากํ. เตน วุตฺตํ.

๑. กสฺสปสฺส มุนินฺทสฺส, กาเล อญฺญตโร นโร;

สมฺพุทฺธมุปสํกมฺม, สุตฺวา ธมฺมํ สุเทสิตํ.

๒. ปฏิลทฺธสทฺโธ หุตฺวา, สีลวนฺตาน ภิกฺขุนํ;

มธุรนฺนปาเน ปจุเร, อทาสิ สุมโน ตทา.

๓. อทาสิ จีวเร ปตฺเต, ตเถว กายพนฺธเน;

อทา ขีรสลากญฺจ, พหู กตฺตรยฏฺฐิโย.

๔. อทา สุปสฺสยํ ทานํ, มญฺจปีฐาทิกํ ตถา;

ปาวาร กมฺพลาทีนิ, อทา สีตนิวารเณ.

๕. อทา เภสชฺชทานานิ, อาโรคฺยตฺถาย ภิกฺขุนํ;

เอวํ นานาวิธํ ปุญฺญํ, กตฺวาน ติทิวํ คโต.

๖. ตตฺถ ทิพฺพวิมานมฺหิ, อุปฺปนฺโน โส มหิทฺธิโก;

เทวจฺฉราปริวุโต, เทวเสนาปุรกฺขโต.

๗. ทิพฺเพหิ นจฺจคีเตหิ, ทิพฺพวาทิตตนฺติหิ;

โมทมาโน อเนเกหิ, ทิพฺพสมฺปตฺติยา สห.

๘. ยาวตายุํ ตหึ ฐตฺวา, ชมฺพุทีเป มโนรเม;

ปุเร ปาฏลิปุตฺตมฺหิ, ธมฺมาโสกสฺส ราชิโน.

๙. ปุตฺโต หุตฺวาน นิพฺพตฺติ, มหาถาโม มหาพโล;

มหายโส มหาโภโค, อาสิ พุทฺธาทิมามโก.

๑๐. กาตพฺพํ กุสลํ ตสฺมา, ภวสมฺปตฺติ มิจฺฉตา;

ปาเลตพฺพ มโถ สีลํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวนนฺติ.

ตโต กุมาโร อุปราชฏฺฐานํ ลภิตฺวา สมฺปตฺตึอนุภวมาโน โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรมาทึ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยทานา ทิวเสน สกฺการํ กตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน ยถากมฺมํ คโตติ.

๑๑. เอวํวิธํ สุจริตํ สุมโน กริตฺวา,

ภาคิสฺส เนกวิภวสฺส ภวาภเวสุ;

ตุเมฺหปิ โภ สุจริตํ วิภวานุรูปํ,

กตฺวาน นิพฺพุติปทํ กรคํ กโรถาติ.

วิสมโลมกุมารสฺส วตฺถุํ ตติยํ.

๑๔. กญฺจนเทวิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ชมฺพุทีเป กิร เทวปุตฺตนครํ นาม ทสฺสนียํ เอกํ นครํ อโหสิ. ตสฺมึ สมเย มนุสฺสา เยภุยฺเยน ปตฺตมหํ นาม ปูชํ กโรนฺติ, ภควตา ปริภุตฺตปตฺตํ คเหตฺวา กตาเนกปูชาวิธานา อุสฺสวํ กโรนฺติ. ตํ ปตฺตมหนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ สมเย เทวปุตฺตนคเร ราชา สพฺพรตนมยํ รถํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการาเปตฺวา กุมุทปตฺตวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา สุสิกฺขิตสิปฺปาจริเยหิ สตฺตรตนปรินิฏฺฐิเต อสีติหตฺถเวฬคฺเค สตฺถุนา ปริภุตฺตํ เสลมยปตฺตํ มุตฺตาชาลาทีหิ อลงฺกริตฺวา เวฬคฺคํ อาโรเปตฺวา เวฬุํ รเถ ฐปาเปตฺวา นครํ เทวนครํ วิย อลงฺกริตฺวา ธชปตากาทโย อุสฺสาเปตฺวา โตรณคฺฆ กปนฺติโยจ ปุณฺณฆฏทีปมาลาทโยจ ปติฏฺฐาเปตฺวา อเนเกหิ ปูชาวิธาเนหิ นครํ ปทกฺขิณํ กาเรตฺวา นครมชฺเฌ สุสชฺชิตรตนมณฺฑเป ปตฺตธาตุํ ฐเปตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาธมฺมสวณํ การาเปสิ. ตทา ตสฺมึ ชนปเท พหู มนุสฺสาจ เทวตาจ ยกฺขรกฺขสนาคสุปณฺณาทโยจ มนุสฺสเวเสน เยภุยฺเยน ตํ สมาคมํ โอตรนฺติ, เอวมจฺฉริยํ ตํ ปูชาวิธานํ อโหสิ.

ตทา เอโก นาคราชา อุตฺตมรูปธรํ อคตปุพฺพปุริสํ เอกํ กุมาริกํ ธมฺมปริสนฺตเร นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺสา ปฏิพทฺธจิตฺโต อเนกากาเรหิ ตํ ยา จิ ตฺวา ตสฺสา อลทฺธมาโน กุชฺฌิตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชสิ อิมํ มาเรสฺสามีติ. ตํ ตสฺสา สทฺธาพเลน กิญฺจิ อุปทฺทวํ กาตุํ สมตฺโถ นาโหสิ. อถสฺสา นาโค ปาทโต ปฏฺฐาย ยาวสกลสรีรํ โภเคน เวเฐตฺวา สีเส ผณํ กตฺวา ภายาเปนฺโต อฏฺฐาสิ. อนญฺญวิหิตาย ตาย ธมฺมสวณพเลน อณุมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ นาโหสิ. ปภาตาย รตฺติยา ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา กิเมตนฺติ การณํ ปุจฺฉึสุ, สาปิ เตสํ กเถตฺวา เอวํ สจฺจกิริยมกาสิ. ตถาหิ.

๑. พฺรหฺมจารี อโหสาหํ, สญฺชาตา อิธ มานุเส;

เตน สจฺเจน มํ นาโค, ขิปฺปเมว ปมุญฺจตุ.

๒. กามาตุรสฺส นาคสฺส, โนกาสมกรึยโต;

เตน สจฺเจน มํ นาโค, ขิปฺปเมว มุญฺจตุ.

๓. วิสวาเตน ขิตฺตสฺส, กุปิตสฺโสรคสฺสหํ;

อกุทฺธา เตน สจฺเจน, โส มํ ขิปฺปํ ปมุญฺจตุ.

๔. สทฺธมฺมํ สุณมานาหํ, ครุคารวภตฺติยา;

อสฺโสสึ เตน สจฺเจน, ขิปฺปํ นาโค ปมุญฺจตุ.

๕. อกฺขรํวา ปทํวาปิ, อวินาเสตฺวาว อาทิโต;

อสฺโสสึ เตน สจฺเจน, ขิปฺปํ นาโค ปมุญฺจตูติ.

สจฺจกิริยาวสาเน นาคราชา ตสฺสา อตีว ปสนฺโน โภคํ วินิเวเฐตฺวา ผณสตํ มาเปตฺวา ตํ ผณคพฺเภ นิสีทาเปตฺวา พหูหิ นาคมานวเกหิ สทฺธึ อุทกปูชํ นาม ปูช มกาสิ, ตํ ทิสฺวา พหู นครวาสิโน อจฺฉริยพฺภุตชาตา อฏฺฐารสโกฏิธเนน ปูช มกํสุ. ตถาหิ.

๖. นตฺถิ สทฺธาสโม โลเก, สุหโท สพฺพกามโท;

ปสฺสถสฺสา พลํ สทฺธา, ปูเชนฺเตวํ นโร รคา.

๗. อิธ โลเกว สาลตฺถ, ภวโภค มนปฺปกํ;

ตสฺมา สทฺเธน กาตพฺพํ, รตนตฺตยคารวนฺติ.

อเถวํ สา ปฏิลทฺธมหาวิภวา ยาวชีวํ โกมาริย พฺรหฺมจาริณี หุตฺวา อายุปริโยสาเน กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว นคเร รญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. นิกฺขนฺตทิวเส ปนสฺสา สกลเทวปุตฺตนคเร รตนวสฺสํ วสฺสิ. เตนสฺสา กญฺชนเทวีติ นามํ กรึสุ. สมนฺตปาสาทิกา อโหสิ. อภิรูปา เทวจฺฉรปฏิภาคา. มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ. สรีรโต จนฺทนคนฺโธ วายติ. สกลสรีรโต พาลสุริโย วิย รํสิโย นิจฺฉาเรนฺตี จตุรตนคพฺเภ ปทีปกิจฺจํ นาม นตฺถิ. สพฺโพ คพฺโภ สรีรา โลเกน เอโก ภาโส โหติ, ตสฺสา รูปสมฺปตฺติ สกลชมฺพุทีเป ปากฏา อโหสิ. ตโต สกลชมฺพุทีปวาสี ราชาโน ตสฺสา อตฺถาย ปิตุรญฺโญ ปณฺณาการานิ ปหิณึสุ. สา ปน ปญฺจกาเม อนนุลิตฺตา ปิตรํ อนุชานาเปตฺวา ภิกฺขุนู ปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติ.

๘. สุตฺวาน สาทรวเสน กุมาริเกวํ;

ธมฺมญฺหิ สีลมมลํ ปริปาลยนฺตี;

ลทฺธาน เนกวิภวํ วิภวํ ปยาตา,

มา โภ ปมชฺชถ สทา กุสลปฺปโยเคติ.

กญฺจนเทวิยา วตฺถุํ จตุตฺถํ.

๑๕. พฺยคฺฆสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ชมฺพุทีเป จูลรฏฺฐา สนฺเน พาราณสีนคเร เอกํ ปํสุปพฺพตํ วินิวิชฺฌิตฺวา มหามคฺโค โหติ, ตตฺถ เวมชฺเฌ เอโก พฺยคฺโฆ อตฺตโน อนฺธปิตรํ ปพฺพตคุหายํ กตฺวา โปเสนฺโต วสติ. ตสฺเสว ปพฺพตสฺส วนทฺวาเร ตุณฺฑิโล นาม เอโก สุวโปตโก รุกฺขสฺมึ วสติ. เต อุโภปิ อญฺญมญฺญํ ปิยสหายา อเหสุํ, ตสฺมึ สมเย ปจฺจนฺตคามวาสี เอโก มนุสฺโส อตฺตโน มาตุคาเมน สทฺธึ กลหํ กตฺวา พาราณสึ คจฺฉนฺโต ตํ วนทฺวารํ สมฺปาปุณิ. อถ สุวโปตโก ปริหีนตฺตภาวํ ทุกฺขิตํ ตํ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย ตํ ปกฺโกสิตฺวา โภ กุหึ คจฺฉสีติ อาห, เตน ปรขณฺฑํ คจฺฉามีติ วุตฺเต ตุณฺฑิโล โภ อิมสฺมึ วนขณฺฑมชฺเฌ เอโก พฺยคฺโฆ วสติ. กกฺขโล ผรุโส สมฺปตฺตสมฺปตฺเต มาเรตฺวา ขาทติ. มา ตฺวํ เตน คจฺฉาติ อาห. สฺวายํ ทุพฺภโค มนุสฺโส หิตกามสฺส ตสฺส วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉาเมวาติ อาห. ตุณฺฑิโล เตนหิ สมฺม ยทิ อนิวตฺตมาโน คจฺฉสิ. เอโส พฺยคฺโฆ มม สหาโย. เม วจนํ ตว สนฺติกา สุตฺวา น คณฺหาตีติ. ตสฺส ตํ อนาทิยนฺโต โส สุวราเช ปทุฏฺฐจิตฺโต มุคฺคเรน ปหริตฺวา มาเรตฺวา อรณึ อคฺคึ กตฺวา มํสํ ขาทิ. อสปฺปุริสสํสคฺโค นาเม ส อิธ โลกปรโลเกสุ ทุกฺขาวโหเยว. ตถาหิ.

๑. มยา กตํ มยฺหมิทํ, อิติ เวสฺสานรํ นโร;

สมาลิงฺคติ สปฺเปโม, ทหเตวสฺส วิคฺคหํ.

๒. มธุขีราทิทาเนน, เปมสา ปริปาลิโต;

โสรโค กุปิโตวสฺส, ฑสเตวสฺส วิคฺคหํ.

๓. เอวํ นิหีนชจฺเจน, ปาเปน อกตญฺญุนา;

นรา ธเมน ทีเนน, กโตปิ ขณสงฺคโม.

๔. อสาธุโก อยํเตวํ, ชานมาเนน ชนฺตุนา;

มุหุตฺตมฺปิ น กาตพฺโพ, สงฺคโม โส อนตฺถโทติ.

ตโต โส อสปฺปุริโส มํสํ ขาทิตฺวา คจฺฉนฺโต วนขณฺฑมชฺฌํ สมฺปาปุณิ. อถ พฺยคฺโฆ ตํ ทิสฺวา มหานาทํ กโรนฺโต คหณตฺถาย อุฏฺฐาสิ. โส พฺยคฺฆํ ทิสฺวา ภยปฺปตฺโต ตุณฺฑิลสฺส วจนํ สริตฺวา อหํ โภ ตว สหายตุณฺฑิลสฺส สนฺติกา อาคโตมฺหีติ อาห, ตํ สุตฺวา พฺยคฺโฆ อตฺตมโน เอหิ สมฺมาติ ตํ ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ขาทิตพฺพาหาเรน ตํ สนฺตปฺเปตฺวา ปิตุสนฺติเก นิสีทาเปตฺวา ปุน วนขณฺฑ มคมาสิ. อถสฺส ปิตา ปุตฺตสฺส คตกาเล เตน สทฺธึ สลฺลปนฺโต ตสฺส วจนานุสาเรน ตุณฺฑิลํ มาเรตฺวา ขาทิตภาวํ อญฺญาสิ. ตโต โส ปุตฺตสฺส อาคตกาเล ตว สหาโย เตน มาริโตติ อาห. ตํ สุตฺวา พฺยคฺโฆ อนตฺตมโน เวเคน ตสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สมฺม ตุณฺฑิลาติ สทฺทํ กตฺวา อปสฺสนฺโต ลุญฺจิตปตฺตํจสฺส ทิสฺวา นิสฺสํสยํ เตน มาริโต เม สหาโยติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต อาคญฺฉิ. อถ โส อสปฺปุริโส ตสฺมึ ตตฺถ คเต ตสฺส ปิตรํ ปาสาเณน ปหริตฺวา มาเรตฺวา พฺยคฺฆํจ ทานิ มาเรสฺสามีติ พฺยคฺฆาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต นิลีโน อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ พฺยคฺโฆปิ อาคญฺฉิ. โส ตสฺสา คตกาเล ตสฺส เตเชน ภีโต คนฺตฺวา ชีวิตํ เม สามิ เทหีติ ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิ, พฺยคฺโฆ ปน เตน กตกมฺมํ ทิสฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ นิพฺพาเปตฺวา มม สหายสฺส สาสนมาทายาคตสฺส ทุพฺภิตุํ น ยุตฺตนฺติ จินฺเตนฺโต ตํ สมสฺสาเสตฺวา คจฺฉ สมฺมาติ สุขํ เปเสสิ. เอวญฺหิ สปฺปุริสสมาคโม นาม อิธ โลกปรโลเกสุ สุขาวโหเยว, วุตฺตํหิ.

๕. สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ;

สพฺพตฺถ สนฺถโว เตน, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.

๖. สุขาวโห ทุกฺขนุโท, สทา สพฺภิ สมาคโม;

ตสฺมา สปฺปุริเสเหว, สงฺคโม โหตุ ชนฺตุนํ.

ตโต โส พฺยคฺโฆ เตน เมตฺตจิตฺตานุภาเวน กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโตติ.

๗. เอวํวิโธปิ ผรุโส ปรมํสโภชี;

พฺยคฺโฆ ทยายุปคโต สุคตึ สุเมโธ;

ตสฺมา กโรถ กรุณํ สตตํ ชนานํ,

ตํ โว ททาติ วิภวญฺจ ภเวสุ โภคนฺติ.

พฺยคฺฆสฺส วตฺถุํ ปญฺจมํ.

๑๖. ผลกขณฺฑทินฺนสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

สาวตฺถิยํ กิเรโก มนุสฺโส อุตฺตราปถํ คจฺฉามีติ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน คิมฺหานมาเส มชฺฌเณฺห พหลาตเปน กิลนฺโต หุตฺวา รุกฺขจฺฉายํ ปวิสิตฺวา ตมฺพุลํ ขาทนฺโต ผลเก นิสีทิ. อถ อุตฺตราปเถนาคจฺฉานฺโต เอโก ตเถว อาตเปน กิลนฺโต อาคนฺตฺวา ปุริมสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา โภ ปานียํ อตฺถีติ ปุจฺฉิ. อิตโร ปานียํ นตฺถีติ อาห. อถสฺส โส มยฺหมฺปิ โภ ตมฺพุลํ เทหิ ปิปาสิโตมฺหิติ วตฺวาปิ น ลภิ. จตุกหาปเณน เอกํ ตมฺพุลปณฺณํ กิณิตฺวา ลทฺโธ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา ขาทิตฺวา ปิปาสํ วิโนเทตฺวา เตน อุปกาเรน ตสฺส สิเนหํ กตฺวา อตฺตโน คมนฏฺฐาน มคมาสิ, อถา ปรภาเค โส ปฏฺฏนํ คนฺตฺวา นาวาย วณิชฺชตฺถาย คจฺฉนฺโต สมุทฺทมชฺฌํ ปาปุณิ. ตโต สตฺตเม ทิวเส นาวา ภิชฺชิ. มนุสฺสา มจฺฉกจฺฉปานํ ภกฺขา ชาตา. โส เอว ปุริโส อโรโค หุตฺวา เอกํ ผลกขณฺฑํ อุเร กตฺวา สมุทฺทํ ตรติ. อเถ ตโรปิ ตเถว นาวาย ภินฺนาย เสโส หุตฺวา สมุทฺทํ ตรนฺโต ปุริเมน สมาคมิ. อถ เต สตฺตทิวสํ สมุทฺเท ตรนฺตา อญฺญมญฺญํ สญฺชานึสุ. เตสุ กหาปเณ ทตฺวา ตมฺพุลํ คหิโต เอกํ ผลกขณฺฑํ อุเร กตฺวา ตรติ. อิตรสฺเสตํ นตฺถิ. อถ โส กหาปเณ คเหตฺวา ทินฺนตมฺพุลมตฺตสฺโส ปการํ สริตฺวา อตฺตโน ผลกขณฺฑํ ตสฺส อทาสิ. โส ตสฺมึ สยิตฺวา ตรนฺโต ตํ ปหาย อคมาสิ, อปโร อนาธารเกน ตรนฺโต โอสฺสฏฺฐวิริโย อุทเก โอสีทิตุมารติ. ตสฺมึ ขเณ สมุทฺเท อธิวตฺถา มณิเมขลา นาม เทวธีตา โอสีทนฺตํ ตํ ทิสฺวา สปฺปุริโสติ ตสฺส คุณานุสฺสรนฺตี เวเคนา คนฺตฺวา ตํ อตฺตโน อานุภาเวน สมุทฺทตีรํ ปาเปสิ. อิตรํปิ สา เอตสฺเสว คุณานุภาเวน ตีรํ ปาเปสิ. อถ ผลเกโนติณฺณปุริโส ตํ ทิสฺวา วิมฺหิโต กถํ ปุรโต อโหสิ สมฺมาติ ปุจฺฉิ. โส น ชานามิ. อปิจ โข สุเขเนว ตีรํ ปตฺโตสฺมีติ อาห. อถ เทวธีตา ทิสฺสมานกสรีเรเนว อตฺตนา อานีตภาวํ อาโรเจนฺตี อาห.

๑. โย มาตรํ ปิตรํวา, ธมฺเมน อิธ โปสติ;

รกฺขนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา.

๒. โย เจ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สํฆญฺจ สรณํ คโต;

รกฺขนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา.

๓. ปญฺจวิธํ อฏฺฐวิธํ, ปาติโมกฺขญฺจ สํวรํ;

ปาเลติ โย ตํ ปาเลนฺติ, เทวา สพฺพตฺถ สพฺพทา.

๔. กาเยน วาจา มนสา, สุจริตฺตํ จรตี ธ โย;

ปาเลนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา.