๑๕. พฺยคฺฆสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ชมฺพุทีเป จูลรฏฺฐา สนฺเน พาราณสีนคเร เอกํ ปํสุปพฺพตํ วินิวิชฺฌิตฺวา มหามคฺโค โหติ, ตตฺถ เวมชฺเฌ เอโก พฺยคฺโฆ อตฺตโน อนฺธปิตรํ ปพฺพตคุหายํ กตฺวา โปเสนฺโต วสติ. ตสฺเสว ปพฺพตสฺส วนทฺวาเร ตุณฺฑิโล นาม เอโก สุวโปตโก รุกฺขสฺมึ วสติ. เต อุโภปิ อญฺญมญฺญํ ปิยสหายา อเหสุํ, ตสฺมึ สมเย ปจฺจนฺตคามวาสี เอโก มนุสฺโส อตฺตโน มาตุคาเมน สทฺธึ กลหํ กตฺวา พาราณสึ คจฺฉนฺโต ตํ วนทฺวารํ สมฺปาปุณิ. อถ สุวโปตโก ปริหีนตฺตภาวํ ทุกฺขิตํ ตํ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย ตํ ปกฺโกสิตฺวา โภ กุหึ คจฺฉสีติ อาห, เตน ปรขณฺฑํ คจฺฉามีติ วุตฺเต ตุณฺฑิโล โภ อิมสฺมึ วนขณฺฑมชฺเฌ เอโก พฺยคฺโฆ วสติ. กกฺขโล ผรุโส สมฺปตฺตสมฺปตฺเต มาเรตฺวา ขาทติ. มา ตฺวํ เตน คจฺฉาติ อาห. สฺวายํ ทุพฺภโค มนุสฺโส หิตกามสฺส ตสฺส วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉาเมวาติ อาห. ตุณฺฑิโล เตนหิ สมฺม ยทิ อนิวตฺตมาโน คจฺฉสิ. เอโส พฺยคฺโฆ มม สหาโย. เม วจนํ ตว สนฺติกา สุตฺวา น คณฺหาตีติ. ตสฺส ตํ อนาทิยนฺโต โส สุวราเช ปทุฏฺฐจิตฺโต มุคฺคเรน ปหริตฺวา มาเรตฺวา อรณึ อคฺคึ กตฺวา มํสํ ขาทิ. อสปฺปุริสสํสคฺโค นาเม ส อิธ โลกปรโลเกสุ ทุกฺขาวโหเยว. ตถาหิ.

๑. มยา กตํ มยฺหมิทํ, อิติ เวสฺสานรํ นโร;

สมาลิงฺคติ สปฺเปโม, ทหเตวสฺส วิคฺคหํ.

๒. มธุขีราทิทาเนน, เปมสา ปริปาลิโต;

โสรโค กุปิโตวสฺส, ฑสเตวสฺส วิคฺคหํ.

๓. เอวํ นิหีนชจฺเจน, ปาเปน อกตญฺญุนา;

นรา ธเมน ทีเนน, กโตปิ ขณสงฺคโม.

๔. อสาธุโก อยํเตวํ, ชานมาเนน ชนฺตุนา;

มุหุตฺตมฺปิ น กาตพฺโพ, สงฺคโม โส อนตฺถโทติ.

ตโต โส อสปฺปุริโส มํสํ ขาทิตฺวา คจฺฉนฺโต วนขณฺฑมชฺฌํ สมฺปาปุณิ. อถ พฺยคฺโฆ ตํ ทิสฺวา มหานาทํ กโรนฺโต คหณตฺถาย อุฏฺฐาสิ. โส พฺยคฺฆํ ทิสฺวา ภยปฺปตฺโต ตุณฺฑิลสฺส วจนํ สริตฺวา อหํ โภ ตว สหายตุณฺฑิลสฺส สนฺติกา อาคโตมฺหีติ อาห, ตํ สุตฺวา พฺยคฺโฆ อตฺตมโน เอหิ สมฺมาติ ตํ ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ขาทิตพฺพาหาเรน ตํ สนฺตปฺเปตฺวา ปิตุสนฺติเก นิสีทาเปตฺวา ปุน วนขณฺฑ มคมาสิ. อถสฺส ปิตา ปุตฺตสฺส คตกาเล เตน สทฺธึ สลฺลปนฺโต ตสฺส วจนานุสาเรน ตุณฺฑิลํ มาเรตฺวา ขาทิตภาวํ อญฺญาสิ. ตโต โส ปุตฺตสฺส อาคตกาเล ตว สหาโย เตน มาริโตติ อาห. ตํ สุตฺวา พฺยคฺโฆ อนตฺตมโน เวเคน ตสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สมฺม ตุณฺฑิลาติ สทฺทํ กตฺวา อปสฺสนฺโต ลุญฺจิตปตฺตํจสฺส ทิสฺวา นิสฺสํสยํ เตน มาริโต เม สหาโยติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต อาคญฺฉิ. อถ โส อสปฺปุริโส ตสฺมึ ตตฺถ คเต ตสฺส ปิตรํ ปาสาเณน ปหริตฺวา มาเรตฺวา พฺยคฺฆํจ ทานิ มาเรสฺสามีติ พฺยคฺฆาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต นิลีโน อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ พฺยคฺโฆปิ อาคญฺฉิ. โส ตสฺสา คตกาเล ตสฺส เตเชน ภีโต คนฺตฺวา ชีวิตํ เม สามิ เทหีติ ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิ, พฺยคฺโฆ ปน เตน กตกมฺมํ ทิสฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ นิพฺพาเปตฺวา มม สหายสฺส สาสนมาทายาคตสฺส ทุพฺภิตุํ น ยุตฺตนฺติ จินฺเตนฺโต ตํ สมสฺสาเสตฺวา คจฺฉ สมฺมาติ สุขํ เปเสสิ. เอวญฺหิ สปฺปุริสสมาคโม นาม อิธ โลกปรโลเกสุ สุขาวโหเยว, วุตฺตํหิ.

๕. สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ;

สพฺพตฺถ สนฺถโว เตน, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.

๖. สุขาวโห ทุกฺขนุโท, สทา สพฺภิ สมาคโม;

ตสฺมา สปฺปุริเสเหว, สงฺคโม โหตุ ชนฺตุนํ.

ตโต โส พฺยคฺโฆ เตน เมตฺตจิตฺตานุภาเวน กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโตติ.

๗. เอวํวิโธปิ ผรุโส ปรมํสโภชี;

พฺยคฺโฆ ทยายุปคโต สุคตึ สุเมโธ;

ตสฺมา กโรถ กรุณํ สตตํ ชนานํ,

ตํ โว ททาติ วิภวญฺจ ภเวสุ โภคนฺติ.

พฺยคฺฆสฺส วตฺถุํ ปญฺจมํ.