สงฺขฺยากณฺฑ

อถ สงฺขฺยาสทฺทา วุจฺจนฺเต. เอกาทโย อฏฺฐารสนฺตา สงฺเขฺยยฺยวจนา. วีสติอาทโย ‘‘ภิกฺขูนํ วีสตี’’ติอาทีสุ สงฺขฺยาวจนา, ‘‘วีสติ ภิกฺขโว’’ติอาทีสุ สงฺเขฺยยฺยวจนา. เอกสทฺโท สพฺพาทีสุ วุตฺโตว. ทฺวาทโย อฏฺฐารสนฺตา พหุวจนนฺถาว.

๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว+เทฺว

โยมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุเว+เทฺว โหนฺติ ปจฺเจกํ. ทุเว เทฺว, ทุเว เทฺว, ทฺวีหิ ทฺวีภิ.

๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา

นํมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุวินฺนํ โหติ วา. ทุวินฺนํ, อญฺญตฺร –

๔๗. นํมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ

ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ สงฺขฺยานํ นุก โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ. เอตฺถ นาคโม วิภตฺติสฺส อาทฺยาวยโว เจ, ‘‘อาคมา ตคฺคุณีภูตา ตคฺคหเณน คยฺหนฺเต’’ติ ญายา นาคโมปิ ตํคหเณน คยฺหตีติ ‘‘สุนํหิสู’’ติ ทีฆปฺปสงฺเค ปกติยา อนฺตาวยวภูเต สรนฺตตา นตฺถีติ น ทีโฆ. ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ.

๒๐๗. ปุเม ตโย+จตฺตาโร

โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติ+จตุนฺนํ ตโย+จตฺตาโร โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ตโย, ตโย, ตีหิ ตีภิ.

๔๙. ณฺณํ+ณฺณนฺนํ ติโต ฌา

ฌสญฺญิโต ติโต นํวจนสฺส ณฺณํ+ณฺณนฺนํ โหนฺติ. ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

อิตฺถิยํ –

๒๐๕. ติสฺโส จตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ

วิภตฺติสหิตานํ ติจตุนฺนํ โยมฺหิ ติสฺโส+จตสฺโส โหนฺติ อิตฺถิยํ ยถากฺกมํ. ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ.

๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺน+มิตฺถิยํ ติสฺส+จตสฺสา

นํมฺหิ ติจตุนฺนํ ติสฺส+จตสฺสา โหนฺติ+ตฺถิยํ ยถากฺกมํ. นํมฺหีติ จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ สามญฺญวจนํ, โน เจ นํสูติ วทติ, ยถากฺกมํติ สทฺททฺวยาเปกฺขํ. เอว+มีทิส+มญฺญมฺปิ. ติสฺสนฺนํ ตีสุ.

๒๐๖. ตีณิ+จตฺตาริ นปุํสเก

โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ยถากฺกมํ ตีณิ+จตฺตาริ โหนฺติ นปุํสเก. ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเคว.

จตุ โย,

๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส

จตุสฺส สวิภตฺติสฺส โยมฺหิ จตุโร โหติ วา ปุลฺลิงฺเค. จตุโร จตฺตาโร. กถํ ‘‘จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสาสิ’’นฺติ, ลิงฺควิปลฺลาเสน สิทฺธํ, จตฺตาริ นิมิตฺตานีติ อตฺโถ. วิปลฺลาโส ติวิโธ ลิงฺควิปลฺลาโส วจนวิปลฺลาโส วิภตฺติวิปลฺลาโสติ. จตูหิ จตูภิ. จตุนฺนํ, จตูสุ.

อิตฺถิยํ จตสฺโส. จตสฺโส. จตูหิ จตูภิ. จตสฺสนฺนํ. จตสฺสนฺนํ. จตูสุ.

นปุํสเก จตฺตาริ. จตฺตาริ. จตูหิ จตูภิ. อิจฺจาทิ ปุเมว.

๑๖๙. ฏ ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ

‘‘สุตฺเต ลิงฺควจนมตฺต’’นฺติ ญายา ฏ-อิติ วุตฺตํ. ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ สงฺขฺยาหิ โยนํ ฏ โหติ. ปญฺจ. ปญฺจ. โยนํ ฏา+เฏนิวตฺถนตฺถํ ฏ-วิธานํ.

๙๐. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺน+ม

ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺนํ สุนํหิสฺว โหติ. เอตฺต+ทีฆาปวาโท+ยํ. อปวาทติ พาเธตีติ อปวาโท. ตสฺมา ‘‘ปกปฺยาปวาทวิสยมุสฺสคฺคา อภินิวิสนฺเต’’ติ ญายา ‘‘สุหิสฺว+สฺเส’’ ‘‘สุนํหิสุ’’ติ จ อุสฺสคฺคา ‘‘ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺน+ม’’ อิติ อปวาทวิสยํ น ปวิสนฺติ, สามญฺญตฺตา. เอว+มุปริปิ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺส’’ ‘‘อาทิสฺสา’’ติ. ปญฺจหิ ปญฺจภิ ปญฺจนฺนํ. ปญฺจนฺนํ. ปญฺจสุ. เอวํ ฉาทโย อฏฺฐารสนฺตา.

‘‘จตฺเถ’’ติ เอโก จ ทส จาติ จตฺตสมาเส ‘‘อมาที’’ติ เอเกน อธิกา ทสาติ ตติยาสมาเส วา กเต ‘‘เอกตฺถตาย’’นฺติ วิภตฺติโลโป. เอว+มุปริ จ.

๓,๑๐๒. เอกฏฺฐาน+มา

เอกอฏฺฐานํ อา โหติ ทเส ปเร.

๓,๑๐๓. ร สํขฺยาโต วา

สํขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺส ร โหติ วิภาสา. ส จ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘อาทิสฺสา’’ติ ทการสฺเสว โหติ. เอการส เอกาทส. เอการสหิ เอกาทสหิ. เอการสนฺนํ เอกาทสนฺนํ. เอการสสุ เอกาทสสุ. เอว+เมกาทสอิจฺจาทิปิ.

๓,๙๔. อา สํขฺยายา สตาโท นาญฺญตฺเถ

สํขฺยาย+มุตฺตรปเท ทฺวิสฺสา โหติ อสตาโท นาญฺญตฺเถ.

อาวิฏฺฐลิงฺคตฺตา สํขฺยายํ อุตฺตรปเท สลิงฺเคเนว วิเสสนํ ภวติ.

สุทฺธํ มิสฺสญฺจ สํกิณฺณํ, อุปสชฺชนเมว จ;

อาวิฏฺฐ+มถ วา+พฺยตฺตํ, ฉธา ลิงฺคํ วิวํยเต.

เอตฺถ ยถากฺกมํ รุกฺโข ลตา ปณฺณํติ สุทฺธํ. ฆโฏ ฆฏี, วชิโร วชิรํ, เวทนา เวทนํติ มิสฺสํ. ตโฏ ตฏี ตฏํติ สํกิณฺณํ. สุกฺโก ปโฏ, สุกฺกา ปฏิ, สุกฺกํ วตฺถํติ อุปสชฺชนํ. ราชา สรณํ, คุโณ ปมาณํติ อาวิฏฺฐํ. ตุวํ อหํ กติ ปญฺจาติ อพฺยตฺตํ. อิติ ลิงฺคํ เวทิตพฺพํ. ทฺวาทส.

๓,๙๘. พา จตฺตาลีสา โท

ทฺวิสฺส พา วา โหติ จตฺตาลีสา โท นาญฺญตฺเถ. ราเท เส พารส.

๓,๙๕. ติสฺเส

สํขฺยาย+มุตฺตรปเท ติสฺส เอ โหต+สตาโท นา+ญฺญตฺเถ.

๓,๑๐๔. ฉตีหิ โฬ จ

ฉตีหิ ปรสฺส ทสสฺส โฬ โหติ โร จ. เตฬส เตรส.

๓,๑๐๐. จตุสฺส จุโจ ทเส

จตุสฺส จุ+โจ โหนฺติ วา ทเส ปเร. ทฺวิตฺเต จุทฺทส โจทฺทส จตุทฺทส.

๓,๙๙. วีสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณ+ปนฺนา

วีสติ เสสุ ปเรสุ ปญฺจสฺส ปณฺณ+ปนฺนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปนฺนรส ปญฺจทส.

๓,๑๐๑. ฉสฺส โส

ฉสฺส โส-อิจฺจ+ย+มาเทโส โหติ เส ปเร. โสฬส โสรส. สตฺตรส สตฺตทส. ‘‘เอกฏฺฐาน+มา’’ติ อา, อฏฺฐารส อฏฺฐาทส.

อูนา จ สา วีสติ จาติ ‘‘วิเสสน+เมกตฺเถเน’’ติ วิเสสนสมาเส ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเม+เวกตฺเถ’’ติ ปุมตฺเต จ กเต เอเกน อูนา วีสตีติ ตติยาสมาเส เอกูนวีสติ.

วีสติอาทโย อานวุติยา อิตฺถิลิงฺเค+กวจนา. โภ เอกูนวีสติ. เอกูนวีสตึ. เอกูนวีสตฺยา เอกูนวีสติยา. เอกูนวีสตฺยํ เอกูนวีสติยํ เอกูนวีสตฺยา เอกูนวีสติยา. มติสมํ.

เอวํ วีสติ, เอกวีสติ, ทฺวาวีสติ พาวีสติ, เตวีสติ จตุวีสติปฺปภุตโย. ปณฺณอาเทเส ปณฺณวีสติ ปญฺจวีสติ. เอวํ ฉพฺพีสติ, สตฺตวีสติ, อฏฺฐวีสติ.

เอเกน อูนา ตึสติ ตึสา วาติ เอกูนตึสติ เอกูนตึสา วา. กรเณ เอกูนตึสาย. เอกูนตึสาย, เอกูนตึสาย, เอกูนตึสาย, เอกูนตึสายํ. เอวํ ตึสติณึสาวภุตโย. ตึสาสทฺทสฺส ปน สิโลเป ‘‘ทีฆสฺโส’’ติ โยควิภาคา รสฺโส, ตึส. นิคฺคหีตาคโม, ตึสํ. โภตึเส+จฺจาทิ ปุเมว.

จตฺตาลีสาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ เอวเมว. ทฺวิตฺเต เอกตฺตึสติ เอกตฺตึสา. รสฺสทฺวิตฺเต ทฺวตฺตึสติ ทฺวตฺตึส. เอวํ เตตฺตึสติ เตตฺตึสาทโย ยาว เอกูนจตฺตาลีสติ เอกูนจตฺตาลีสา. จตฺตาลีสาย สิมฺหิ จตฺตารีสา จตฺตาลีสา จตฺตาลีสํ, โภ จตฺตาลีเส+จฺจาทิ โหติ. เอวํ เอกจตฺตารีสา.

๓,๙๗. ทฺวีสฺสา จ

อสตาโท นาญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ทฺวิสฺส เอ วา โหติ อา จ. เทฺวจตฺตาลีสา เทฺวจตฺตาลีส เทฺวจตฺตาลีสํ, เอวํ ทฺวาจตฺตาลีส-อิจฺจาทิ. เทฺวจตฺตารีสา เทฺวจตฺตารีส เทฺวจตฺตารีสํ, เอวํ ทฺวาจตฺตารีสา ทฺวาจตฺตารีส อิจฺจาทิ. จตฺตาลีสติ เอกจตฺตาลีสติ เทฺวจตฺตาลีสติ ทฺวาจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ เอกูนวีสติสมํ.

๓,๙๘. จตฺตาลีสาโท วา

อสตาโท นาญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ติสฺเส โหติ วา. เตจตฺตาลีสา เตจตฺตาลีส เตจตฺตาลีสํ. โภ เตจตฺตาลีเส อิจฺจาทิ โหติ. เอวํ ติจตฺตาลีสา เตจตฺตารีสา ติจตฺตารีสา อิจฺจาทิ, เตจตฺตาลีสติ ติจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ ปุพฺเพว.

เอวํ จตุจตฺตาลีสา ปญฺจจตฺตาลีสา จตุจตฺตาลีสติ ปญฺจจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนปญฺญาสา.

ปญฺญาสา ปญฺญาส ปญฺญาสํ อิจฺจาทิ โหติ. เอวํ เทฺวปญฺญาสา ทฺวาปญฺญาสา ทฺวิปญฺญาสา เทฺวปณฺณาสา ทฺวาปณฺณาสา ทฺวิปณฺณาสา. เตปญฺญาสา ติปญฺญาสา ติปญฺญาสํ เตปณฺณาสา ติปณฺณาสา. จตุปณฺณาสา ปญฺจปณฺณาสา อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสฏฺฐิ.

เอวํ สฏฺฐิ, เอกสฏฺฐิ, เทฺวสฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิ ทฺวิสฏฺฐิ, เตสฏฺฐิ ติสฏฺฐิ, จตุสฏฺฐิ ปญฺจสฏฺฐิ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสตฺตติ.

สตฺตติ, เอกสตฺตติ, เทฺวสตฺตติ ทฺวาสตฺตติ ทฺวิสตฺตติ, เตสตฺตติ ติสตฺตติ. เทฺวสตฺตริ ทฺวาสตฺตริ ทฺวิสตฺตริ, จตุสตฺตติ, ปญฺจสตฺตติ, จตุสตฺตริ, ปญฺจสตฺตรีติ ยาว เอกูนาสีติ.

อสีติ, เอกาสีติ, ทฺวาสีติ, ยาคเม ทฺวิยาสีติ, เตอสีติ ติยาสีติ, จตุราสีติ, ปญฺจาสีติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนนวุติ.

นวุติ, เอกนวุติ, เทฺวนวุติ ทฺวานวุติ ทฺวินวุติ, เตนวุติ ตินวุติ, จตุนวุติ, ปญฺจนวุติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสตํ, เอตํ นปุํสกลิงฺค+เมกวจนนฺตํ.

สตํ, โภ สต สตา, สตํ, สตํ. สเตน, กรเณ สเตน. สตสฺส, สตา สตมฺหา สตสฺมา, สตสฺส, สเต สตมฺหิ สตสฺมึ. เอวํ เอกสตโต ปภุติ ยาว สหสฺสํ.

โกฏิ ปโกฏิ โกฏิปฺปโกฏิ อกฺโขภิณิโย อิตฺถิลิงฺเค+กวจนนฺตา. วคฺคเภเท ตุ สพฺพาสมฺปิ สํขฺยานํ พหุวจโนปิ โหเตว ‘‘เทฺววีสติโย ชินทนฺตา’’ ‘‘ติสฺโส วีสติโย ทินฆฏิกา’’ อิจฺจาทิ.

ทสทสกํ สตํ นาม, ทสสตํ สหสฺสํ นาม, ทสสหสฺสํ นหุตํ, ทสนหุตํ ลกฺขํ, สตสหสฺสนฺติปิ วุจฺจติ.

ลกฺขสตํ โกฏิ, โกฏิลกฺขสตํ ปโกฏิ, ปโกฏิลกฺขสตํ โกฏิปฺปโกฏิ, เอวํ นหุตํ, นินฺนหุตํ, อกฺโขภิณี, พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ, โสคณฺฑิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปุณฺฑรีกํ, ปทุมํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺเขฺยยฺยนฺติ ยถากฺกมํ สตลกฺขคุณํ เวทิตพฺพํ.

อิจฺเจวํ ฐานโต ฐานํ, สตลกฺขคุณํ มตํ;

โกฏิปฺปภุตีนํ วีส-สงฺขฺยานญฺจ ยถากฺกมนฺติ.

อถา+สํขฺยา วุจฺจเต, อพฺยยนฺติ จ วุจฺจเต. ตํ ปาทิ จาทิ, อุปสคฺคนิปาตาติ จ ทุวิธํ.

ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติ สุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา อิเม วีสติ ปาทโย. ปาทโย หิ โชตกา, น วาจกา.

ตตฺถ ป-สทฺโท ปการา+ทิกมฺม, ปธาน+นฺโตภาว, วิโยค, ตปฺปร, ภุสตฺถ, สมฺภว, ติตฺติ, อนาวิล, ปตฺถนาทีสุ. ยถา ปกาเร-ปญฺญา. อาทิกมฺเม-วิปฺปกตํ, ปธาเน-ปณีตํ, อนฺโตภาเว-ปกฺขิตฺตํ, ขิตฺตนฺติ เปรณํ, ปกฺขิตฺตนฺติ อนฺโตกรณํ, ธาตฺวตฺถสฺส พาธิตตฺตา. วุตฺถญฺหิ –

ธาตฺวตฺถํ พาธเต โกจิ, โกจิ ตํ อนุวตฺตเต;

ตเมว+ญฺโญ วิเสเสติ, อุปสคฺคคตี ติธาติ.

เอตฺถ จ ‘‘อนุรุทฺธกา เม สงฺคามยุทฺเธ’’ติ จ อิเม อุปสคฺคา ธาตฺวตฺถํ วิเสเสนฺติ นาม. วิโยเค-ปวาสี, ตปฺปเร-ปาจริโย, ภุสตฺเถ-ปวุทฺธกาโย, สมฺภเว-หิมวนฺตา คงฺคา ปภวติ, ติตฺติยํ-ปหูต+มนฺนํ, อนาวิเล-ปสนฺน+มุทกํ, ปตฺถเน-ปณิหิตํ.

ปราอิติ ปริหานิ, ปราชย, คติ, วิกฺกมา+มสนาทีสุ. ยถา ปริหานิยํ-ปราภโว. ปราชเย-ปราชิโต, คติยํ-ปรายนํ, วิกฺกเม-ปรกฺกมติ, อามสเน-องฺคสฺส ปรามสนํ.

อปอิติ อปคต, ครห, วชฺชน, ปูชา, ปทุสฺสนาทีสุ. ยถา อปคเต-อปมาโน อเปโต, ครเห-อปคพฺโภ, วชฺชเน-อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปูชายํ-วุทฺธาปจายี, ปทุสฺสเน-อปรชฺฌนฺติ.

สํอิติ สโมธาน, สมฺมาสม, สมนฺตภาว, สํคต, สํเขป, ภุสตฺถ, สห+ปฺปตฺถ, ปภวา+ภิมุขภาว, วิธาน, ปุนปฺปุน, กรณ, สมิทฺธาทีสุ. ยถา สโมธาเน-สนฺธิ, สมฺมาสเม-สมาธิ, สมฺปยุตฺโต, สมนฺตภาเว-สํกิณฺณํ, สมุลฺลปนา, สํคเต-สงฺคโม, สํเขเป-สมาโส, ภุสตฺเถ-สารตฺโถ, สหตฺเถ-สํวาโส, อปฺปตฺเถ-สมคฺโฆ, ปภเว-สมฺภโว, อภิมุขภาเว-สมฺมุขํ. สํคเต-สํคณฺหาติ, วิธาเน-สํวุตํ, ปุนปฺปุนกรเณ-สนฺธาวติ, สมิทฺธิยํ-สมฺปนฺโน.

อนุอิติ อนุคตา+นุปจฺฉินฺน, ปจฺฉาตฺถ, ภุสตฺถ, สาทิสฺส, หีน, ตติยตฺถ, ลกฺขณิ+ตฺถมฺภูตกฺขาน, ภาค, วิจฺฉาทีสุ. อนุคเต-อเนฺวติ, อนุปจฺฉินฺเน-อนุสโย, ปจฺฉาตฺเถ-อนุรถํ, ภุสตฺเถ-อนุรตฺโต, สาทิสฺเส-อนุรูปํ, หีเน-อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต, ตติยตฺเถ-นทิ+มนฺววสิตา เสนา, ลกฺขเณรุกฺข+มนุวิชฺโชตเต วิชฺชุ, อิตฺถมฺภูตขฺยาเน-สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มนุ, ภาเค-ย+เทตฺถ มํ อนุ สิยา, ตํ ทียตุ, วิจฺฉายํ-รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต จนฺโท.

อวอิติ อโธภาค, วิโยค, ปริภว, ชานน, [สุทฺธิ] นิจฺฉย, เทส, เถยฺยาทีสุ. อโธภาเค-อวกฺขิตฺตจกฺขุ, วิโยเค-อวโกกิลํ วนํ, ปริภเว-อวชานนํ, อวมญฺญติ, ชานเน-อวคจฺฉติ. [สุทฺธิยํ–โวทานํ (รูปสิทฺธิ)], นิจฺฉเย-อวธารณํ, เทเส-อวกาโส, เถยฺเย-อวหาโร.

โออิติ โอโรหรณ, นีหรณ, สุทฺธิอาทีสุ ทิสฺสติ. โอโรหเณ-ปาสาทา โอโรหติ, นีหรเณ-โอมุกฺกุปาหโน, สุทฺธิยํ-โอทาตํ.

นิอิติ, นิสฺเสส, นิคฺคต, นีหรณ,+นฺโตปเวสนา+ภาว, นิเสธน, นิกฺขนฺต, ปาตุภาวา+วธารณ, วิภชน, อุปมุ+ปธารณา+วสาน, เฉก, นีหรณา+วรณาทีสุ. นิสฺเสเส-นิรุตฺติ, นิคฺคเต-นิกฺกิเลโส, นิยฺยาติ, นีหรเณ-นิทฺธารณํ, อนฺโตปเวสเน-นิขาโต, อภาเว-นิมฺมกฺขิกํ, นิเสเธ-นิวาเรติ, นิกฺขนฺเต-นิพฺพานํ, ปาตุภาเว-นิมฺมิตํ, อวธารเณ-นิจฺฉโย, วิภชเน-นิทฺเทโส. อุปมายํ-นิทสฺสนํ, อุปธารเณ-นิสามนํ, อวสาเน-นิฏฺฐิตํ, เฉเก-นิปุโณ, นีหรเณ-นีหรติ, อิสฺส ทีโฆ. อาวรเณ-นีวรณํ.

ทุอิติ อโสภณา+ภาว, กุจฺฉิตา+สมิทฺธิ, กิจฺฉ, วิรูปตาทีสุ. อโสภเณ-ทุคฺคนฺโธ, อภาเว-ทุพฺภิกฺขํ, กุจฺฉิเต – ทุกฺกฏํ. อสมิทฺธิยํ-ทุสฺสสฺสํ, กิจฺเฉ-ทุกฺกรํ, วิรูปตายํ-ทุพฺพณฺโณ ทุมฺมุโข.

วิอิติ วิเสส, วิวิธ, วิรุทฺธ, วิคต, วิโยค, วิรูปตาทีสุ. วิเสเส-วิมุตฺติ, วิสิฏฺโฐ, วิวิเธ-วิมติ, วิรุทฺเธ-วิวาโท, วิคเต-วิมลํ, วิโยเค-วิปฺปยุตฺโต, วิรูปตายํ-วิรูโป.

อธิอิติ อธิกิ+สฺสรู+ปริภาวา+ธิภวน+ชฺฌายา+ธิฏฺฐาน, นิจฺฉย, ปาปุณนาทีสุ. อธิเก-อธิสีลํ, อิสฺสเร-อธิปติ, อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อุปริภาเว-อธิโรหติ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, อธิภวเน-อธิภวติ, อชฺฌายเน-พฺยากรณ+มธีเต, อธิฏฺฐาเน-ภูมิกมฺปาทึ อธิฏฺฐาติ, นิจฺฉเย-อธิโมกฺโข, ปาปุณเน-โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ.

อปิอิติ สมฺภาวนา+เปกฺขา, สมุจฺจย, ครห, ปญฺหาทีสุ. สมฺภาวนายํ-อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, เมรุมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺเฉยฺย, อเปกฺขายํ-อยมฺปิ ธมฺโม อนิยโต, สมุจฺจเย-อิติปิ อรหํ, อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย, ครเห-อปิ อมฺหากํ ปณฺฑิตก, ปเญฺห-อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถ.

อติอิติ อติกฺกมนา+ติกฺกนฺตา+ติสย, ภุสตฺถาทีสุ. อติกฺกเม-อติโรจติ อเมฺหหิ, อตีโต, อติกฺกนฺเต-อจฺจนฺตํ, อติสเย-อติกุสโล, ภุสตฺเถ-อติโกโธ, อติวุทฺธิ.

สุอิติ โสภณ, สุฏฺฐุ, สมฺมา, สมิทฺธิ, สุขตฺถาทีสุ. โสภเณ-สุคนฺโธ, สุฏฺฐุ+สมฺมาทตฺเถสุ-สุฏฺฐุ คโต สุคโต, สมฺมา คโตติปิ สุคโต, สมิทฺธิยํ-สุภิกฺขํ, สุขตฺเถ-สุกโร.

อุอิติ อุคฺคตุ+ทฺธกมฺม, ปธาน, วิโยค, สมฺภว, อตฺตลาภ, สตฺติ, สรูปกถนาทีสุ. อุคฺคเต-อุคฺคจฺฉติ, อุทฺธกมฺเม-อาสนา อุฏฺฐิโต, อุกฺเขโป, ปธาเน-อุตฺตโม, โลกุตฺตโร, วิโยเค-อุพฺภาสิโต, สมฺภเว-อุพฺภุโต, อตฺตลาเภ-อุปฺปนฺนํ ญาณํ, สตฺติยํ-อุสฺสหติ คนฺตุํ, สรูปกถเน-อุทฺทิสติ สุตฺตํ.

อภิอิติ อภิมุขภาว, วิสิฏฺฐา+ธิกุ+ทฺธกมฺม, กุล, สารุปฺป, วนฺทน, ลกฺขณิ+ตฺถมฺภูตกฺขาน, วิจฺฉาทีสุ. อภิมุขภาเว-อภิมุโข, อภิกฺกมติ, วิสิฏฺเฐ-อภิธมฺโม, อธิเก-อภิวสติ, อุทฺธกมฺเม-อภิรุหติ. กุเล-อภิชาโต, สารุปฺเป-อภิรูโป, วนฺทเน-อภิวาเทติ, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

ปติอิติ ปฏิคต, ปฏิโลม, ปฏินิธิ, ปฏิทาน, นิเสธ, นิวตฺตน, สาทิสฺส, ปฏิกรณา+ทาน, ปฏิโพธ, ปฏิจฺจ, ลกฺขณิตฺถมฺภูตกฺขาน, ภาค, วิจฺฉาทีสุ. ปฏิคเต-ปจฺจกฺขํ, ปฏิโลเม-ปฏิโสตํ, ปฏินิธิมฺหิ-อาจริยโต ปติ สิสฺโส, ปฏิทาเน-เตลตฺถิกสฺส ฆตํ ปฏิททาติ, นิเสเธ-ปฏิเสเธติ, นิวตฺตเน-ปฏิกฺกมติ, สาทิสฺเส-ปฏิรูปกํ, ปฏิกรเณ-ปฏิกาโร, อาทาเน-ปฏิคฺคณฺหาติ, ปฏิโพเธ-ปฏิเวโธ, ปฏิจฺเจ-ปจฺจโย, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

ปริอิติ สมนฺตโตภาว, ปริจฺเฉท, วชฺชนา+ลิงฺคน, นิวสน, ปูชา, โภชนา+วชานน, โทสกฺขาน, ลกฺขณาทีสุ. สมนฺถ- โตภาเว-ปริวุโต, ปริจฺเฉเท-ปริญฺเญยฺยํ, วชฺชเน-ปริหรติ, อาลิงฺคเน-ปริสฺสชติ, นิวสเน-โย วตฺถํ ปริทเหสฺสติ, ปูชายํ-ปริจริยา, โภชเน-ภิกฺขุํ ปริวิสติ, อวชานเน-ปริภวติ. โทสกฺขาเน-ปริภาสติ, ลกฺขณาทีสุ-รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุ อิจฺจาทิ.

อุปอิติ อุปคมน, สมีปู+ปปตฺติ, สาทิสฺสา+ธิกุ+ปริภาวา+นสน, โทสกฺขาน, สญฺญา, ปุพฺพกมฺม, ปูชา, คยฺหาการ, ภุสตฺถาทีสุ. อุปคมเน-นิสินฺนํ วา อุปนิสีเทยฺย, สมีเป-อุปนครํ, อุปปตฺติยํ-สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ, อถ วา อุปปตฺติ=ยุตฺติ, ยถา อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สาทิสฺเส-อุปมานํ, อุปมา, อธิเก-อุปขาริยํ โทโณ, อุปริภาเว-อุปสมฺปนฺโน, อนสเน-อุปวาโส, โทสกฺขาเน-ปรํ อุปวทติ, สญฺญายํ-อุปธา, อุปสคฺโค, ปุพฺพกมฺเม-อุปกฺกโม, อุปกาโร, ปูชายํ-พุทฺธุปฏฺฐาโก, มาตุปฏฺฐานํ, คยฺหากาเร-โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ภุสตฺเถ-อุปาทานํ, อุปายาโส, อุปนิสฺสโยติ.

อาอิติ อภิมุขภาวุ+ทฺธกมฺม+มริยาทา+ภิวิธิ, ปตฺติ+จฺฉา, ปริสฺสชน, อาทิกมฺม, คหณ, นิวาสน, สมีป, อาวฺหานาทีสุ. อภิมุขภาเว-อาคจฺฉนฺติ, อุทฺธกมฺเม-อาโรหติ, มริยาทายํ-อาปพฺพตา เขตฺตํ, อภิวิธิมฺหิ-อากุมารํ ยโส กจฺจายนสฺส, ปตฺติยํ-อาปตฺตึ อาปนฺโน, อิจฺฉายํ-อากงฺขา, ปริสฺสชเน-อาลิงฺคนํ, อาทิกมฺเม-อารมฺโภ, คหเณ-อาทียติ, อาลิงฺคติ, (อาลิมฺปติ, รู), นิวาเส-อาวสโถ, อาวาโส, สมีเป-อาสนฺนํ, อาวฺหาเน-อามนฺเตติ.

ป ปรา+ป ส+มนฺว+ว, โอ นิ ทุ รภิ พฺยา+ธิสุ;

อติ นิ ปฺปติ ปริ อปโย, อุป อา อิติ วีสติ;

เอส หิ โภ อุปสคฺค-วิธิ+กฺกมโต กถิโต.

เอตฺถ จ –

อุปสคฺค+นิปาตา จ, ปจฺจยา จ อิเม ตโย;

เนเก+เนกตฺถวาจกา, อิติ เนรุตฺติกา+พฺรวุํ.

๑๑๘. อสํเขฺยหิ สพฺพาสํ

อวิชฺชมานสํเขฺยหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ. น สนฺติ เอกวจนาทิสํขฺยา เอเตสนฺติ อสํขฺยา, เตสํ อสํขฺยานํ วิภตฺตีนํ เภเท อสติปิ สฺยาทิวิธานํ ‘‘มา โน อชฺช วิกนฺตึสู’’ติอาโท วิภตฺยนฺตตฺตา ปทตฺตสิทฺธีติ โว+โนอาทีนํ สิทฺธิยา จ เตสํ ปฐมาทิอตฺเถ ทสฺสนโต จ โหติ. ปหาโร ปราภโว อปหาโร สํหาโร อวหาโร โอหาโร อิจฺจาทิ โหติ.

อุเปจฺจ+ตฺถํ สชนฺตีติ, อุปสคฺคา หิ ปาทโย;

จาที ปทาทิมชฺฌนฺเต, นิปาตา นิปตนฺตีติ.

โอปสคฺคิกปทํ.

สมุจฺจย+วิกปฺปน+ปฏิเสธ+ปูรณาทิอตฺถํ อสตฺตวาจิกํ เนปาติกํ.

จ-อิติ สมุจฺจยา+นฺวาจย+อิตเรตรโยค+สมาหารา+วธารณาทีสุ. วา-อิติ วิกปฺปนุ+ปมาน+สมุจฺจย+ววตฺถิตวิภาสาทีสุ. น, โน, มา, อ, อลํ, หลํ อิจฺเจเต ปฏิเสเธ. ‘‘เทฺว ปฏิเสธา ปกติอตฺถํ คมยนฺตี’’ติ ญายา ‘‘น เตสํ ปน รูปานํ ปจฺจยา น จ โหนฺตี’’ติ เอตฺถ น จ น โหนฺติ-โหนฺเตวาติ ปกติอตฺถํ คมยติ. อลํ ปริยตฺติ+ภูสเนสุ จ.

ปูรณตฺถํ ทุวิธํ อตฺตปูรณํ ปทปูรณญฺจ, ตตฺถ อถ, ขลุ, วต, อโถ, อสฺสุ, ยคฺเฆ, หิ, จรหิ, นํ, ตํ, จ, ตุ, วา, โว, ปน, หเว, กีว, ห, ตโต, ยถา, สุทํ, โข, เว, หํ, เอนํ, (เอวํ, รู) เสยฺยถิทํ อิจฺเจวมาทิ ปทปูรเณ. ตตฺถ อถ-อิติ ปญฺหา+นนฺตริยา+ธิการาทีสุ จ. ขลุ-อิติ ปฏิเสธา+วธารณ, ปสิทฺธีสุ จ. วต+อิติ เอกํส, เขทา+นุกมฺป, สํกปฺเปสุ จ. อโถ-อิติ อนฺวาเทเส จ. หิ-อิติ เหตุ, อวธารเณสุ จ. ตุ-อิติ วิเสส, เหตุ, นิวตฺตนาทีสุ จ. ปน-อิติ วิเสเสปิ. หเว+เว อิจฺเจเต เอกํสตฺเถปิ. หํ-วิสาท, วิเมฺหสุปิ. (วิสาท, สมฺภเวสุ, รู). เสยฺยถิทํติ ตํ กตมํติ อตฺเถปิ.

อตฺถปูรณํ ทุวิธํ วิภตฺติยุตฺตํ อวิภตฺติยุตฺตญฺจ. อตฺถิ, สกฺกา, ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมายํ. อาวุโส อมฺโภ หมฺโภ อเร หเร เร เช อิจฺเจเต อามนฺตเณ. ทิวา ภิยฺโย (นโม, รู) อิจฺเจเต ปฐมาทุติยาสุ. สยํ สามํ สํ สมฺมา กินฺติ อิจฺเจเต ตติยตฺเถ. โส+โต+ธาปจฺจยนฺตา จ สุตฺตโส ปทโส อนิจฺจโต ทุกฺขโต เอกธา ทฺวิธา อิจฺจาทิ. ตเว+ตุํ ปจฺจยนฺตา จตุตฺถิยาว, กาตเว ทาตเว, กาตุํ กาเรตุํ, (ทาตุํ, รู) ทาเปตุํ อิจฺจาทิ. โส+โตปจฺจยนฺตา ปญฺจมิยตฺเถ, ทีฆโส โอรโส ราชโต วา โจรโต วา อิจฺจาทิ. โต สตฺต- มฺยตฺเถปิ ตฺร+ตฺถาทิปจฺจยนฺตา จ, เอกโต ปุรโต ปจฺฉโต ปสฺสโต ปิฏฺฐิโต ปาทโต สีสโต อคฺคโต มูลโต, ยตฺร ยตฺถ ยหึ ตตฺร ตตฺถ ตหึ อิจฺจาทิ. สมนฺตา สามนฺตา ปริโต อภิโต สมนฺตโต เอกชฺฌํ เอกมนฺตํ เหฏฺฐา อุปริ อุทฺธํ อโธ ติริยํ สมฺมุขา ปรมุขา อาวิ รโห ติโร อุจฺจํ นีจํ อนฺโต อนฺตรา อนฺตรํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา พาหิรา พาหิรํ พหิ โอรํ ปารํ อารา อารกา ปจฺฉา ปุเร หุรํ เปจฺจ อิจฺเจเต สตฺตมิยา. สมฺปติ อายติ อชฺช อปรชฺฌ สุเว เสฺว อุตฺตรสุเว (กิสุ, รู) หิยฺโย ปเร (ปรสุเว, รู) สชฺชุ สายํ ปาโต กาลํ กลฺลํ ทิวา รตฺตํ นิจฺจํ สตตํ อภิณฺหํ อภิกฺขณํ มุหุํ มุหุตฺตํ ภูตปุพฺพํ ปุรา ยทา ตทา (กทา, รู) อิจฺจาทโย กาลสตฺตมิยํ. อิติ วิภตฺติยุตฺตานิ.

อวิภตฺติยุตฺเตสุ อปฺเปว อปฺเปวนาม นุ อิจฺเจเต สํสยตฺเถ. อทฺธา อญฺญทตฺถุ ตคฺฆ ชาตุ กามํ สสกฺกํ อิจฺเจเต เอกํสตฺเถ. เอวํ อิติ อวธารเณ. กจฺจิ นุ นนุ กถํ (กึสุ, รู) กึ อิจฺเจเต ปุจฺฉนตฺเถ. เอวํ อิติ อิตฺถํ อิจฺเจเต นิทสฺสนตฺเถ. อิติ เหตุ+วากฺยปริสมตฺตีสุ จ. ยาว ตาว ยาวตา ตาวตา กิตฺตาวตา เอตฺตาวตา กีว อิจฺเจเต ปริจฺเฉทนตฺเถ. เอวํ สาหุ ลหุ โอปายิกํ ปฏิรูปํ อาม สาธุ อิจฺเจเต สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ. ตถา ยถา ยเถว ตเถว เอวํ เอวเมว เอวมฺปิ ยถาปิ เสยฺยถาปิ เสยฺยถาปินาม วิย อิว ยถริว ตถริว ยถานาม ตถานาม ยถาหิ ตถาหิ ยถาจ ตถาจ อิจฺเจเต ปฏิภาคตฺเถ. ยถาอิติ โยคฺคตา+วิจฺฉา+ปทตฺถานติวตฺติ+นิทสฺสเนสุ จ. เอวํอิติ อุปเทส+ปญฺหาทีสุ จ. กิญฺจาปิอิติ อนุคฺคหตฺเถ. ธิอิติ ครเห. อโหอิติ ครห+ปสํสน+ปตฺถเนสุ. นามอิติ ครห+ปสํสน+สญฺญา+ปเญฺหสุ. สาธูติ ปสํสน+ยาจเนสุ. อิงฺฆ หนฺท อิจฺเจเต โจทนตฺเถ. สาธุ สุฏฺฐุ เอวเมตํติ อนุโมทเน. กิรอิติ อนุสฺสวน+อสทฺเธยฺเยสุ. นุนอิติ อนุมานา+นุสฺสรณ+ปริวิตกฺเกสุ. กสฺมาติ การณปุจฺฉเน. ยสฺมา ตสฺมา ตถา หิ เตน อิจฺเจเต การณจฺเฉทนตฺเถ. สห สทฺธึ อมา (สมํ, รู) อิติ สมกฺริยายํ. วินา ริเต วิปฺปโยเค. นานา ปุถุ พหุปกาเร. ปุถุ วิสุํ อสงฺฆาเต จ. ทุฏฺฐุ กุ กุจฺฉายํ (ชิคุจฺฉายํ, รู). ปุน อปฺปฐเม. กถํ จิกิจฺฉตฺเถ. ธา กฺขตฺตุํ โส กิญฺจอิติ สํขฺยาวิภาเค. อีสกํ อปฺปมาเนสุ (อปฺปมตฺเต, รู). สณิกํ มนฺทตฺเถ. ขิปฺปํ อรํ ลหุํ อาสุ ตุณฺหํ อจิรํ สีฆตฺเถ. จิรํ จิรสฺสํ ทีฆกาเล. เจ ยทิ สํกา+วฏฺฐาเน. ธุรํ ถิรา+วธารเณสุ (ธุวํ ถิรา+วธารเณสุ, รู). หา วิสาเท. ตุณฺหี อภาสเน. สจฺฉิ ปจฺจกฺเข. มุสา มิจฺฉาอลิกํ อสจฺเจ. สุวตฺถิ อาสิฏฺเฐ อิจฺจาทิ.

ตุน+กฺตฺวาน+กฺตฺวาปจฺจยนฺตา อุสฺสุกฺกนตฺเถ ภวนฺติ. ยถา ปสฺสิตุน ปสฺสิย ปสฺสิตฺวาน ปสฺสิตฺวา, ทิสฺวา ทิสฺวาน ทสฺเสตฺวา ทาตุน ทตฺวาน ทตฺวา อุปาทาย ทาเปตฺวา วิญฺญาย วิเจยฺย วิเนยฺย สเมจฺจ นิหจฺจ อุเปจฺจ อารพฺภ อาคมฺม อิจฺจาทิ.

วิภตฺติยา กโต เภโท, สลิงฺคานํ ภเว ตถา;

ตุมฺหาทีนํ ตฺว+ลิงฺเคสุ, เนว+ตฺถิ ปาทิ+จาทินํ.

เอวํ นามาขฺยาโตปสคฺเคหิ วินิมุตฺตํ เอตํ นิปาตปทํ เวทิตพฺพํ.

เนปาติกปทํ.

ปุลฺลิงฺคํ อิตฺถิลิงฺคญฺจ, นปุํสก+มถา+ปรํ;

ติลิงฺคญฺจ อลิงฺคญฺจ, นามิกํ ปญฺจธา ฐิตํ.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ นามกณฺโฑ ทุติโย.