๒. นามกณฺฑ

อถ นามานิ วุจฺจนฺเต. ตํ อตฺถาภิมุขํ นมนโต, อตฺตนา จ+ตฺถสฺส นามนโต นามํ, ทพฺพาภิธานํ. ตํ ทุวิธํ สลิงฺคา+ลิงฺคโต, อนฺวตฺถรุฬฺหิโต จ, ติวิธํ ปุมิ+ตฺถิ+นปุํสกลิงฺคโต, รุกฺโข, ลตา, วนนฺติ. จตุพฺพิธํ สามญฺญ+คุณ+กฺริยา+ยทิจฺฉานามโต, รุกฺโข, นีโล, ปาจโก, สิริวฑฺโฒติ. อฏฺฐวิธํ อวณฺณิ+วณฺณุ+วณฺโณ+การ+นิคฺคหีตนฺตปกติเภทโต, เอตฺถ กึสทฺโท นิคฺคหีตนฺโต. ปจฺจยา ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, สทฺโท, ธาตุ จ.

ตตฺถ สลิงฺเคสุ ตาว อการนฺตโต ปุลฺลิงฺคา สุคตสทฺทา สตฺต วิภตฺติโย ปรา โยชียนฺเต. สุคตอิติ ฐิเต –

๑. เทฺว เทฺว+กาเนเกสุ นามสฺมา สิโย อํโย นา หิ ส นํ สฺมา หิ ส นํ สฺมึ สุ

เอเตสํ เทฺว เทฺว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา ยถากฺกมํ. ยโต อิเม สตฺต ทุกา โหนฺติ, ‘‘อตฺถวนฺต+มธาตุก+มปจฺจยํ ปาฏิปทิกํ กิตก+ตทฺธิต+สมาสา เจ’’ติ วุตฺตตฺตา ตํ นามํ ปาฏิปทิกํ นาม. เกจิ สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺค+สงฺขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ ปาฏิปทิกนฺติ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สทฺทตฺถ+มพฺรวุํ ปเร;

สงฺขฺยา+กมฺมาทิกานนฺตุ, วิภตฺติ วาจกา มตา.

สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สงฺขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ;

สทฺทตฺถ+มพฺรวุํ เกจิ, วิภตฺติ ปน โชตกาติ จ.

ตโต เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนญฺจาติ อนิยเมน ปสงฺเค ‘‘นามสฺมา’’ติ อธิกาโร.

๓๗. ปฐมา+ตฺถมตฺเต

นามสฺสา+ภิเธยฺยมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ วตฺติจฺฉาวสา ปฐมาเย+กวจนพหุวจนานิ. สิ โยอิติ ปฐมา. สิสฺสิ+การสฺสา+นุพนฺธตฺตา อปฺปโยโค. ปโยชนํ ‘‘กิ+มํสิสู’’ติ สํเกโต, ตถา อํวจนสฺสา+การสฺส. เอตฺถ ตถาติ วุตฺตสฺสาติเทโส อญฺญทียธมฺมาน+มญฺญตฺถปาปน+มติเทโส. เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ ปฐเมกวจนํ สิ.

อโตติ วตฺตเต, อโตติ นามวิเสสนตฺตา ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ ปริภาสโต อการนฺตโต นามสฺมา วิธิ.

๑๐๙. สิสฺโส

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส โอ โหติ. ปุพฺพสรโลเป สุคโต ติฏฺฐติ. พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โย. เอวํ อุปริปิ โยเชตพฺพํ.

๔๑. อโต โยนํ ฏาเฏ

อการนฺตโต นามสฺมา ปฐมาทุติยาโยนํ ฏาเฏ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ฏการานุพนฺธตฺตา ‘‘ฏานุพนฺธา+เนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ สพฺพาเทโส. สุคตา ติฏฺฐนฺติ.

‘‘ปฐมา+ตฺถมตฺเต’’ติ วตฺตเต.

๓๘. อามนฺตเณ

อามนฺตณาธิเก อตฺถมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ เอกสฺมึ เอกวจนํ สิ.

๑๑๒. โค สฺยา+ลปเน

อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ.

‘‘โลโป’’ติ วตฺตเต.

๑๑๗. คสีนํ

นามสฺมา ค+สีนํ โลโป โหติ. โภ สุคต จิรํ ติฏฺฐ.

‘‘เค’’ติ วตฺตเต.

๕๙. อยุนํ วา ทีโฆ

ออิอุอิจฺเจเตสํ วา ทีโฆ โหติ เค ปเร ติลิงฺเค+ติ ทีเฆ โภ สุคต สุคตา จิรํ ติฏฺฐ. สกฺกเต สุคตาติ ทีฆํ ทูราลปเนเยวิ+จฺฉนฺติ, สมีปาลปเนปิ ทสฺสนโต ตํ น คเหตพฺพํ. พหุวจเน โยสฺส ฏา, สุคตา จิรํ ติฏฺฐถ.

๒. กมฺเม ทุติยา

ตสฺมึ กมฺมการเก ทุติยาวิภตฺติ โหติ. อํโยอิติ ทุติยา. เอตฺถ ทุติยาตติยาทิภาโว วิภตฺติสุตฺเต สิโย อิติ ปฐมาวิภตฺยาทีนิ+มุปาทาย วุจฺจติ, ตํ ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา. ทุติเยกวจนํ อํ, อการสฺสา+ปโยโค. สุคตํ ปสฺส. ทุติยาพหุวจนํ โย, ตสฺส เฏ, สุคเต ปสฺส.

๑๙. กตฺตุกรเณสุ ตติยา

ตสฺมึ กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยาวิภตฺติ โหติ. นา+หิอิติ ตติยาวิภตฺติ. ตติยาเอกวจนํ นา.

‘‘นาสฺสา’’ติ วตฺตเต.

๑๐๘. อเต+น

อการนฺตโต นามสฺมา ปรสฺส นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ นิจฺจํ. สุคเตน กตํ.

๙๘. สุหิสฺว+สฺเส

อการนฺตสฺส สุหิเสฺว+โหติ. สุคเตหิ.

‘‘เว’’ติ วตฺตเต.

๙๕. สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ

นามสฺมา ปเรสํ สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ โหนฺติ ยถากฺกมํติ หิสฺส ภิอาเทเส สุคเตภิ. กรเณ สุคเตน โลโก ปุญฺญํ กโรติ, สุคเตหิ สุคเตหิ วา.

๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน

ตสฺมึ สมฺปทานการเก จตุตฺถี สิยา. ส+นํอิติ จตุตฺถี. จตุตฺเถ+กวจนํ ส. วิภตฺติสุตฺเต สฺส+นํติ ทีฆปาเฐน สุคตสฺสาติ สิทฺเธปิ ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ ตฺยาทิการิยสุตฺเตสุ สฺสสฺสาติ อกฺขรคารวตา โหตีติ ลาฆวตฺถ+มิท+มารทฺธํ –

๕๑. สุญ สสฺส

นามสฺมา ปรสฺส สสฺส สุญาคโม โหติ. ส จ ‘‘ฉฏฺฐิยา’’ติ วตฺตมาเน –

๑,๒๐. ญากานุ พนฺธา+ทฺยนฺตา

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธ+กานุพนฺธา อาทฺยนฺตาโหนฺตีติ อาทฺยวยโว. อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ญฺญกาโร อสฺมึ สุตฺเต สํเกตตฺโถ. สุคตสฺส ทานํ เทติ.

๑,๕๘. ‘‘พหุลํ’’ตฺย+ธิกาโร

พหุลาธิการํ กปฺปทุมมิว มญฺญนฺติ สทฺทิกา. ตญฺจ –

กฺวจิ ปวตฺตฺย+ปวตฺติ, กฺวจ+ญฺญํ กฺวจิ วา กฺวจิ;

สิยา พหุลสทฺเทน, วิธิ สพฺโพ ยถาคมํติ –

จตุพฺพิธํ พหุลํ สมิกฺขนฺติ.

‘‘อโต วา’’เตฺวว,

๔๔. สสฺสาย จตุตฺถิยา

อการนฺตโต ปรสฺส จตุตฺถิยา สสฺส อาโย โหติ วา พหุลํ. สุคตาย. เยภุยฺเยน ตาทตฺเถเยวา+ย+มาโย ทิสฺสตีติ อิโต ปรํ โน+ทาหรียเต. จตุตฺถีพหุวจนํ นํ,

‘‘ทีโฆ’’ติ วตฺตเต.

๘๙. สุนํหิสุ

นามสฺส ทีโฆ โหติ สุนํหิสุ. สุคตานํ.

๒๙. ปญฺจมฺย+วธิสฺมา

เอตสฺมา อวธิการกา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. สฺมา+หิอิติ ปญฺจมี. ปญฺจเมฺยกวจนํ สฺมา,

‘‘อโต’’ ‘‘ฏาเฏ’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต.

๔๓. สฺมา+สฺมึนํ

อการนฺตโต นามสฺมา ปเรสํ สฺมา+สฺมึนํ ฏา+เฏ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. สุคตา อเปหิ สุคตมฺหา สุคตสฺมา วา. ปญฺจมีพหุวจนญฺหิ, สุคเตภิ สุคเตหิ.

๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ

การเกหิ อญฺโญ สมฺพนฺโธ, ตตฺร ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ. ส+นํอิติ ฉฏฺฐี, ฉฏฺเฐกวจนํ ส, สุคตสฺส วิหาโร, ฉฏฺฐีพหุวจนํ นํ, สุคตานํ.

๑๔. สตฺตมฺยา+ธาเร

อาธารการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. สฺมึ+สุอิติ สตฺตมี. สตฺตเมฺยกวจนํ สฺมึ, สุคเต ปติฏฺฐิตํ สุคตมฺหิ สุคตสฺมึ วา. สตฺตมีพหุวจนํ สุ, ‘‘สุ+หิสฺว+สฺเส’’ติ เอ, สุคเตสุ.

สุคโต, สุคตา. โภ สุคต, โภ สุคตา, ภวนฺโต สุคตา. สุคตํ, สุคเต. สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. กรเณ สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตาย, สุคตานํ. สุคตา, สุคตมฺหา, สุคตสฺมา, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตานํ. สุคเต, สุคตมฺหิ, สุคตสฺมึ, สุคเตสุ.

สุคโต สุคโต. สุคตํ นมติ. สุคเตน กโต. สุคเตน ชิโต. สุคตสฺส ทเท. สุคตา วิคโต. สุคตสฺส สุโต. สุคเต รมเต. เอวํ –

สูรา+สุร+นโร+รค+นาค+ยกฺขา,

คนฺธพฺพ+กินฺนร+มนุสฺส+ปิสาจ+เปตา;

มาตงฺค+ชงฺคม+ตุรงฺค+วราห+สีหา,

พฺยคฺฆ+จฺฉ+กจฺฉป+ตรจฺฉ+มิค+สฺส+โสณา.

อาโลก+โลก+นิลยา+นิล+จาค+โยคา,

วายาม+คาม+นิคมา+คม+ธมฺม+กามา;

สงฺโฆ+ฆ+โฆส+ปฏิฆา+สว+โกธ+โลภา,

สารมฺภ+ถมฺภ+มท+มาน+ปมาท+มกฺขา.

ปุนฺนาค+ปูค+ปนสา+สน+จมฺปก+มฺพ-

หินฺตาล+ตาล+วกุล+ชฺชุน+กึสุกา จ;

มนฺทาร+กุนฺท+ปุจิมนฺท+กรญฺช+รุกฺขา,

เญยฺยา มยูร+สกุณ+ณฺฑช+โกญฺจ+หํสา.

สุคตสทฺโทว, ยโต สพฺโพ สทฺโท, น สทฺทตาลิตตฺโถว, อถ โข สํโยคาทิวเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

สํโยคา วิปฺปโยคา จ, สาหจริยา+วิโรธโต;

อตฺถา ปกรณา ลิงฺคา, สทฺทนฺตรสมีปโต.

สามตฺโถฺย+จิตฺร+เทเสหิ, กาล+พฺยตฺตา+นุรูปโต;

อุปจาร+กากุเภท, สมฺพนฺเธหุ+ปลกฺขณา.

วจนา จ ตทงฺคตฺตา, ปธานตฺตาติอาทิหิ;

สทฺท+ตฺถา ปวิภชฺชนฺเต, น สทฺทาเทว เกวลาติ.

เอตฺถ สํโยคโต ตาว, ‘‘สกิโสรา เธนุ ทียตู’’ติ, กิโสโร อสฺสโปตโก, ตํสํโยคโต วฬวา เอว ปตียเต.

วิปฺปโยคโต – ‘‘อกิโสรา อานียตู’’ติ ตปฺปฏิเสธา วฬวา เอว ปตียเต.

สหจรณโต – ‘‘ราม+ลกฺขณ’’อิติ อุภินฺนํ สหจรเณน ราโมติ ทาสรถิ เอว ราโม, น อญฺญาภิธาโน ชามทคนฺยาทิ. ลกฺขโณปิ โสมิตฺติ เอว, น ตุ โย โกจิ ลกฺขโณ.

วิโรธโต – ‘‘ราม+ชฺชุนา’’ อิติ ภคฺคโว สหสฺสพาหุ จ อญฺญมญฺญวิรุทฺธาติ เต เอว ปตียนฺเต, น ทาสรถิ สพฺยสาจิ จ.

อตฺถโต – ‘‘สินฺธว+มานย, ปวิสามิ รณงฺคณ’’มิติ รณงฺคณปเวโส วาหนวิเสเสน โหตีติ อตฺถโต ตุรงฺคปตีติ, น ตุ ลวณวิเสสํ.

ปกรณโต-โภชนวิธิมฺหิ อุปสงฺขริยมาเน ‘‘สินฺธว+มานเย’’ติ, อตฺร หิ สทฺทนฺตรสฺสา+ภาเวปิ โภชโนปกรณสมวาย+มาโลกิตภาวโต ลวเณ ปฏิปตฺติ, ตาทิโส หิ ปตฺถาโวติ.

ลิงฺคโต – ‘‘เทวทตฺตํ ปฐม+มุปเวสย สมาราธิตคุรุํ’’ติ, อตฺร สมาราธิตคุรุตฺเตน ลิงฺเคน ตสฺส พาหุสฺสจฺจ+มวคมฺยเต, น ตุ โย โกจิ เทวคุโณ.

สนฺนิธานโต – ‘‘อชฺชุโน กตวีริโยติ’’ ปตียเต, โน อกตวีริโย อชฺชุโนติ.

สามตฺถิยโต – ‘‘อนุทรา กญฺญา’’ติ อุทเร อสติ กญฺญา เอว นตฺถีติ ตสฺสา กิสางฺคิยา มชฺฌปเทโสติ ปตียเต.

โอจิตฺรโต – ‘‘รามสทิโส+ยํ’’ อิติ, อตฺร หิ ราโม ปยุตฺตทาสรถิสฺมึ ภิยฺโย สาธารโณ ปริจโยติ ทาสรถิ เอว ปตียเต, น ภคฺควราโม.

เทสโต – ‘‘โปฏฺฐปา’’ อิติ กิสฺมิญฺจิ เทเส ปสํสาวจนํ. กิสฺมิญฺจิ อกฺโกสวจนํ.

กาลโต – ‘‘ปเจ’’ติ ทกฺขิณาปเถ กตฺถจิ ปุพฺพเณฺห ยาคุปาเก, สายเณฺห ตุ โอทนปาเก.

พฺยตฺติโต – ‘‘คามสฺส อทฺธ’’ มิติ สมภาเค, นปุํสกตฺตา. ‘‘คามสฺส อทฺโธ’’ติ ปุมตฺเตน ตุ อสมภาเค.

อนุรูปโต – ‘‘นรปติ สาธุ รกฺขติ โคมณฺฑล’’มิติ มหีมณฺฑลปาลนํ ราชิโน+นุรูป+มิติ มหีมณฺฑลปาลเนว ปตีติ, น ตุ โคยูถรกฺขเน.

อุปจารโต – อตํสภาเว ตํสภาวาโรปน+มุปจาโร, ส จ ตทฏฺโฐ, ตทฺธมฺโม, ตํสหจริโย, ตํสมีโปติ จตุพฺพิโธ, ตตฺถ ยถากฺกมํ มญฺจา อุกฺโกสนฺติ, อคฺคิ มาณโว, ยฏฺฐึ ปเวสย, คงฺคายํ วโชติ.

กากุโต-กากุสทฺโท อิตฺถิยํ, ส จ วิการ+โสก+ภีติ+ธนิรูเปสุ ทิสฺสติ, วตฺตุ กายวิการา กถญฺจิ ตํ อกตวาอปิ เกนจิ อญฺเญน ‘‘กึ ตฺวํ ตํ อกาสิ ‘‘อิติ ปุฏฺโฐ โกเปน ภมุเภทา ‘‘อหํ กตวา อมฺหี’’ติ กเถติ, ตสฺส ภมุเภทกฺริยา อกฺริยาปฏิญฺญํ สูจยติ.

สมฺพนฺธ โต – ‘‘มาตริ สมฺมา วตฺติตพฺพํ, ปิตริ สุสฺสูยิตพฺพํ’’ อิติ, อตฺร หิ สมาตริ สปิตรีติ สมฺพนฺธิสทฺทาภาเวปิ สา มาตา โส ปิตา จ อสฺส ปุตฺตสฺสาติ ปตียเต.

อุปลกฺขณโต – ‘‘กาเกหิ รกฺขิตพฺพํ ทธี’’ติ กากสทฺโท สพฺเพส+มุปฆาตกานํ สามญฺญํ อุปลกฺเขตีติ สุนขาทิสพฺเพหิปิ นิวารียเต.

วจนโต – ‘‘ทารา’’อิติ ทารสทฺโท กลตฺเต พหุวจนนฺโต, อญฺญตฺถ อนิยตวจโน.

ตทงฺคตฺตา – ‘‘สชฺชิตํ โภชน’’มิติ วุตฺเต ตปฺปริกฺขารตฺตา ตทุปกรณ อาสน, ปาติ, พฺยญฺชนาทีนํ สมฺปาทนมฺปิ ปตียเต.

ปธานภาวโต – ‘‘นิคฺคจฺฉติ อวนินาโถ’’ติ รญฺโญ นิคฺคมเนน ตทุปชีวีนมฺปิ นิคฺคมนํ วิญฺญายติ.

วุตฺตญฺจ –

เนยฺยนีตตฺถสุตฺเตสุ, เญยฺยํ สทฺทตฺถมตฺตกํ;

เน+ตฺถ วตฺตพฺพอตฺเถน, สุตฺตํ นีตตฺถกํ ภเวติ.

เอว+มญฺเญสมฺปิ อการนฺตานํ ปุลฺลิงฺคานํ สทฺทานํ รูปนโย กฺริยา+ภิสมฺพนฺโธ จ. สุคตสทฺทโต ยสฺส สทฺทสฺส วิเสโส อตฺถิ, ตํ วกฺขาม. อิโต ปรํ ฉฏฺฐิยา จตุตฺถีสมตฺตา ปญฺจมีพหุวจนสฺส จ ตติยาพหุวจเนน สมตฺตา น ตา ทสฺสิยนฺเต.

คุมฺพ สิ, ‘‘อโต’’ ‘‘สิสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

๑๑๐. กฺวเจ+วา.

อการนฺตโต นามสฺมา ปรสฺส สิสฺส เอ โหติ วา กฺวจิ. คุมฺเพ คุมฺโพ, คุมฺพา. โภ คุมฺพ คุมฺพา, ภวนฺโต คุมฺพา อิจฺจาทิ สุคตสมํ. เอวํ ผุสฺสิตคฺเค ผุสฺสิตคฺโค, วตฺตพฺเพ วตฺตพฺโพ อิจฺจาทิ. สิสฺโส+การสฺส นิจฺจตฺตา กตฺถจิ ปกฺเข เอการตฺต+มิท+มารทฺธนฺติ สิสฺโส+การปกฺเข เอว ภวตีติ ‘‘อํ นปุํสเก’’ติ อ+มาเทเสน เอการสฺส นปุํสกวิสเย พาธิตตฺตา ‘‘พหุลํ’’ วิธานา นปุํสเกปิ สุเข ทุกฺเขติ กฺวจิ โหเตว.

‘‘โยสฺส’’ ‘‘เฏ’’ติ จ วตฺตเต.

๑๓๕. เอกจฺจาทีห+โต

อการนฺเตหิ เอกจฺจาทีหิ โยนํ เฏ โหติ. เอกจฺโจ, เอกจฺเจ. โภ เอกจฺจ เอกจฺจา, เอกจฺเจ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ. เอวํ เอส+ส+ปฐมสทฺทานํ.

โกโธ, โกธา. โภ โกธ โกธา, โกธา. โกธํ, โกเธ.

‘‘นาสฺส’’ ‘‘สา’’ติ จ วตฺตเต.

๑๐๗. โกธาทีหิ

โกธาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา. โกธสา โกเธน. อตฺถสา อตฺเถน. ‘‘เย อุตฺตมตฺถานิ ตยิ ลภิมฺหา’’ติ อตฺถสทฺโท นปุํสกลิงฺโคปิ ทิสฺสติ.

‘‘สฺมิโน ฏี’’ติ จ วตฺตเต.

๑๗๕. ทิวาทิโต

ทิวาทีหิ นาเมหิ สฺมิโน ฏิ โหติ นิจฺจํ. ทิวิ, เอวํ ภุวิ. เอตฺถฏิมฺหิ นิจฺจํ วการาคโม รสฺโส จ. เอตฺถ ภูสทฺโท วธูสทฺทสมํ.

‘‘เว’’ติ วตฺตเต.

๑๔๔. มนาทีหิ สฺมึ+สํ+นา+สฺมานํ สิ+โส+โอ+สา+สา

มนาทีหิ สฺมิ+มาทีนํ สิ+โส+โอ+สา+สา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. มโน, มนา. โภ มน มนา, มนา. มโน, มนํ, มเน. มนสา มเนน, มเนหิ มเนภิ. มนโส มนสฺส, มนานํ. มนสา มนา มนมฺหา มนสฺมา, มเนหิ มเนภิ. มนสิ มนมฺหิ มนสฺมึ, มเนสุ.

เอวํ วโจ ปโย เตโช,

ตโป เจโต ตโม ยโส.

อโย วโย สิโร สโร,

อุโร+เตฺย+เต มนาทโย.

รูปสิทฺธิยํ อห+รหสทฺทา มนาทีสุ ปฐิตา. อหสฺส อาปาทิตฺตา รโหติ นิปาตตฺตา รหสีติ วิภตฺยนฺตปฏิรูปกนิปาตตฺตา อิธ น คหิตา.

คจฺฉนฺต สิ, ‘‘สิสฺส’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต. ปรโต ภิยฺโย นานุวตฺตยิสฺสาม, วุตฺติยา เอว อนุวตฺตสฺส คมฺยมานตฺตา.

๑๔๘. นฺตสฺสํ

สิมฺหิ นฺตปจฺจยสฺส อํ โหติ วา. ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ติ ญายา ‘‘นฺตสฺสา’’ติ สุตตฺตา นฺตสฺเสว อํ, น ตทนฺตสฺส อนุมิตสฺส สทฺทสฺส. เอว+มุปริปิ นฺต+นฺตูนํ อาเทสวิธานฏฺฐาเนสุ. ‘‘คสินํ’’ติ สิโลโป. คจฺฉํ คจฺฉนฺโต.

๒๑๕. นฺต+นฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม

ปฐเม โยมฺหิ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ นฺโตอิจฺจาเทโส โหติ วา. ส จ พหุลาธิการา ปุเมว, คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา.

๒๑๘. ฏ+ฏา+อํ เค

เค ปเร นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ฏ+ฏา+อํอิจฺจาเทสา นิจฺจํ โหนฺติ พหุลํ. โภ คจฺฉ คจฺฉา คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา.

๙๒. นฺตสฺส จ ฏ วํ+เส

อํเสสุ นฺตปจฺจยสฺส ฏ โหติ วา นฺตุสฺส จ. ววตฺถิตวิภาสา+ยํ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต.

๒๑๗. โต+ตา+ติ+ตา ส+สฺมา+สฺมึ นาสุ

ส+สฺมา+สฺมึ+นาสุ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ โต+ตา+ติ+ตา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. คจฺฉตา คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต คจฺฉสฺส คจฺฉนฺตสฺส.

๒๑๖. ตํ นํมฺหิ

นํมฺหิ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ตํ วา โหติ. คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ. คจฺฉตา คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตมฺหา คจฺฉนฺตสฺมา. คจฺฉติ คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตมฺหิ คจฺฉนฺถสฺมึ, จฺเฉนฺเตสุ.

เอวํ มหํ จรํ ติฏฺฐํ, ททํ ภุญฺชํ สุณํ ปจํ;

ชยํ ชีรํ วจํ ปียํ, สรํ กุพฺพํ ชปํ วชํ.

อิจฺจาทโย.

ภวนฺต สิ,