๓. การกกณฺฑ
อถ วิภตฺตีน+มตฺถเภทา วุจฺจนฺเต.
ตตฺถ เอกมฺปิ อตฺถํ กมฺมาทิวเสน เอกตฺตาทิวเสน จ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, สฺยาทโย. ตา ปน ปฐมาทิเภเทน สตฺตวิธา. ตา ยถา ‘‘ปฐมา+ตฺถมตฺเต’’ติ ปฐมาวิภตฺติ โหติ. สิสฺส โอการ+โลป+อ-มาเทเสสุ นโร อิตฺถี นปุํสกํ.
สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สํขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ;
นามตฺโถ ตสฺส สามญฺญ-มตฺถมตฺถํ ปวุจฺจเต.
โส นามตฺโถ จ –
ชาติ กฺริยา คุโณ ทพฺพํ, ตถา นามนฺติ ปญฺจธา;
สทฺทสฺส+ตฺโถ ส สทฺโทปิ, ปญฺจธาว+ตฺร ภิชฺชเต.
กถํ ชาติสทฺโท คุณสทฺโทตฺยาทินา.
ภินฺเนสฺว+ภินฺนธี+สทฺทา, สพลาทีสุ ยพฺพลา;
วตฺตนฺเต ชาติ เอสา+สฺส, มาลา สุตฺต+มิวา+นฺวิตา.
อทพฺพภูตํ กตฺตาทิ-การกคฺคามสาธิยํ;
ปทตฺถํ กตฺตุกมฺมฏฺฐํ, กฺริย+มิจฺฉนฺติ ตพฺพิทู.
ทพฺพสฺสิโต ตโต ภินฺโน, นิมิตฺโต ตปฺปตีติยา;
วินสฺสนสภาโว จ, นิคฺคุโณว คุโณ+จฺจเต.
เอตฺถ ปโฏ สุกฺโกติ วินสฺสนสภาโว จ จสทฺเทน วิปุโล อากาโสติ อวินสฺสนสภาโว จ อตฺตนิ วิสุํ คุณรหิโต คุโณ+จฺจเต ตฺยตฺโถ.
ยํ ยํ วิเสสฺสเต กิญฺจิ, ตํ ตํ ทพฺพ+มิโห+จฺจเต;
ชาตฺยาทิโนปฺย+โต ตาทิ, ทพฺพตฺตํ ปริกปฺปเต.
เอตฺถ โคชาติ อสฺสชาตีติ วุตฺเต ชาติ ทพฺพํ. นีโล คุโณติ จ คุโณ ทพฺพํ. ปจนกฺริยาติ จ คมนาทิกฺริยาโต วิเสสิยตีติ กฺริยาว ทพฺพํ.
นามรูเปน สทพฺเพ, กฺวจิ สญฺญี กถียเต;
นามนฺติ ตํ ยถา จิตฺโต, สญฺญา สทฺโท ตุ ตทฺธนี.
นามสฺส ทพฺพตฺเตปิ จิตฺโตตฺยาทิ นาเมเนว ปสิชฺฌติ, โน ฆฏ+ปฏาทโยว ทพฺพตฺเตน, ตสฺมา นาม+มิติ สญฺญี กถียเต, ตํวาจกตฺตา ตพฺพตี จิตฺตาทิ สญฺญาสทฺโทติ นิจฺฉิยเตยฺย+ธิปฺปาโย.
อยํ ปญฺจวิโธปิ อตฺโถ สทฺทตฺโถ เจว สามตฺถิยา คมฺยมานตฺโถ จาติ ทุพฺพิโธ. ตถา หิ ‘‘ปีโน ทิวา น ภุญฺเชยฺย’’มิติ ภุตฺตินิรากติ สทฺทตฺโถ. รตฺติภุตฺติ ตุ สามตฺถิยา+วคมฺยเต. เตเน+ตํ วุจฺจติ –
อตฺถปฺปตีติยํ สทฺท-พฺยาปาโร ติวิโธ ภเว;
มุโขฺย ลกฺขณ+พฺยญฺชน-สภาโว จาติ เอตฺถ ตุ.
มุโขฺย ตุ นิรนฺตรตฺเถ, ลกฺขโณ ตุ ติโรหิเต;
อตฺเถ+ตโร ตุ วากฺยสฺส, อตฺเถเยว ปวตฺตติ.
‘‘มญฺเจ’’ติ นิรนฺตรตฺเถ วตฺตมาโน มุโขฺย, ‘‘มญฺจา อุคฺโฆสนฺตี’’ติ ติโรหิตตฺเถ วตฺตมาโน ลกฺขโณ, คาถาทิสกลวากฺยสฺส+ตฺเถ วตฺตมาโน พฺยญฺชนสภาโว.
พฺยาปารสฺส ปเภเทน, ติธา สทฺโทปิ วาจโก;
ลกฺขณิโก พฺยญฺชโกติ, ตทตฺโถปิ ติธา มโต.
วจฺโจ ลกฺขณิโก พฺยงฺโคฺย, เจวํ สทฺโท สุวาจโก;
วุตฺตกเมน ชาตฺยาทิ-เภเทน ปญฺจธา ภเวติ.
๓๘. อามนฺตเณ –
ติ อามนฺตณาธิเก อตฺถมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. โภ นร, โภ อิตฺถิ, โภ นปุํสก.
สทฺเทนา+ภิมุขีกาโร, วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน;
อามนฺตณํ วิธาตพฺเพ, นตฺถิ ‘‘ราชา ภเว’’ติ+ทํ.
กฺริยา นิมิตฺตํ การกนฺตุ กมฺม, กตฺตุ, กรณ, สมฺปทาน, อวธิ, อาธารเภเทน ฉพฺพิธํ, ตํ ยถา –
๒,๒. กมฺเม ทุติยา
กรียติ กตฺตุกิริยาย สมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ กมฺมการเก ทุติยาวิภตฺติ โหติ. ตํ ติวิธํ นิพฺพตฺติ, วิกติ, ปตฺติ เภเทน, ตตฺถ นิพฺพตฺติกมฺเม มาตา ปุตฺตํ วิชายติ, อาหาโร สุขํ ชนยติ, กฏํ กโรติ ทตฺโต. วิกติยํ กฏฺฐ+มงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ กฏกํ กโรติ, วีหโย ลุนาติ. ปตฺติยํ ทตฺโต ฆรํ ปวิสติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, ธมฺมํ สุณาติ, ปณฺฑิเต ปยิรุปาสติ.
วุตฺตญฺจ –
นิพฺพตฺติ+วิกติ+ปตฺติ-เภทา กมฺมํ ติธา มตํ;
กตฺตุกฺริยาภิคมฺมนฺตํ, สุข+มงฺคารํ+ฆรํ ยถาติ.
กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียนฺติ อตฺเถว คุณยุตฺตสฺส กมฺมตา, วิปุลํ กโรติ, ทสฺสนียํ กโรตีติ กฺริยาย สมฺพนฺธิยมานตฺตา. โอทโน ปจฺจเตติ โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กิญฺจรหิ อาขฺยาตโต.
อิจฺฉิตกมฺมํ ยถา-คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาจติ, คาว+มว รุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺข+มวจินาติ ผลานิ, รุกฺขาตฺยตฺโถ. สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต. เอตฺถ ปโย, คาวํ อิจฺจาทิ อิจฺฉิตํ, คาวุํ, โคมนฺต+มิจฺจาทิ อนิจฺฉิตํ. เอว+มนิจฺฉิเตปิ กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิลติ. ยํ เนวิ+จฺฉิตํ, นาปิ อนิจฺฉิตํ, ตตฺราปิ คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูล+มุปสปฺปติ.
อาธาเร อธิสิ+ฐา+สานํ ปโยเค จ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, คาม+มธิติฏฺฐติ, รุกฺข+มชฺฌาสเตติ. เอตฺถ ปถวินฺติ ปถวิยนฺติ อตฺโถ. เอว+มภิ, นิปุพฺพวิสสฺสาปิ, ธมฺม+มภินิวิสเต, ธมฺเม วา. ตถา อุป, นฺว+ชฺฌา+ปุพฺพวสติสฺส, คาม+มุปวสติ, คาม+มนุวสติ, วิหาร+มธิวสติ, คาม+มาวสติ, อคารํ อชฺฌวสติ, เอตฺถ คามนฺติ คาเมตฺยตฺโถ. ตถา ตปฺปานา+จาเรปิ, นทึ ปิพติ, คามํ จรติ, นทิยํตฺยตฺโถ. สเจ มํ นาลปิสฺสตีติ มยา สทฺธึตฺยตฺโถ. วิหิตาว ปฏิ-โยเคปิ ทุติยา, ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา, ตมฺปฏิ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ. อุปมา มํ ปติภาติ, อุปมา มํ อุปฏฺฐาติตฺยตฺโถ. ธาตุนายุตฺเต ‘‘ตสฺส นปฺปฏิภาตี’’ติ ฉฏฺฐี.
๓. กาลทฺธาน+มจฺจนฺตสํโยเค
กาลทฺธานํ ทพฺพ+คุณ+กฺริยาหิ อจฺจนฺตสํโยเค เตหิ กาลทฺธานวาจีหิ ทุติยา โหติ. กาเล-สตฺตาหํ ควปานํ, มาสํ มํโสทนํ, สรทํ รมณียา นที, สพฺพกาลํ รมณียํ นนฺทนํ, ตโย มาเส อภิธมฺมํ เทเสติ. อทฺธนิ-โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายติ.
ปุพฺพนฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาโนติ เอวมาทีสุ กาลวาจีหิ อจฺจนฺตสํโยเค ทุติยา, พหุลํวิธานา วิภตฺติวิปลฺลาโส วา. มาเสนา+นุวาโก+ธีโต, โกเสนา+นุวาโก+ธีโตติ กรณตฺเถ ตติยา.
๔. คติโพธาหารสทฺทตฺถากมฺมกภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช
คตฺยตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถาน+มกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ. ทตฺโต คมยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ วา. คุรุ โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ วา. มาตา โภชยติ ปุตฺต+โมทนํ, อาสยติ วา. คุรุ อชฺฌาปยติ สิสฺสํ เวทํ, ปาฐยติ วา. ปโยชฺชโต+ญฺญตฺร กมฺเม ทุติยา. โปโส อาสยติ ทตฺตํ, สายยติ วา. โปโส อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญฺญํ สนฺถราเปติ.
๕. หราทีนํ วา
หราทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา. โปโส หาเรติ ภารํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. ทสฺสยเต ชนํ ราชา, ชเนเนติ วา. อภิวาทยเต คุรุํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. กาเรติ ทตฺโต ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. ปกฺเข สพฺพตฺร กตฺตริ ตติยา.
๖. น ขาทาทีนํ
ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ. คตฺยตฺถาทีสุ กฺวจิ ปฏิเสธตฺถ+มิทํ. ขาทยติ ทตฺโต ทตฺเตน, อาทยติ ทตฺเตน, อวฺหาปยติ ทตฺเถน, สทฺทายยติ ทตฺเตน, นายยติ ทตฺเตน, กนฺทยติ ทตฺเตน.
๗. ฌาทีหิ ยุตฺตา
ธิอาทีหิ ยุตฺตโต ทุติยา โหติ. ธิ+รตฺถุ+มํ ปุติกายํ, อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาลนฺทํ, ราชคหสฺส จ นาลนฺทสฺส จ วิวรภูเต มชฺเฌติ อตฺโถ. สมาธาน+มนฺตเรน, มุจลินฺท+มภิโต สรํ. ฉฏฺฐฺยตฺเถ+ยํ ทุติยา.
๘. ลกฺขณิตฺถมฺภูตวิจฺฉาสฺว+ภินา
ลกฺขณาทีสฺว+ตฺเถสุ อภินา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. รุกฺข+มภิวิชฺโชตเต จนฺโท, เอตฺถ รุกฺโข ลกฺขณํ, จนฺโท ลกฺขิตพฺโพ, ตตฺร อภินา รุกฺขสฺส ลกฺขณวุตฺติตา ปกาสียตีติ รุกฺโข อภินา ยุตฺโต นาม. สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มภิ, มาตริ สาธุตฺตํ ปตฺโตตฺยตฺโถ. รุกฺขํ รุกฺขํอภิ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺเข รุกฺเขตฺยตฺโถ.
๙. ปติปรีหิ ภาเค จ
ปติปรีหิ ยุตฺตโต ลกฺขณาทีสุ ภาเค จ+ตฺเถ ทุติยา โหติ. รุกฺขํปติ วิชฺโชตเต, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํปติ, รุกฺขํ รุกฺขํปติ ติฏฺฐติ, ย+เทตฺถ มํ ปติ สิยา, โย มม ภาโค, โส ทียตุตฺยตฺโถ. เอวํ รุกฺขํปริตฺยาทิปิ.
๑๐. อนุนาติ
ลกฺขณาทีสุ ทุติยา. รุกฺขมนุ วิชฺโชตเต, สจฺจกิริย+มนุ วสฺสิ, เหตุ จ ลกฺขณํ ภวติ, สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มนุ, รุกฺขํ รุกฺข+มนุ วิชฺโชตเต, ยเทตฺถ มํอนุ สิยา.
๑๑. สหตฺเถ
สหตฺเถ อนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา. ปพฺพต+มนุ ติฏฺฐติ, ปพฺพเตน สห ตฺยตฺโถ.
๑๒. หีเน
หีนตฺเถ อนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา. อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต ภิกฺขู, สาริปุตฺตโต ปญฺญาย หีนาตฺยตฺโถ.
๑๓. อุเปน
หีนตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา ทุติยา. อุปสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต.
๑๖. กตฺตุกรเณสุ ตติยา
กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยา โหติ. ชิเนน เทสิโต ธมฺโม, พุทฺเธน ชิโต มาโร, อหินา ทฏฺโฐ นโร. ยตฺถ การณการณมฺปิ การณวเสน วุจฺจติ, ตตฺถาปิ ตติยา, โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ, ติเณหิ ภตฺตํ สิทฺธํ, สทฺเธหิ การิตา วิหารา.
อตฺตปธาโน กิริยํ, โย นิพฺพตฺเตติ การโก;
อปยุตฺโต ปยุตฺโต วา, ส กตฺตาติ ปวุจฺจติ.
กรเณ-ตํ ปน ทุวิธํ อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน, ยถา หตฺเถน กมฺมํ กโรติ, จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, มนสา ธมฺมํ วิญฺญายติ. ทตฺเตน วิหโย ลุนาติ, อคฺคินา กุฏึ ฌาเปติ.
พาหิรญฺจ ตถา+ชฺฌตฺตํ, กรณํ ทุวิธํ ยถา;
วีหึ ลุนาติ ทตฺเตน, เนตฺเตน จนฺท+มิกฺขเต.
ปกติยา อภิรูโป, โคตฺเตน โคตโม อิจฺจาทิ ภูธาตุสฺส สมฺภวา กรเณ ตติยา. ตถา สาริปุตฺโตติ นาเมน วิสฺสุโต, ชาติยา ขตฺติโย พุทฺโธ, ชาติยา สตฺตวสฺสิโก, สิปฺเปน นฬกาโร โส, เอกูนตึโส วยสา, เอวํ สเมน ธาวติ, วิสเมน ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ.
๑๗. สหตฺเถน
สหตฺเถน โยเค ตติยา สิยา. ตติยาปิ ฉฏฺฐีว อปฺปธาเน เอว ภวติ. ปุตฺเตน สหา+คโต, ปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต, วิตกฺเกน สห วตฺตติ, ปุตฺเตน สห ถูโล, นิสีทิ ภควา สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน, สหสฺเสน สมํ มิตา, สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว.
๑๘. ลกฺขเณ
ลกฺขเณ วตฺตมานโต ตติยา. ภินฺเนน สีเสน ปคฺฆรนฺเตน โลหิเตน ปฏีวิสฺสเก อุชฺฌาเปสิ, อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน อญฺญํ นวํ ปตฺตํ เจตาเปยฺย, ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชก+มทฺทกฺขิ, อกฺขินา กาโณ, หตฺเถน กุณี, ปาเทน ขญฺโช, ปิฏฺฐิยา ขุชฺโช. เตน หิ วิกลงฺเคน วิกลงฺคิโน วิกาโร ลกฺขิยเต.
๑๙. เหตุมฺหิ
วาสาทิลกฺขณกฺริยาย เหตุโต ตติยา. อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย วสติ, น ชจฺจา วสโล โหติ, กมฺมุนา วสโล โหติ, ทาเนน โภควา, อาจาเรน กุลํ, เตน ปาณิ กามทโท.
๒๐. ปญฺจมี+เณ วา
อิเณ เหตุมฺหิ ปญฺจมี วา. สตสฺมา พทฺโธ, สเตน วา.
๒๑. คุเณ
ปรงฺคภูเต เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา. ชฬตฺตา พทฺโธ, ชฬตฺเตนวา, ปญฺญาย มุตฺโต, หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจา, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ. พหุลํวิธานา สตฺตมฺยตฺเถหิปิ, เตน สมเยน, กาเลน ธมฺมสากจฺฉา, ปุรตฺถิเมน ธตรฏฺโฐ, ทกฺขิเณน วิรูฬฺหโก, อุตฺตเรน กปิลวตฺถุ, เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ, โส โว มม+จฺจเยน สตฺถาติ. มาเสน ภุญฺชติ, เอกาเหเนว พาราณสึ ปาวิสิ, นวหิ มาเสหิ วิหารํ การาเปสิ, กหาปเณน อูโน, ธเนน วิกโล, อสินา กลโห, อาจาเรน นิปุโณ, คุเฬน มิสฺสกํ, วาจาย สขิโล, มณินา อตฺโถ, ธเนน อตฺโถ, โยชเนน คจฺฉติ อิจฺจาทิ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา. อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนตีติ ปจฺจตฺเต พหุลํวิธานา กตฺตริ ตติยา. เอวํ ติเลหิ เขตฺเต วปตีติ กมฺมตฺเถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณนาติ ปญฺจมฺยตฺเถ จ.
๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน
อเจตนํ สเจตนํ วา ปฏิคฺคาหกภาเวนา+เปกฺขิตํ, ตํ สมฺปทานํ, ตญฺจ ทา-ทาเนติ ธาตุโต พฺยปฺเปน ยุตฺตเมว, ตตฺถ จตุตฺถี โหติ. ตญฺจ ทียมานสฺส วตฺถุโน อนิวารณ+ชฺเฌสนา+นุมติโต ติวิโธ, ยถา พุทฺธสฺส ปุปฺผํ เทติ, โพธิรุกฺขสฺส ชลํ เทติ, ยาจกสฺส ธนํ เทติ, ภิกฺขูนํ ทานํ เทติ.
อนิรากรณา+ราธ-น+พฺภนุญฺญวเสน หิ;
สมฺปทานํ ติธา วุตฺตํ, รุกฺข+ยาจก+ภิกฺขโว.
อาธารวิวกฺขายํ สตฺตมีปิ, สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ, ยา ปลาลมยํ มาลํ, นารี ทตฺวาน เจติเยติ.
๒๕. ตาทตฺเถฺย
ตาทตฺเถฺย จตุตฺถี สิยา. ตทตฺถสฺส ภาเว, ตาทตฺถฺยํ, ตสฺมึ ตทตฺถภาเว โชตนีเยว จตุตฺถี สิยา. ตทตฺถสฺส ภาโวติ นิมิตฺตนิมิตฺตีสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, ตสฺมา ฉฏฺฐาปวาโท+ยํ. สเมปิ นิมิตฺตนิมิตฺตีนํ สมฺพนฺเธ นิมิตฺตภูตยูปโตว จตุตฺถี, โน นิมิตฺตีภูตทารุโต. ยูปาย ทารุ, ปากาย วชติ, พุทฺธสฺสตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, เนว ทวาย, น มทาย, อูนสฺส ปาริปูริยา, อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, โลกานุกมฺปาย, ผาสุ วิหาราย.
อิจฺจายํ กจฺจายเน อุปริ วกฺขมานสฺส จตุตฺถีติ สาธิตตฺตา อิธ ฉฏฺฐีติ ทีปนตฺถํ วุจฺจเต –
กสฺส สาทุ นรุจฺจติ, มา อยสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจิตฺถ, ขมติ สงฺฆสฺส, ภตฺต+มสฺส นจฺฉาเทตีติ ฉฏฺฐี สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ, น เจ+วํ วิโรโธ สิยา, สทิสรูปตฺตา, เอวํวิเธสุ จ สมฺพนฺธสฺส สทฺทิกานุมตตฺตา. ตถา หิ ภาควุตฺติยา ‘‘อุปปทวิภตฺติ ฉฏฺฐิยา+ปวาทา’’ติ วุตฺตํ, สทฺทนฺตเร วิหิตา วิภตฺติ อุปปทวิภตฺติ.
กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมา, กสฺส วา ตุยฺหนฺติ อวตฺวา กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมาวเสน พฺยภิจารทสฺสนา. เอว+มญฺญาปิ วิญฺเญยฺยา, ปรโตปิ ยถาคมํ.
รญฺโญ สตํ ธาเรติ รญฺโญ ฉตฺตํ ธาเรตีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีว. สิลาฆ=กถเน, เอวํ รญฺโญ สิลาฆเต อิจฺจาทิ, ถุตึ กโรตีตฺยตฺโถ. หนุ=อปนยเน, รญฺโญ หนุเต, วญฺเจตีตฺยตฺโถ. อุปติฏฺเฐยฺย สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี, อุปคจฺเฉยฺยาตฺยตฺโถ. สป=อกฺโกเส, มยฺหํ สปเต, สจฺจํ กุรุเตตฺยตฺโถ. ธร=ธารเณ, สุวณฺณํ เต ธารยเต, อิณํ เต ธารยติ, อสฺส รญฺโญ นาคํ ธารยาม. ปิห=อิจฺฉายํ, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, เตสํ ปิหยนฺติ สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ, ปิหยนฺติ=ปตฺเถนฺติ. ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิ+หํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ทุภยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทูภติ, โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ. อิสฺส=อิสฺสายํ, ติตฺถิยา อิสฺสยนฺติ สมณานํ. อุสูย=โทสาวิกรเณ, ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสฺสูยนฺติ, กา อุสุยา วิชานตํ. อิธ+สิธ+ราธ+สาธ=สํสิทฺธิยํ, อาราโธ เม รญฺโญ, รญฺโญ ภาคฺย+มารชฺฌติ, กฺยา+หํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส. ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโนอนุคิณาติ, ปติคิณาติ, สาธุการทานาทินา ตํ อุสฺสหตีตฺยตฺโถ. อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว, อามนฺตยามิ เต มหาราช, ธมฺมํ เต เทสิสฺสามิ, เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ, ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย, นิรุตฺตึ เต ปวกฺขามิ, อลํ เม รชฺชํ, อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เม เอเกน ติณฺเณนาติ สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี.
เอวํ อายุ โภโต โหตุ, จิรํ ชีวิตํ, ภทฺทํ, กลฺยาณํ, อตฺถํ, ปโยชนํ, กุสลํ, อนามยํ, หิตํ, ปตฺถํ, สุขํ, สาตํ, โภโต โหตุ, สาธุ สมฺมุติ เม ตสฺส, ปุตฺตสฺสา+วิกเรยฺย คุยฺห+มตฺถํ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทูตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค, เอกสฺส ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึเต ปคฺคณฺหามิ, ตสฺส ผาสุ, โลกสฺส+ตฺโถ, นโม เต ปุริสาชญฺญ, โสตฺถิ ตสฺส, สมตฺโถ มลฺโล มลฺลสฺส, ตสฺส หิตํ, ตสฺส สุขํ, สฺวาคตํ เต มหาราชาติ สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี.
๒๖. ปญฺจมฺย+วธิสฺมา
ปทตฺถาวธิสฺมา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.
สเมปฺย+ปคเม ทฺวินฺนํ, ปุพฺพรูปา ย+ทจฺจุตํ;
วุจฺจเต ต+ทปาทานํ, ตํ จลาจลโต ทฺวิธา;
ยถา+สฺสา ธาวตา โปโส, ปโต, รุกฺขาผลนฺติ จ.
ตตฺถ จลาวธิ ธาวตา อสฺสา ปุริโส ปตติ, อจลาวธิ ปพฺพตา โอตรนฺติ วนจารกาติ.
ตญฺจ อวธิ วิสยกฺริยาวิเสสสฺส นิทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐวิสยํ, ยตฺถ อป อปคมนกฺริยํ อุปาตฺตํ=อชฺฌาหฏํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺตติ, ตํ อุปาตฺตํ. ยํ เกนจิ คุเณน อุกฺกํสิยติ, ตํ อนุเมยฺยํ. ยถา คามา อเปนฺติ มุนโย, นครา นิคฺคโต ราชา, ปาปา จิตฺตํ นิวาเรนฺติ. วลาหกา วิชฺโชตเต, กุสุลโต ปจตีติ. เอตฺถ จ วฬาหกา นิกฺขมฺม, กุสุลโต อปเนตฺวาติ จ ปุพฺพกฺริยา อชฺฌาหรียติ. มถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ อภิรูปาติ อนุมียติ. วุตฺตญฺหิ –
นิทฺทิฏฺฐวิสยํ กิญฺจิ, อุปาตฺตวิสยํ ตถา;
อนุเมยฺยวิสยญฺเจติ, ติธา+หุ อวธึ พุธาติ.
ภยเหตุมฺหิ-โจรา ภยํ ชายติ, ตณฺหาย ชายติ ภยํ, ปาปโต อุตฺตสติ, นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. อกฺขาตริ-อุปชฺฌายา สิกฺขํ คณฺหาติ, อาจริยมฺหา อธีโต สุณาติ วา. พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยา, ปราชิตา ภวนฺตีตฺยตฺโถ. หิมวตา ปภวติ คงฺคา, อจิรวติยา ปภวนฺติ กุนฺนทิโย. อุรสฺมา ชาโต ปุตฺโต, กมฺมโต ชาตํ อินฺทฺริยํ, อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ สิสฺโส, มาตาปิตูหิ อนฺตรธารยติ ปุตฺโต, นิลียตีตฺยตฺโถ. ทูรตฺถโยเคกีวทูโร อิโต นฬการคาโม, ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ, คามโต นาติทูเร, อารกา เต โมฆปุริสา อิมสฺมา ธมฺมวินยา, อารกา เตหิ ภควา ทูรโตว นมสฺสนฺติ, อทฺทส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. อนฺติกตฺถโยเค-อนฺติกํ คามา, อาสนฺนํ คามา, สมีปํ คามา. ปริมาเณ-อิโต มถุราย จตูสุ โยชเนสุ สํกสฺสํ, ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก สาวตฺถิ. กาลปริมาเณ-อิโต เอกนวุติกปฺปมตฺถเก, อิโต วสฺสสตสหสฺสสฺส อจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ. ปาสาทา สํกเมยฺย, ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สํกเมยฺยาติ อตฺโถ, ตถา หตฺถิกฺขนฺธา สํกเมยฺย, อภิธมฺมา ปุจฺฉนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวาติ อตฺโถ, อาสนา วุฏฺฐเหยฺย. ทิสตฺถวาจีหิ โยเค-อิโต สา ปุริมา ทิสา, อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา, อวีจิโต ยาว ภวคฺคํ, อุทฺธํ ปาทตลา, อโธ เกสมตฺถกา. วิภชเน-ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ, อตฺตทนฺโต ตโต วรํ, กิญฺจาปิ ทานโต สีลํ วรํ, ตโต มยา พหุตรํ สุตํ, สีลเมว สุตา เสยฺโย. อารติปฺปโยเค-อารติ วิรติ ปาปา, ปาณาติปาตา เวรมณิ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, อปฺปฏิวิรตา มุสาวาทา. สุทฺธตฺถโยเค-โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ สุทฺโธ, มาตุโต จ ปิตุโต จ สุทฺโธ อนุปกฺกุฏฺโฐ. ปโมจนตฺถโยเค-ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ, มุตฺโต+สฺมิ มารพนฺธนา, น เต มุจฺจนฺติ มจฺจุนา, มุตฺโต+หํ+สพฺพปาเสหิ. วิเวจเน-วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. ปมาณตฺเถ-อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนํ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ จนฺทภาคาย ปริมาณํ, ปริกฺเขปโต นวโยชนสตปริมาโณ มชฺฌิมเทโส. ปุพฺพาทิโยเค-ปุพฺเพว เม ภิกฺขเว สมฺโพธา, อิโต ปุพฺเพ นาโหสิ, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, ตโต อปเรน สมเยน. ปเญฺห-กุโต+สิ ตฺวํ, กุโต ภวํ, ปาฏลิปุตฺตโต. กิจฺฉา ลทฺธนฺติ คุเณ ปญฺจมี, กิจฺเฉน เม อธิคตนฺติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา, เอวํ โถกา มุตฺโต, โถเกน มุตฺโตติ.
กถํ ‘‘โถกํ จลตี’’ติ, กฺริยาวิเสสเน กมฺมนิ ทุติยา, โถกํ จลนํ กโรตีตฺยตฺโถ, โถกนฺติ จลนกฺริยาย วิเสสนตฺตา กฺริยาวิเสสนํ.
กฺริยาวิเสสนํ นาม, กมฺมตฺเต+กตฺตสณฺฐิตา;
นฺยายสิทฺธํ ยโต ตสฺมา, ตทตฺถํ น วิสุํ วิธิ.
นฺยายสิทฺธํว=จลนนฺติ ยสฺมา ภาเว อโน, ตสฺมา ภาวสฺเส+กตฺตา เอกวจนนฺติ ญายา เอกตฺตญฺจ, ภาเว อนตฺตา นปุํสกตฺตญฺจ, กโรติกฺริยาย สมฺพนฺเธน กมฺมตฺตญฺจ สิชฺฌตีติ. กร+ภูธาตโว จ –
การิยรูปาภิธาตฺวตฺถา, สพฺเพ สตฺตาย ยุชฺชเร;
ตโต กฺริยา จ ภาโว จ, สามญฺญํ เตสุ คมฺยเต –
ติ วุตฺตตฺตา ยุชฺชนฺติ.
โถกตฺเถ-โถกา มุจฺจติ. สพฺพตฺถ สวิสเย ปญฺจมี. เอตฺถ ‘‘วิวกฺขา โลกิกา สา จ, น สกฺกา อนิวตฺติตุํ’’ติ วุตฺตตฺตา อนิฏฺฐปฺปสงฺโค น สิยา. มริยาทายํ-อาปพฺพตา เขตฺตํ. อภิวิธิมฺหิ-อาพฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, ปพฺพตํ วชฺเชตฺวา, พฺรหฺมโลกมฺหิ พฺยาเปตฺวาติ จ อตฺโถ. เอตฺถ วชฺชมานสีมา มริยาทา, คยฺหมานสีมา อภิวิธิ.
๒๗. อปปรีหิ วชฺชเน
วชฺชเน วตฺตมาเนหี อปปรีหิ โยเค ปญฺจมี โหติ. อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปริสาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ.
๒๘. ปฏินิธิปติทาเนสุ ปตินา
ปฏินิธิมฺหิ ปติทาเน จ วตฺตมาเนน ปตินา โยเค นามสฺมา ปญฺจมี โหติ. พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต, ฆต+มสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ.
๒๙. ริเต ทุติยา จ
ริเตสทฺทโยเค นามสฺมา ทุติยา โหติ ปญฺจมี จ. ริเต สทฺธมฺมา, ริเต สทฺธมฺมํ.
๓๐. วินา+ญฺญตฺร ตติยา จ
วินา+ญฺญตฺรโยเค นามสฺมา ตติยา ทุติยา ปญฺจมี จ. วินา วาเตน, วินา วาตํ, วินา วาตสฺมา. อญฺญตฺร เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกน, อญฺญตฺร ธมฺมํ, อญฺญตฺร ธมฺมา.
๓๑. ปุถนานาหิ
เอเตหิ โยเค ตติยา โหติ ปญฺจมี จ. ภินฺนโยคกรณํ ทุติยานิวตฺตนตฺถํ. ปุถเคว ชเนน, ปุถเคว ชนสฺมา, ชเนน นานา, ชนสฺมา นานา.
๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ
สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี โหติ. รญฺโญ ปุริโสติ วุตฺเต ยสฺมา ราชา ททาติ, ปุริโส คณฺหาติ, ตสฺมา ราชปุริโสติ วิญฺญายติ. เอวเมว โย ยสฺส อายตฺโต เสวกาทิภาเวน ภณฺฑภาเวน วา สมีป+สมูหา+วยว+วิการ+การิย+อวตฺถา+ชาติ+คุณ+กฺริยาทิวเสน วา, ฐานีวเสน วา, อาคมีวเสน วา, โส ติวิโธปิ อตฺโถ สมฺพนฺโธ นาม. วุตฺตญฺหิ –
กฺริยาการกสญฺชาโต, อสฺเส+ทํภาวเหตุโก;
สมฺพนฺโธ นาม โส อตฺโถ, ตตฺถ ฉฏฺฐี วิธียเต.
ปารตนฺตฺยญฺหิ สมฺพนฺโธ, ตตฺถ ฉฏฺฐี ภเว ติโต;
อุปาธิ+ฐานฺยา+คมิโต, น วิเสสฺสาทิโต ติโตติ.
อุปาธิสงฺขาตวิเสสนโต ตาว-รญฺโญ ปุริโส. เอตฺถ จ พฺราหฺมณาทิสามิโต นิวตฺเตตีติ ราชา วิเสสนํ, ปุริโส เตน วิเสสิยตีติ วิเสสฺโส. ภณฺฑสมฺพนฺธโต-ปหุตํ เม ธนํ สกฺก, เอกสฺส ปฏิวีโส, ภิกฺขุสฺส ปตฺตจีวรํ. สมีปโต-อมฺพวนสฺส อวิทูเร, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก. สมูเห-สุวณฺณสฺส ราสิ, ภิกฺขูนํ สมูโห. อวยเว-มนุสฺสสฺเสว เต สีสํ, รุกฺขสฺส สาขา. วิกาเร-สุวณฺณสฺส วิกติ, ภฏฺฐธญฺญานํ สตฺตุ. การิเย-ยวสฺส องฺกุโร, เมฆสฺส สทฺโท, ปุตฺตาปิ ตสฺส พหโว, กมฺมานํ ผลํ วิปาโก. อวตฺถายํ-ขนฺธานํ ปาตุภาโว, ชรา, เภโท วา. ชาติยํ-มนุสฺสสฺส ภาโว, มนุสฺสานํ ชาติ. คุเณ-สุวณฺณสฺส วณฺโณ, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺส พุทฺธสฺส คุณโฆโส, ปุปฺผานํ คนฺโธ, ผลานํ รโส, จิตฺตสฺส ผุสนา, สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถิ, ติลานํ มุฏฺฐิ, เตสํ สมาโยโค, สนฺธิโน วิโมกฺโข, ตถาคตสฺส ปญฺญาปารมึ อารพฺภ, สุขํ เต, ทุกฺขํ เต, เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, ปญฺญาย ปฏุภาโว, รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา วา, อุปจโย วา. กฺริยาสมฺพนฺเธ-ปาทสฺส อุกฺเขปนํ, อวกฺเขปนํ วา, หตฺถสฺส สมิญฺชนํ, ทานํ, ปสารณํ, ธาตูนํ คมนํ, ฐานํ, นิสชฺชา, สยนํ วา, ตถาคตสฺส นามโคตฺตาทิ, ตสฺส การณํ, ตสฺส มาตาปิตโร, ตสฺส ปุรโต ปาตุรโหสิ, นครสฺส ทกฺขิณโต, วสฺสานํ ตติเย มาเส, น ตสฺส อุปมา, กุเวรสฺส พลิ อิจฺจาทิ. อปิ จ –
คาวสฺส ชาติ, ธวโล, คติ, สิงฺคํ, นามนฺติ+ธ;
ทพฺพสฺสาปิ จ ชาตฺยาทิ, วิเสสฺสา โหนฺติ กามโต.
โคตฺตญฺจ สพโลทิสฺส, ปาก+มนฺนสฺส สุกฺกตา;
ปฏสฺส, สิงฺคํเมณฺฑสฺส, นา+ญฺเญสํติ วิเสสฺสเต.
ฐานิโต-ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา. อาคมิโต-สุญ สสฺส. สามิโยเค-เทวาน+มินฺโท, มิคานํ ราชา. รุชาทิโยเค-เทวทตฺตสฺส รุชติ, ตสฺส โรโค อุปฺปชฺชิ, มหาเสนาปตีนํ อุชฺฌาเปตพฺพํ, รชกสฺส วตฺถํ ททาติ, มุสาวาทสฺส โอตฺตปฺปํ อิจฺจาทิ. ยชสฺส โยเค-ปุปฺผสฺส พุทฺธสฺส ยชติ, ปุปฺเผนาตฺยตฺโถ. เอวํ ฆตสฺส อคฺคึ ชุหติ. สุหิตตฺเถ-ปตฺตํ โอทนสฺส ปูเรตฺวา, ปูรํ นานาปการสฺส อสุจิโน, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส, ปูรติ พาโล ปาปสฺส. กิตกปฺปโยเค-พหุลํวิธานา ฉฏฺฐี, รญฺโญ สมฺมโต, ปูชิโต, สกฺกโต, อปจิโต, มานิโต วา, อมตํ เตสํ ภิกฺขเว อปริภุตฺตํ, เยสํ กายคตา สติ อปริภุตฺตา, สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตุ, ธมฺมสฺส คุตฺโต เมธาวี. กมฺมตฺเถ-ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, อมตสฺส ทาตา, ภินฺนานํ สนฺธาตา, สหิตานํ อนุปฺปทาตา, โพเธตา ปชาย, กมฺมสฺส การโก นตฺถิ, วิปากสฺส จ เวทโก, อวิสํวาทโก โลกสฺส, จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท. สรติ+จฺฉาโยเค-มาตุ สรติ, น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา, ปุตฺตสฺส อิจฺฉติ. กโรติสฺส (โยเค) – อุทกสฺส ปติกุรุเต, กณฺฑสฺส ปติกุรุเต, อภิสงฺขโรตีตฺยตฺโถ. ปญฺจมิยตฺเถ ปริหานิภยตฺถโยเคปิ ฉฏฺฐี, อสฺสวนตาย ธมฺมสฺส ปริยายนฺติ, กินฺนุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ, สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน, ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ โฆรวิสานํ อิจฺจาทิ.
๔๐. ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา
ตุลฺยตฺเถน โยเค วา ฉฏฺฐี โหติ ตติยา จ. ปิตุ ตุโลฺย, ปิตรา วา, มาตุ ตุโลฺย, มาตรา วา.
๓๒. สตฺตมฺยา+ธาเร
กตฺตุกมฺมฏฺฐานํ นิสชฺช+ปจนาทิกฺริยานํ โย อาธาโร, ตํ อาธารการกํ นาม. กถํ กเฏ นิสีทติ เทวทตฺโต, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, เทวทตฺต+ตณฺฑุลานํ กตฺตุ+กมฺมานํ ธารณโต ตทฏฺฐอาสน+ปจนกฺริยํ กฏ+ถาลิโย ธาเรนฺติ นาม, ตสฺมึ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.
โส พฺยาปิโก, โอปสิเลสิโก, เวสยิโก, สามีปิโกติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ โย อาเธยฺยสฺส นิสฺเสสาธารภูโต, โส พฺยาปิโก, ยถา ติเลสุ เตลํ อตฺถิ, ขีเรสุ ชลํ, ทธิมฺหิ สปฺปิ. ปจฺเจกสิทฺธานํ ภาวานํ ยํ อาเธยฺยภาเวน อุปสิเลสนํ อลฺลียนํ อตฺถิ, โส โอปสิเลสิโก. ยถา อาสเน นิสินฺโน สงฺโฆ, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, ฆเฏ อุทก+มตฺถิ, ทูเร ฐิโต, สมีเป ฐิโต. ยตฺถ สมีเป สมีปีโวหารํ กตฺวา ตทายตฺตตาทีปนตฺถํ อาธารภาโว อุปจรียติ, ตํ สามีปิกํ, ยถา คงฺคายํ โฆโส, คงฺคาย สมีเป วโชตฺยตฺโถ. สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ยตฺถ อญฺญถาภาววเสน เทสนฺตราวจฺเฉทวเสน วา อาธารปริกปฺโป, โส เวสยิโต. ยถา อากาเส สกุณา จรนฺติ, ภูมิยํ มนุสฺสา, ชเล มจฺฉา, ปาสาเทสุ ปติโต, ปาปสฺมึ รมตี มโน, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน, ปญฺญาย สาธุ, วินเย นิปุโณ, มาตริ สาธุ, ปิตริ นิปุโณ.
กิริยา กตฺตุ+กมฺมฏฺฐา, อาธารียติ เยน โส;
อาธาโร จตุธา วุตฺโต, พฺยาปกาทิปฺปเภทโต.
พฺยาปโก ติลขีราทิ, กโฏ โอปสิเลสิโก;
สามีปิโก ตุ คงฺคาทิ, อากาโส วิสโย มโต.
๓๓. นิมิตฺเต
นิมิตฺตตฺเถ สตฺตมี โหติ. อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, กุญฺชโร ทนฺเตสุ หญฺญเต, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติยํ. สพฺพตฺถ นิมิตฺยตฺโถ.