๙. อุปนิสฺสยปจฺจโย

ติวิโธ อุปนิสฺสยปจฺจโย, อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย. ตตฺถ อารมฺมณูป นิสฺสโย อารมฺมณาธิปติปจฺจยสทิโส, อนนฺตรูปนิสฺสโย อนนฺตรปจฺจยสทิโส.

กตโม ปกตูปนิสฺสโย. สพฺเพปิ อตีตานาคต ปจฺจุปฺปนฺนา อชฺฌตฺตพหิทฺธาภูตา จิตฺตเจตสิกรูปธมฺมา จ นิพฺพานญฺจ ปญฺญตฺติ จ สพฺเพสํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ ยถารหํ ปกตูปนิสฺสโย.

ตตฺถ อตีโต ปรินิพฺพุโต อมฺหากํ พุทฺโธ จ ธมฺโม จ อริยสาวกสงฺโฆ จ สมฺมุติสงฺฆปรมฺปรา จ อมฺหากํ ปจฺฉิม ชนานํ กุสลุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตถา โลเก อตีตา กาลงฺกตา มาตาปิตโร จ อาจริยา จ ปณฺฑิตสมณพฺราหฺมณา จ ปากฏา นานาติตฺถาจริยา จ มหิทฺธิกา มหานุภาวา โปราณกราชาโน จ ปจฺฉิมกานํ ชนานํ กุสลุปฺปตฺติยา วา อกุสลุปฺปตฺติยา วา สุขทุกฺขุปฺปตฺติยา วา ปกตูปนิสฺสโย. ตถา หิ เต ปจฺฉิมกานํ ชนานํ อตฺถาย นานาสทฺธมฺมปญฺญตฺติโย วา นานาอสทฺธมฺมปญฺญตฺติโย วา นานาโลกูปกรณานิ วา ปุเร ปฏฺฐเปสุํ. ปจฺฉิมชนา จ เตหิ ปฏฺฐปิเตสุ ทานสีลาทิธมฺเมสุ วา โลกจาริตฺต กุลโคตฺตจาริตฺต ธมฺเมสุ วา นานาทิฏฺฐิวาเทสุ วา นานากมฺมายตนสิปฺปายตน วิชฺชาฐาเนสุ วา ยถาปฏฺฐปิเตสุ คามนิคมนครเขตฺตวตฺถุ ตฬากโปกฺขรณิอาวาฏาทีสุ วา เคหรถสกฏนาวา สมฺโปตสมฺพนฺธาทีสุ วา ชาตรูปรชตมณิมุตฺตาทีสุ วา ทายชฺชํ ปฏิปชฺชนฺตา โลเก วฑฺฒนฺติ.

อนาคโตปิ เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ จ ตสฺส ธมฺโม จ ตสฺส สงฺโฆ จ เอตรหิ พหุชฺชนานํ ปารมิปุญฺญปฺปวตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตถา อิมสฺมึ ภเว จ ปจฺฉิเม กาเล ปฏิลภิสฺสมานา อิสฺสริยฏฺฐานธนธญฺญสมฺปตฺติโย ปุริเม กาเล ฐิตานํ มหาชนานํ นานาภิสงฺขารุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสย ปจฺจโย. อนาคตภเว จ อนุภวิสฺสมานา ภวสมฺปตฺติ โภค สมฺปตฺติโย มคฺคผลนิพฺพานสมฺปตฺติโย จ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺนภเว ฐิตานํ ทานสีลาทิปุญฺญกิริยุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ยถา หิ โลเก เหมนฺเต กาเล ธญฺญปฺผลานิ ลภิสฺสามาติ วสฺสิเก กาเล กสฺสนวปฺปนกมฺมานิ อารภนฺติ, กมฺเม สิทฺเธ ตํ ตํ ธนํ ลภิสฺสามาติ ปุพฺพภาเค ตํ ตํ วีริยกมฺมํ วา ตํ ตํ ปญฺญากมฺมํ วา อารภนฺติ. ตตฺถ ธญฺญปฺผลปฺปฏิลาโภ จ ตํ ตํ ธนปฺปฏิ ลาโภจ ตํ ตํ กมฺมารมฺภสฺส อนาคตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย ตํ ตํ กมฺมารมฺโภ จ ธญฺญปฺผลปฺปฏิลาภสฺส จ ตํ ตํ ธนปฺปฏิ ลาภสฺส จ อตีตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. เอวเมว ปจฺฉิเม อนาคเต กาเล นานากมฺมปฺผลานิ สมฺปสฺสนฺตา ปตฺถยนฺตา มหาชนา ปุริเม ปจฺจุปฺปนฺเน กาเล นานาปุญฺญกมฺมานิ อารภนฺติ. ตตฺถ ปุญฺญปฺผลานิ ปุญฺญกมฺมานํ อนาคตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ปุญฺญกมฺมานิ ปุญฺญปฺผลานํ อตีตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตสฺมา อนาคตปกตูปนิสฺสโยปิ อตีตปกตูปนิสฺสโย วิย อติมหนฺโต ปจฺจโย โหติ.

ปจฺจุปฺปนฺนา พุทฺธาโย ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนานํ มนุสฺสเทวพฺรหฺมานํ ปจฺจุปฺปนฺนา มาตาปิตโร ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปุตฺตธีตาทีนํ ปจฺจุปฺปนฺนปกตูป นิสฺสโย นาม. โส สุปากโฏเยว.

อชฺฌตฺตภูตา ปกตูปนิสฺสยธมฺมา นาม พุทฺธาทีสุ สวิญฺญาณกสนฺตาเนสุ อุปฺปนฺนา ปจฺจยธมฺมา. พหิทฺธาภูตา ปกตูปนิสฺสยธมฺมา นาม สตฺตานํ ปติฏฺฐานภูตา ปถวิปพฺพตนที สมุทฺทาทโย เตสํ เตสํ สตฺตานํ พหูปการา อรญฺญวนรุกฺข ติณปุพฺพณฺณาปรณฺณาทโย จนฺทสูริยคหนกฺขตฺตาทโย วสฺโสทกอคฺคิวาตสีตอุณฺหาทโย จ สพฺเพปิ เต สตฺตานํ กุสลุปฺปตฺติยา วา อกุสลุปฺปตฺติยา วา สุขุปฺปตฺติยา วา ทุกฺขุปฺปตฺติยา วา พลวปจฺจยา โหนฺติ.

อิเม ชนา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายิสฺสามาติ โพธิปกฺขิย ธมฺเม วา ภาเวนฺติ, อนาคเต พุทฺธกาเล ปรินิพฺพายิสฺสามาติ ปารมีธมฺเม วา ปริปูเรนฺติ. ตตฺถ นิพฺพานํ เตสํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลวปจฺจโย โหติ.

โลเก นานาโวหารภูตา นามปญฺญตฺติโย จ พุทฺธ สาสเน ติปิฏกปริยตฺติธมฺมภูตา นามปญฺญตฺติโย จ เตสํ เตสํ อตฺถานํ ชานนตฺถาย พลวปจฺจโย.

ตตฺถ สงฺขตธมฺมา นาม ปจฺจเย สติ อุปฺปชฺชนฺติ, อสติ นุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชิตฺวาปิ ปจฺจเย สติ ติฏฺฐนฺติ, อสติ น ติฏฺฐนฺติ. ตสฺมา เตสํ อุปฺปตฺติยา วา ฐิติยา วา ปจฺจโย นาม อิจฺฉิตพฺโพ. นิพฺพานํ ปน ปญฺญตฺติ จ อสงฺขตธมฺมา โหนฺติ อชาติธมฺมา อนุปฺปาทธมฺมา นิจฺจ ธมฺมา ธุวธมฺมา. ตสฺมา เตสํ อุปฺปาทาย วา ฐิติยา วา ปจฺจโย นาม นตฺถีติ.

กุสโล กุสลสฺส อุปนิสฺสโย. สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยตีติอาทินา สุปากโฏ. ตถา ราคํ อุปนิสฺสาย ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยตีติอาทินา สปฺปายํ อุตุํ สปฺปายํ โภชนํ อุปนิสฺสาย กายิกํ สุขํ ปจฺจนุโภตีติอาทินา จ อกุสโล อกุสลสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺส อุปนิสฺสโยปิ สุปากโฏ.

กุสโล ปน อกุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. ทานํ ทตฺวา เตน ทาเนน อตฺตานํ อุกฺกํเสติ, ปรํ วมฺเภติ. ตถา สีล สมฺปนฺโน หุตฺวา สมาธิสมฺปนฺโน หุตฺวา ปญฺญาสมฺปนฺโน หุตฺวา อตฺตานํ อุกฺกํเสติ, ปรํ วมฺเภติ.

กุสโล อพฺยากตสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. สพฺพานิ จตุภูมิกกุสลกมฺมานิ วา กมฺมปริวารานิ กุสลานิ วา กาลนฺตเร จตุภูมิกานํ วิปากาพฺยากตานํ พลวูปนิสฺสโย. ทานปารมึ ปูเรนฺตา ปูรณกาเล พหุํ กายิกทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. ตถา สีลปารมึ นิกฺขมปารมึ ปญฺญาปารมึ วีริยปารมึ ขนฺติปารมึ สจฺจปารมึ อธิฏฺฐานปารมึ เมตฺตาปารมึ อุเปกฺขา ปารมึ. เอเสว นโย ฌานภาวนา มคฺคภาวนาสุปิ.

อกุสโล กุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. อิเธกจฺโจ ปาปํ กตฺวา ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตสฺส ปาปสฺส ปหานาย ทานสีลฌานมคฺคกุสลานิ สมฺปาเทติ. ตํ ปาปํ เตสํ กุสลานํ พลวูปนิสฺสโย.

อกุสโล อพฺยากตสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. อิธ พหู ชนา ทุจฺจริตานิ กตฺวา จตูสุ อปาเยสุ ปติตฺวา อปายทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. ทิฏฺฐธมฺเมปิ เกจิ อตฺตโน วา ปรสฺส วา ทุจฺจริตกมฺม ปจฺจยา พหุํ ทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. เกจิ ทุจฺจริตกมฺเมน ธนํ ลภิตฺวา สุขํ ปจฺจนุภวนฺติ. พหุชฺชนา ราคมูลกํ พหุํ ทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ, โทสมูลกํ ทิฏฺฐิมูลกํ มานมูลกนฺติ.

อพฺยากโต กุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. ธน สมฺปตฺติยา ทานํ เทติ, สีลํ ปูเรติ, ปญฺญํ ปูเรติ, ภาวนาสปฺปายํ อาวาสํ วา เลณํ วา คุหํวา รุกฺขํ วา อรญฺญํ วา ปพฺพตํ วา โคจรคามํ วา อุตุสปฺปายํ วา อาหารสปฺปายํ วา ลภิตฺวา ตํ ตํ ภาวนํ ภาเวติ.

อพฺยากโต อกุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. โลเก จกฺขุสมฺปทํ นิสฺสาย พหูนิ ทสฺสนมูลานิ อกุสลานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอส นโย โสตสมฺปทาทีสุ. ตถา หตฺถสมฺปทํ ปาทสมฺปทํ สตฺถสมฺปทํ อาวุธสมฺปทนฺติอาทินาปิ วตฺตพฺโพ. เอวํ อุปนิสฺสโย ติวิโธ โหติ.

อิธ สุตฺตนฺตูปนิสฺสโยปิ วตฺตพฺโพ. กลฺยาณมิตฺตํ อุป นิสฺสาย ปาปมิตฺตํ อุปนิสฺสาย คามํ อุปนิสฺสาย อรญฺญํ อุปนิสฺสายาติอาทินา พหูสุ ฐาเนสุ อาคโต. อปิ จ ปญฺจนิยามธมฺมา สตฺตโลก สงฺขารโลก โอกาสโลก สงฺขาตานํ ติณฺณํ โลกานํ อวิจฺฉินฺนปฺปวตฺติยา พลวปจฺจยา โหนฺติ. อยญฺจ อตฺโถ นิยามทีปนิยํ อเมฺหหิ วิตฺถารโต ทีปิโตติ.

เกนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิสฺสโยติ. อธิปติภูตํ อารมฺมณเมว อารมฺมณิกธมฺมานํ พลวนิสฺสยฏฺเฐน อารมฺมณูป นิสฺสโย.

เกนฏฺเฐน อนนฺตรูปนิสฺสโยติ. ปุริมํ อนนฺตรจิตฺตเมว ปจฺฉิมสฺส อนนฺตรจิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถาย พลวนิสฺสยฏฺเฐน อนนฺตรูปนิสฺสโย. มาตา วิย ปุริมจิตฺตํ, ปุตฺโต วิย ปจฺฉิมจิตฺตํ. ยถา มาตา อตฺตโน อนนฺตเร ปุตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถาย พลวูป นิสฺสโย โหติ, ตถา ปุริมจิตฺตํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถายาติ.

เกนฏฺเฐน ปกตูปนิสฺสโยติ. ปกติยาว โลเก ปณฺฑิตานํ ปากโฏ อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย.

เอตฺถ จ อนนฺตรูปนิสฺสยานุภาโว อนนฺตรจิตฺเต เอว ผรติ. ปกตูปนิสฺสยานุภาโว ปน ทูเรปิ ผรติเยว. ตถา หิ อิมสฺมึ ภเว ปุริเมสุ ทิวเสสุ วา มาเสสุ วา สํวจฺฉเรสุ วา ทิฏฺฐสุตฆายิตสายิตผุสิตวิญฺญาตานิ อารมฺมณานิ ปจฺฉาตถารูเป ปจฺจเย สติ วสฺสสเตปิ มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. อิทํ นาม ปุพฺเพ มยา ทิฏฺฐํ สุตนฺติอาทินา สตฺตา อนุสฺสรนฺติ. โอปปาติกสตฺตา ปน ปุริมภวํปิ อนุสฺสรนฺติ. ตถา มนุสฺเสสุปิ อปฺเปกจฺเจ ชาติสฺสรสญฺญาลาภิโน. ตถา ปุพฺเพ อเนกสตสหสฺเสสุ ทิฏฺฐาทีสุ วตฺถูสุ ปจฺฉา เอกสฺมึ ขเณ เอกํ วตฺถุํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา ตสฺมึ เอว ขเณ พหูสุปิ เตสุ มโนวิญฺญาณสนฺตานํ ผรมานํ ปวตฺตตีติ. อุปนิสฺสยปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.