นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ปฏฺฐานุทฺเทส ทีปนีปาฐ

๑. เหตุปจฺจโย

กตโม เหตุปจฺจโย. โลโภ เหตุปจฺจโย. โทโส, โมโห, อโลโภ, อโทโส, อโมโห เหตุ ปจฺจโย.

กตเม ธมฺมา เหตุปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. โลภ สหชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จ รูปกลาปาธมฺมา จ โทสสห ชาตา โมหสหชาตา อโลภสหชาตา อโทสสห ชาตา อโมหสหชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จ รูปกลาปา ธมฺมา จ เหตุปจฺจยโต อุปฺปนฺนา เหตุปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมา.

สหชาตรูปกลาปา นาม สเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมชรูปานิ จ ปวตฺติกาเล สเหตุกจิตฺตชรูปานิ จ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิกฺขโณ นาม ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขโณ. ปวตฺติกาโล นาม ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว จุติกาลํ วุจฺจติ.

เกนฏฺเฐน เหตุ, เกนฏฺเฐน ปจฺจโยติ. มูลฏฺเฐน เหตุ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยติ. ตตฺถ มูลยมเก วุตฺตานํ โลภาทีนํ มูลธมฺมานํ มูลภาโว มูลฏฺโฐ นาม. โส มูลฏฺโฐ มูลยมกทีปนิยํ อเมฺหหิ รุกฺโขปมาย ทีปิโตเยว.

อปิ จ เอโก ปุริโส เอกิสฺสํ อิตฺถิยํ ปฏิพทฺธ จิตฺโต โหติ. โส ยาว ตํ จิตฺตํ น ชหติ, ตาว ตํ อิตฺถึ อารพฺภ ตสฺส ปุริสสฺส โลภสหชาตานิ กายวจีมโนกมฺมานิ จ โลภสมุฏฺฐิตานิ จิตฺตชรูปานิ จ จิรกาลํปิ ปวตฺตนฺติ. สพฺพานิ จ ตานิ จิตฺตเจตสิกรูปานิ ตสฺสํ อิตฺถิยํ รชฺชนโลภมูลกานิ โหนฺติ. โส โลโภ เตสํ มูลฏฺเฐน เหตุ จ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโย จ. ตสฺมา เหตุปจฺจโย. เอส นโย เสสานิ รชฺชนียวตฺถูนิ อารพฺภรชฺชนวเสน อุปฺปนฺเนสุ โลเภสุ, ทุสฺสนียวตฺถูนิ อารพฺภ ทุสฺสนวเสน อุปฺปนฺเนสุ โทเสสุ, มุยฺหนียวตฺถูนิ อารพฺภ มุยฺหนวเสน อุปฺปนฺเนสุ โมเหสุ จ.

ตตฺถ ยถา รุกฺขสฺส มูลานิ สยํ อนฺโตปถวิยํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหิตฺวา ปถวิรสญฺจ อาโปรสญฺจ คเหตฺวา ตํ รุกฺขํ ยาว อคฺคา อภิหรนฺติ, เตน รุกฺโข จิรกาลํ วฑฺฒมาโน ติฏฺฐติ. ตถา โลโภ จ ตสฺมึ ตสฺมึ วตฺถุมฺหิ รชฺชนวเสน สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหิตฺวา ตสฺส ตสฺส วตฺถุสฺส ปิยรูปรสญฺจ สาตรูปรสญฺจ คเหตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺเม ยาว กายวจีวีติกฺกมา อภิหรติ, กาย วีติกฺกมํ วา วจีวีติกฺกมํ วา ปาเปติ. ตถา โทโส จ ทุสฺสน วเสน อปฺปิยรูปรสญฺจ อสาตรูปรสญฺจ คเหตฺวา, โมโห จ มุยฺหนวเสน นานารมฺมเณสุ นิรตฺถกจิตฺตาจารรสํ วฑฺเฒตฺวาติ วตฺตพฺพํ. เอวํ อภิหรนฺตา ตโย ธมฺมา รชฺชนียาทีสุ วตฺถูสุ สมฺปยุตฺตธมฺเม โมทมาเน ปโมทมาเน กโรนฺโต วิย จิร กาลํ ปวตฺเตนฺติ. สมฺปยุตฺตธมฺมา จ ตถา ปวตฺตนฺติ. สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ จ ตถา ปวตฺตมาเนสุ สหชาตรูปกลาปาปิ ตถา ปวตฺตนฺติเยว. ตตฺถ สมฺปยุตฺตธมฺเม อภิหรตีติ เทฺว ปิยรูป สาตรูปรเส สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สนฺติกํ ปาเปตีติ อตฺโถ.

สุกฺกปกฺเข โส ปุริโส ยทากาเมสุ อาทีนวํ ปสฺสติ, ตทา โส ตํ จิตฺตํชหติ, ตํ อิตฺถึ อารพฺภ อโลโภ สญฺชา ยติ. ปุพฺเพ ยสฺมึ กาเล ตํ อิตฺถึ อารพฺภ โลภมูลกานิ อสุทฺธานิ กายวจีมโนกมฺมานิ วตฺตนฺติ. อิทานิ ตสฺมึ กาเลปิ อโลภมูลกานิ สุทฺธานิ กายวจีมโนกมฺมานิ วตฺตนฺติ. ปพฺพชิต สีลสํวรานิ วา ฌานปริกมฺมานิ วา อปฺปนาฌานานิ วา วตฺตนฺติ. โส อโลโภ เตสํ มูลฏฺเฐน เหตุ จ โหติ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยจ. ตสฺมา เหตุปจฺจโย. เอส นโย เสเสสุ โลภ ปฏิปกฺเขสุ อโลเภสุ, โทสปฏิปกฺเขสุ อโทเสสุ, โมห ปฏิปกฺเขสุ อโมเหสุ จ.

ตตฺถ รุกฺขมูลานิ วิย อโลโภ โลภเนยฺยวตฺถูสุ โลภํ ปหาย โลภวิเวกสุขรสํ วฑฺเฒตฺวา เตน สุเขน สมฺปยุตฺตธมฺเม โมทมาเน ปโมทมาเน กโรนฺโต วิย ยาว ฌานสมาปตฺติสุขา วา ยาว มคฺคผลสุขา วา วฑฺฒาเปติ. ตถา อโทโส จ โทสเนยฺยวตฺถูสุ โทสวิเวกสุขรสํ วฑฺเฒตฺวา, อโมโห จ โมหเนยฺยวตฺถูสุ โมหวิเวกสุขรสํ วฑฺเฒตฺวาติ วตฺตพฺพํ. เอวํ วฑฺฒาเปนฺตา ตโย ธมฺมา กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺปยุตฺตธมฺเม โมทมาเน ปโมทมาเน กโรนฺโต วิย จิร กาลํปิ ปวตฺเตนฺติ. สมฺปยุตฺตธมฺมา จ ตถา ปวตฺตนฺติ. สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ จ ตถา ปวตฺตมาเนสุ สหชาตรูปกลาปาปิ ตถา ปวตฺตนฺติเยว.

ตตฺถ โลภวิเวกสุขรสนฺติ วิวิจฺจนํ วิคมนํ วิเวโก. โลภสฺส วิเวโก โลภวิเวโก. โลภวิเวเก สุขํ โลภวิเวกสุขํ. โลภวิเวกํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนสุขนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตเทว รโส โลภวิเวกสุขรโสติ สมาโส. อยํ อภิธมฺเม ปฏฺฐานนโย.

หตฺตนฺตนโย ปน อวิชฺชาสงฺขาโต โมโห จ ตณฺหาสงฺขาโต โลโภ จาติ เทฺว ธมฺมา สพฺเพสํปิ วฏฺฏทุกฺขธมฺมานํ มูลานิ โหนฺติ. โทโส ปน โลภสฺส นิสฺสนฺทภูตํ ปาปมูลํ โหติ. วิชฺชาสงฺขาโต อโมโห จ นิกฺขมธาตุสงฺขาโต อโลโภ จาติ เทฺว ธมฺมา วิวฏฺฏธมฺมานํ มูลานิ โหนฺติ. อโทโส ปน อโลภสฺส นิสฺสนฺทภูตํ กลฺยาณมูลํ โหติ. เอวํ ฉพฺพิธานิ มูลานิ สหชาตานํปิ อสหชาตานํปิ นามรูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ. อยํ สุตฺตนฺเตสุ นโย. เหตุปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๒. อารมฺมณปจฺจโย

กตโม อารมฺมณปจฺจโย. สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สพฺเพปิ รูปธมฺมา สพฺพํปิ นิพฺพานํ สพฺพาปิ ปญฺญตฺติโย อารมฺมณ ปจฺจโย. น หิ โส นาม เอโกปิ ธมฺโม อตฺถิ, โย จิตฺต เจตสิกานํ อารมฺมณํ น โหติ. สงฺเขปโต ปน อารมฺมณํ ฉพฺพิธํ โหติ รูปารมฺมณํ สทฺทารมฺมณํ คนฺธารมฺมณํ รสารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ธมฺมารมฺมณนฺติ.

กตเม ธมฺมา อารมฺมณปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. สพฺเพปิ จิตฺต เจตสิกาธมฺมา อารมฺมณปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. น หิ กิญฺจิ จิตฺตํ นาม อตฺถิ, ยํ จิตฺตํ ภูเตน วา อภูเตน วา อารมฺมเณน วินา ปวตฺตติ.

ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปารมฺมณํ ทุวิธสฺส จกฺขุวิญฺญาณจิตฺตสฺส อารมฺมณปจฺจโย. ปจฺจุปฺปนฺนํ สทฺทารมฺมณํ ทุวิธสฺส โสตวิญฺญาณ จิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ คนฺธารมฺมณํ ทุวิธสฺส ฆานวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ รสารมฺมณํ ทุวิธสฺส ชิวฺหาวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ ติวิธํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ทุวิธสฺส กายวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนานิ ตานิ ปญฺจารมฺมณานิ ติวิธสฺส มโนธาตุจิตฺตสฺส อารมฺมณปจฺจโย. สพฺพานิ ตานิ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ ปญฺจารมฺมณานิ วา สพฺพานิ เตกาลิกานิ กาลวิมุตฺตานิ ธมฺมารมฺมณานิ วา ฉ สตฺตติวิธานํ มโนวิญฺญาณจิตฺตานํ ยถารหํ อารมฺมณปจฺจโย.

เกนฏฺเฐน อารมฺมณํ, เกนฏฺเฐน ปจฺจโยติ. จิตฺต เจตสิเกหิ อาลมฺพิตพฺพฏฺเฐน อารมฺมณํ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยติ.

อาลมฺพิตพฺพฏฺเฐนาติ เจตฺถ อาลมฺพณกิริยา นาม จิตฺต เจตสิกานํ อารมฺมณคฺคหณกิริยา, อารมฺมณุปาทาน กิริยา.

ยถา หิ โลเก อโยธาตุํ กาเมติ อิจฺฉตีติ อตฺเถน อโยกนฺตโก นาม โลหธาตุวิเสโส อตฺถิ. โส อโยขนฺธสมีปํ สมฺปตฺโต ตํ อโยขนฺธํ กาเมนฺโต วิย อิจฺฉนฺโต วิย อโยขนฺธาภิมุโข จญฺจลติ. สยํ วา ตํ อโยขนฺธํ อุปคจฺฉติ. อโยขนฺธํ วา อตฺตาภิมุขํ อากฑฺฒติ, อโยขนฺโธ ตทภิมุโข จญฺจลติ, ตํ วา อุปคจฺฉติ. อยํ อโยกนฺตกสฺส อาลมฺพณกิริยา นาม. เอวเมว จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมเณสุ อาลมฺพณกิริยา ทฏฺฐพฺพา. น เกวลํ อารมฺมเณสุ อาลมฺพณ มตฺตํ โหติ. อถ โข จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สตฺตสนฺตาเน อุปฺปชฺชมานา ฉสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมณานํ อาปาตาคมเน เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺติ.

ยถา ตํ เภริตเล เภริสทฺทา อุปฺปชฺชมานา ตตฺถ ตตฺถ หตฺเถน ปหรณกาเล เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺติ. วีณาสทฺทา อุปฺปชฺชมานา วีณาตนฺตีสุ ตตฺถ ตตฺถ วีณาทนฺตเกน ปหรณกาเล เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺตีติ. นิทฺทายนฺตสฺส ภวงฺคจิตฺตปฺปวตฺติ กาเลปิ ปุพฺพภเว มรณาสนฺนกาเล ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาต มาคตานิ กมฺม กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตานิ เอว ภวงฺคจิตฺตานํ อารมฺมณปจฺจโยติ. อารมฺมณปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๓. อธิปติปจฺจโย

ทุวิโธ อธิปติปจฺจโย อารมฺมณาธิปติปจฺจโย สห ชาตาธิปติปจฺจโย จ. ตตฺถ กตโม อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. อารมฺมณปจฺจเย วุตฺเตสุ อารมฺมเณสุ ยานิ อารมฺมณานิ อติอิฏฺฐานิ โหนฺติ อติกนฺตานิ อติมนาปานิ ครุกตานิ. ตานิ อารมฺมณานิ อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. ตตฺถ อติอิฏฺฐานีติ สภาวโต อิฏฺฐานิ วา โหนฺตุ อนิฏฺฐานิ วา, เตน เตน ปุคฺคเลน อติอิจฺฉิตานิ อารมฺมณานิ อิธ อติอิฏฺฐานิ นาม.

ตานิ ปน ธมฺมโต เทฺว โทสมูลจิตฺตุปฺปาเท จ เทฺว โมมูห จิตฺตุปฺปาเท จ ทุกฺขสหคตกายวิญฺญาณจิตฺตุปฺปาเท จ ฐเปตฺวา อวเสสานิ สพฺพานิ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานิ จ รูปารูป โลกุตฺตรจิตฺตเจตสิกานิ จ สพฺพานิ อติอิฏฺฐรูปานิ จ โหนฺติ.

เตสุปิ กามารมฺมณานิ ครุํ กโรนฺตสฺเสว อารมฺมณา ธิปติปจฺจโย. ครุํ อกโรนฺตสฺส อารมฺมณาธิปติปจฺจโย น โหติ. ฌานลาภิโน ปน อตฺตนา ปฏิลทฺธานิ มหคฺคตฌานานิ อริยสาวกา จ อตฺตนา ปฏิลทฺเธ โลกุตฺตรธมฺเม ครุํ อกโรนฺตา นาม นตฺถิ.

กตเม ธมฺมา ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. อฏฺฐ โลภ มูลจิตฺตานิ อฏฺฐ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ จตฺตาริ กามาวจร ญาณสมฺปยุตฺตกิริยจิตฺตานิ อฏฺฐ โลกุตฺตรจิตฺตานิ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

ตตฺถ โลกิยานิ ฉฬารมฺมณานิ โลภมูลจิตฺตานํ ปจฺจโย. สตฺตรส โลกิยกุสลานิ จตุนฺนํ ญาณวิปฺปยุตฺต กุสลานํ. ตานิ กุสลานิเจว เหฏฺฐิมมคฺคผลานิ จ นิพฺพานญฺจ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺตกุสลานํ. อรหตฺตมคฺคผลานิ จ นิพฺพานญฺจ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺตกิริยานํ. นิพฺพานํ อฏฺฐนฺนํ โลกุตฺตร จิตฺตานนฺติ.

เกนฏฺเฐน อารมฺมณํ, เกนฏฺเฐน อธิปติ. อาลมฺพิ ตพฺพฏฺเฐน อารมฺมณํ, อาธิปจฺจฏฺเฐน อธิปติ. โก อาธิปจฺจฏฺโฐ. อตฺตานํ ครุํ กตฺวา ปวตฺเตสุ จิตฺตเจตสิเกสุ อิสฺสรภาโว อาธิปจฺจฏฺโฐ. โลเก สามิกา วิย อารมฺมณาธิปติปจฺจย ธมฺมา ทฏฺฐพฺพา, ทาสา วิย ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ทฏฺฐพฺพา.

สุตโสมชาตเก ราชา โปริสาโท มนุสฺสมํสํ ครุํ กโรนฺโต มนุสฺสมํสเหตุ รชฺชํ ปหาย อรญฺเญ วิจรติ. ตตฺถ มนุสฺสมํเส คนฺธรส ธมฺมา อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. รญฺโญ โปริสาทสฺส โลภมูลจิตฺตํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. ราชา สุต โสโม สจฺจธมฺมํ ครุํ กตฺวา สจฺจธมฺมเหตุ รชฺชสมฺปตฺติญฺจ ญาติ สงฺฆญฺจ อตฺตโน ชีวิตญฺจ ฉฏฺเฏตฺวา ปุน รญฺโญ โปริสาทสฺส หตฺถํ อุปคโต. ตตฺถ สจฺจธมฺโม อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. รญฺโญ สุตโสมสฺส กุสลจิตฺตํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. เอสนโย สพฺเพสุ ครุกเตสุ อารมฺมเณสุ.

กตโม สหชาตาธิปติปจฺจโย. อธิปติภาวํ ปตฺตา จตฺตาโร ธมฺมา อธิปติปจฺจโย, ฉนฺโท จิตฺตํ วีริยํ วีมํสา.

กตเม ธมฺมา ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. อธิปติ สมฺปยุตฺตา จิตฺตเจตสิกา จ อธิปติสมุฏฺฐิตา จิตฺตชรูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

เกนฏฺเฐน สหชาโต, เกนฏฺเฐน อธิปติ.

สหุปฺปาทนฏฺเฐน สหชาโต, สหชาตานํ ธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน อธิปติ. ตตฺถ สหุปฺปาทนฏฺเฐนาติ โย ธมฺโม สยํ อุปฺปชฺชมาโน อตฺตนา สหชาตธมฺเม จ อตฺตนา สเหว อุปฺปาเทติ, ตสฺส อตฺตนา สหชาตธมฺมานํ สหุปฺปาทนฏฺเฐน.

อภิภวนฏฺเฐนาติ อชฺโฌตฺถรณฏฺเฐน. ยถา ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา สกลทีปวาสิโน อภิภวนฺโต อชฺโฌตฺถรนฺโต อตฺตโน วเส วตฺตาเปติ, สกลทีปวาสิโน จ ตสฺส วเส วตฺตนฺติ. ตถา อธิปติฏฺฐานปตฺตา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อตฺตโน อตฺตโน วิสเย สหชาตธมฺเม อภิภวนฺตา อชฺโฌตฺถรนฺตา อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺติ, สหชาตธมฺมา จ เตสํ วเส วตฺตนฺติ. ยถา วา สิลาถมฺเภ ปถวิธาตุ อุทกกฺขนฺเธ อาโปธาตุ อคฺคิกฺขนฺเธ เตโชธาตุ วาตกฺขนฺเธ วาโยธาตุ อตฺตนา สหชาตา ติสฺโส ธาตุโย อภิภวนฺตา อชฺโฌตฺถรนฺตา อตฺตโน คตึ คมาเปนฺติ, สหชาตธาตุโย จ ตาสํ คตึ คจฺฉนฺติ, เอวเมว อธิปติฏฺฐานปตฺตา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อตฺตโน พเลน สหชาตธมฺเม อตฺตโน คตึ คมาเปนฺติ, สหชาตธมฺมา จ เตสํ คตึ คจฺฉนฺติ, เอวํ สหชาตธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน.

เอตฺถ วเทยฺยุํ, ยทิ สหชาตธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน อธิปตินาม สิยา. เอวํ สติ ติฏฺฐตุ ฉนฺโท, โลโภ เอว อธิปตินาม สิยา, โส หิ ฉนฺทโตปิ พลวตโร หุตฺวา สห ชาตธมฺเม อภิภวนฺโต ปวตฺตตีติ. วุจฺจเต, พาลปุถุชฺชเนสุ เอว โลโภ ฉนฺทโต พลวตโร โหติ, ปณฺฑิเตสุ ปน ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร หุตฺวา สหชาตธมฺเม อภิ ภวนฺโต ปวตฺตติ. สเจ หิ โลโภ เอว ฉนฺทโต พลวตโร สิยา, กถํ อิเม สตฺตา โลภสฺส หตฺถคตา ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺมตฺติโย ฉฏฺเฏตฺวา เนกฺขมฺมธมฺเม ปูเรตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา ปน ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร โหติ, ตสฺมา อิเม สตฺตา โลภสฺส หตฺถคตา ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺปตฺติโย ฉฏฺเฏตฺวา เนกฺขมฺมธมฺเม ปูเรตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรนฺติ. ตสฺมา ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร โหติ, ฉนฺโท เอว อธิปติ, น โลโภติ. เอส นโย โทสาทีสุปีติ.

ตตฺถ โลเก มหนฺเตสุ สุทุกฺกเรสุ ปุริสกมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเตสุ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา กมฺมสิทฺธิยา สํวตฺตนฺติ. กถํ.

หีนจฺฉนฺทา พหุชฺชนา มหนฺตานิ สุทุกฺกรานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตจฺฉนฺทา โหนฺติ. กาตุํ น อิจฺฉนฺติ, อมฺหากํ อวิสโยติ นิรเปกฺขา ฐเปนฺติ. ฉนฺทาธิโก ปน ตาทิสานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตจฺฉนฺโท โหติ, อติวิย กาตุํ อิจฺฉติ, มม วิสโย เอโสติ อธิฏฺฐานํ คจฺฉติ. โส ฉนฺเทน อภิกฑฺฒิโต ยาว ตํ กมฺมํ น สิชฺฌติ, ตาว อนฺตรา ตํ กมฺมํ ฉฏฺเฏตุํ น สกฺโกติ. เอวญฺจ สติ อติมหนฺตํปิ ตํ กมฺมํ เอกสฺมึ กาเล สิทฺธํ ภวิสฺสติ.

หีนวีริยา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺต วีริยา โหนฺติ, อิทํ เม กมฺมํ กโรนฺตสฺส พหุํ กายทุกฺขํ วา เจโตทุกฺขํ วา ภวิสฺสตีติ นิวตฺตนฺติ. วีริยาธิโก ปน ตาทิสานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตวีริโย โหติ, อิทาเนว อุฏฺฐหิตฺวา กาตุํ อิจฺฉติ. โส จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต พหุํ กายทุกฺขํ วา เจโตทุกฺขํ วา อนุภวนฺโตปิ ตสฺมึ วีริย กมฺเม นนิพฺพินฺทติ, มหนฺเตน กมฺมวีริเยน วินา ภวิตุํ น สกฺโกติ, ตาทิเสน วีริเยน รตฺติทิวํ เขเปนฺโต จิตฺตสุขํ วินฺทติ. เอวญฺจ สติ อติมหนฺตํปิ ตํ กมฺมํ เอกสฺมึ กาเล สิทฺธํ ภวิสฺสติ.

หีนจิตฺตา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตจิตฺตา โหนฺติ. ปุน อารมฺมณํปิ น กโรนฺติ. จิตฺตาธิโก ปน ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตจิตฺโต โหติ, จิตฺตํ วิโนเทตุํปิ น สกฺโกติ, นิจฺจกาลํ ตตฺถ นิพนฺธจิตฺโต โหติ. โส จิตฺตวสิโก หุตฺวา จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต พหุํ กายทุกฺขํวาปีติอาทินา ฉนฺทาธิปตินเยน วตฺตพฺพํ.

มนฺทปญฺญา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตปญฺญา โหนฺติ, กมฺมานํ อาทิมฺปิ น ปสฺสนฺติ, อนฺตปิ น ปสฺสนฺติ, อนฺธกาเร ปวิสนฺตา วิย โหนฺติ, ตานิ กมฺมานิ กาตุํ จิตฺตํปิ น นมติ. ปญฺญาธิโก ปน ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตปญฺโญ โหติ, กมฺมานํ อาทึปิ ปสฺสติ, อนฺตํปิ ปสฺสติ, ผลํปิ ปสฺสติ, อานิสํสํปิ ปสฺสติ. สุเขน กมฺมสิทฺธิยา นานาอุปายํปิ ปสฺสติ. โส จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโตติอาทินา วีริยาธิปตินเยน วตฺตพฺพํ. อิธ ปน มหติยา กมฺมวีมํสายาติ จ ตาทิสิยา กมฺม วีมํสายาติ จ วตฺตพฺพํ.

เอวํ โลเก มหนฺเตสุ สุทุกฺกเรสุ ปุริสกมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเตสุ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา กมฺมสิทฺธิยา สํวตฺตนฺติ. อิเมสญฺจ จตุนฺนํ อธิปตีนํ วิชฺชมานตฺตา โลเก ปุริสวิเสสา นาม ทิสฺสนฺติ, สพฺพญฺญุพุทฺธา นาม ทิสฺสนฺติ, สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา นาม ทิสฺสนฺติ, ปจฺเจกพุทฺธา นาม ทิสฺสนฺติ, ปจฺเจกโพธิสตฺตานาม ทิสฺสนฺติ, อคฺคสาวกานาม มหาสาวกา นาม สาวกโพธิสตฺตา นาม ทิสฺสนฺติ. โลเกปิ เอวรูปานํ ปุริสวิเสสานํ วเสน สตฺต โลกสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย ปญฺญาสิปฺปวิเสสา จ ปริโภควตฺถุวิเสสา จ ทิสฺสนฺตีติ. อธิปติปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๔. อนนฺตรปจฺจโย

กตโม อนนฺตรปจฺจโย. อนนฺตเร ขเณ นิรุทฺโธ จิตฺต เจตสิกธมฺมสมูโห อนนฺตรปจฺจโย.

กตโม ธมฺโม อนนฺตรปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺโน. ปจฺฉิเม อนนฺตเร เอว ขเณ อุปฺปนฺโน จิตฺตเจตสิกธมฺมสมูโห ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺโน.

เอกสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปฐมภวงฺคจิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย, ปฐม ภวงฺคจิตฺตํ ทุติยภวงฺคจิตฺตสฺส อนนฺตรปจฺจโยติอาทินา วตฺตพฺโพ.

ยทา ปน ธมฺมยมเก สุทฺธาวาสานํ ทุติเย อกุสเล จิตฺเต วตฺตมาเนติ วุตฺตนเยน ตสฺส สตฺตสฺส อตฺตโน อภินวํ อตฺตภาวํ อารพฺภ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ ปวตฺตํ ภวนิกนฺติก ตณฺหาสหคตจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตทา ปฐมํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคํ จลติ. ตโต มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตโต สตฺต ภวนิกนฺติกชวนานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตโต ปรํ ภวงฺควาโร.

อปิ จ โส สตฺโต ตทา ปจฺจุปฺปนฺนภเว กิญฺจิ น ชานาติ, ปุพฺพภเว อตฺตนา อนุภูตํ อารมฺมณํ อนุสฺสรมาโน อจฺฉติ. วตฺถุสฺส ปน อติทุพฺพลตฺตา ตญฺจ อารมฺมณํ อปริพฺยตฺตเมว โหติ. ตํ อารพฺภ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตเมว พหุลํ ปวตฺตติ.

ยทา คพฺโภ โถกํ วฑฺฒมาโน โหติ อติเรกเทฺวมาสํ คโต, ตทา จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ ปริปุณฺณานิ โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ มาตุคพฺเภ อาโลกาทีนํ ปจฺจยานํ อภาวโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ จตฺตาริ วิญฺญาณานิ นุปฺปชฺชนฺติ, กายวิญฺญาณมโนวิญฺญาณานิ เอว อุปฺปชฺชนฺติ. โส สตฺโต มาตุยา อิริยาปถปริวตฺตนาทีสุ พหูนิ ทุกฺขโทมนสฺสานิ ปจฺจนุโภติ. วิชายนกาเล ปน ภุสํ ทุกฺขํ นิคจฺฉติเยว. วิชายิตฺวาปิ ยาว วตฺถุรูปานิ มุทูนิ โหนฺติ, ปริปากํ น คจฺฉนฺติ, ตาว โส อติมนฺทรูโป อุตฺตานเสยฺยโก หุตฺวา อจฺฉติ. น กิญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ สลฺลกฺเขติ. เยภุยฺเยน ปุริม ภวานุสารี เอว ตสฺส วิญฺญาณํ โหติ. สเจ โส นิรย ภวโต อาคโต โหติ, โส วิรูปมุขพหุโล โหติ. ปุริมานิ นิรยารมฺมณานิ อารพฺภ ขเณ ขเณ วิรูปมุขมสฺส ปญฺญายติ. อถ เทวโลกโต อาคโต โหติ, ทิพฺพานิ อารมฺมณานิ อารพฺภ วิปฺปสนฺนมุขพหุโล โหติ, ขเณ ขเณ มิหิตมุขมสฺส ปญฺญายติ.

ยทา ปน วตฺถุรูปานิ ติกฺขานิ โหนฺติ, ปริปากํ คจฺฉนฺติ. วิญฺญาณานิ จสฺส สุวิสทานิ ปวตฺตนฺติ. ตทา อมนฺทรูโป หุตฺวา กีฬนฺโต ลีฬนฺโต โมทนฺโต ปโมทนฺโต อจฺฉติ. ปจฺจุปฺปนฺเน อารมฺมณานิ สลฺลกฺเขติ. มาตุภาสํ สลฺลกฺเขติ. อิธ โลกานุสารี วิญฺญาณมสฺส พหุลํ ปวตฺตติ. ปุริมชาตึ ปมุสฺสติ.

กึ ปน สพฺโพปิ สตฺโต อิมสฺมึ ฐาเน เอว ปุริมํ ชาตึ ปมุสฺสตีติ เจ. น สพฺโพปิ สตฺโต อิมสฺมึ ฐาเน เอว ปมุสฺสติ. โกจิ อติเรกตรํ คมฺภวาสทุกฺเขน ปริปีฬิโต คพฺเภ เอว ปมุสฺสติ. โกจิ วิชายนกาเล, โกจิ อิมสฺมึ ฐาเน ปมุสฺสติ. โกจิ อิโตปรมฺปิ ทหรกาเล น ปมุสฺสติ. วุฑฺฒกาเล เอว ปมุสฺสติ. โกจิ ยาวชีวํปิ น ปมุสฺสติ. เทฺว ตโย ภเว อนุสฺสรนฺโตปิ อตฺถิเยว. อิเม ชาติสฺสรสตฺตา นาม โหนฺติ.

ตตฺถ วิชายนกาลโต ปฏฺฐาย ฉทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ สลฺลกฺขณโต ปฏฺฐาย ฉทฺวาริกวีถิ จิตฺตานิ ปริปุณฺณานิ ปวตฺตนฺติ. สพฺพตฺถปิ ปุริมํ ปุริมํ อนนฺตเร นิรุทฺธํ จิตฺตํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส อนนฺตเร อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย โหติ. อยญฺจ อนนฺตรปจฺจโย นาม อนมตคฺเค สํสาเร เอกสฺส สตฺตสฺส เอกปฺปพนฺโธ เอว โหติ. ยทา สตฺโต อรหตฺต มคฺคํ ลภิตฺวา ขนฺธปรินิพฺพานํ ปาปุณาติ, ตทา เอว โส ปพนฺโธ ฉิชฺชติ.

เกนฏฺเฐน อนนฺตโร, เกนฏฺเฐน ปจฺจโยติ. อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐน อนนฺตโร, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโย. ตตฺถ อตฺตสทิสสฺสาติ สารมฺมณ ภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส. สารมฺมณภาเวนาติ จ โย ธมฺโม อารมฺมเณน วินา น ปวตฺตติ, โส สารมฺมโณ นาม, เอวํ สารมฺมณภาเวน. ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐนาติ ปุริมสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺเธปิ ตสฺส จินฺตนกิริยาเวโค น วูปสมฺมติ, ปจฺฉิมํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา เอว วูปสมฺมติ, เอวํ ปจฺฉิมสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐน.

ตตฺถ ปุริมา ปุริมา มาตุปรมฺปรา วิย อนนฺตรปจฺจยปรมฺปรา ทฏฺฐพฺพา. ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา ธีตุปรมฺปรา วิย ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนปรมฺปรา ทฏฺฐพฺพา. เอวํ สนฺเต อรหนฺตานํ สพฺพปจฺฉิมํ ปรินิพฺพานจิตฺตมฺปิ ปุน ปฏิสนฺธิจิตฺตสงฺขาตํ ธมฺมนฺตรํ อุปฺปาเทยฺยาติ. น อุปฺปาเทยฺย. กสฺมา, ตทา กมฺมกิเลสเวคานํ สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสทฺธิภาเวน อจฺจนฺตสนฺตตรตฺตา ตสฺส จิตฺตสฺสาติ. อนนฺตรปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.

๕. สมนนฺตรปจฺจโย

ปจฺจยธมฺมวิภาโค จ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวิภาโค จ อนนฺตปจฺจย สทิโส.

เกนฏฺเฐน สมนนฺตโรติ. สุฏฺฐุ อนนฺตรฏฺเฐน สมนนฺตโร. ยถา สิลาถมฺภาทีสุ รูปกลาปา เอกาพทฺธา สมานาปิ รูป ธมฺมภาเวน สณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌ ปริจฺเฉทรูปสหิตา เอว โหนฺติ. ทฺวินฺนํ รูปกลาปานํ มชฺเฌ อนฺตรํ นาม วิวรํ นาม อตฺถิเยว. น ตถา ปุริมปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตเจตสิก กลาปานํ มชฺเฌ. เต ปน อรูปธมฺมภาเวน อสณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌ ปริจฺเฉทธมฺมสฺส นาม กสฺสจิ อากาสวิวรสฺส อภาวโต สพฺพโส อนฺตร รหิตา เอว โหนฺติ. โลกสฺสปิ ทฺวินฺนํ กลาปานํ อนฺตรํ นาม น ทิสฺสติ. ตโต อิเม สตฺตา จิตฺตํ นาม นิจฺจํ ธุวํ ถาวรํ อวิปริณามธมฺมนฺติ เอวํ จิตฺเต นิจฺจสญฺญิโน โหนฺติ. เอวํ สุฏฺฐุ อนนฺตรฏฺเฐน สมนนฺตโร. อนนฺตรฏฺเฐนาติ จ อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐนาติ ปุพฺเพ วุตฺตเมว.

เอวํ สนฺเต นิโรธสมาปตฺติกาเล ปุริมจิตฺตํ นาม เนว สญฺญานาสญฺญายตนจิตฺตํ, ปจฺฉิมจิตฺตํ นาม อริยผลจิตฺตํ, ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อนฺตเร เอกรตฺติทิวมฺปิ เทฺวรตฺติทิวานิปิ.ล. สตฺตรตฺติทิวานิปิ อจิตฺตโก โหติ. อสญฺญสตฺตภูมิยํปิ ปุริเม กามภเว จุติจิตฺตํ ปุริมจิตฺตํ นาม. ปจฺฉิเม กามภเว ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปจฺฉิมจิตฺตํ นาม, ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อนฺตเร อสญฺญสตฺตภเว ปญฺจกปฺปสตานิ ปุคฺคโล อจิตฺตโก ติฏฺฐติ. ตตฺถ เทฺว ปุริมจิตฺตานิ อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนปจฺจยสตฺติรหิตานิ โหนฺตีติ. น โหนฺติ. มหนฺเตหิ ปน ภาวนาปณิธิพเลหิ ปฏิพาหิตตฺตา ปุริมจิตฺตานิ จ นิรุชฺฌมานานิ อนนฺตเร ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทน สตฺติสหิตานิ เอว นิรุชฺฌนฺติ. ปจฺฉิมจิตฺตานิ จ อุปฺปชฺชมานานิ ตสฺมึ ขเณ เอกาพทฺธภาเวน อนุปฺปชฺชิตฺวา จิรกาเล เอว อุปฺปชฺชนฺติ. น จ เอตฺตกมตฺเตน ปุริมจิตฺตานํ อนนฺตเร ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทน สตฺตินาม นตฺถีติ จ, เต อนนฺตรปจฺจยธมฺมา นาม น โหนฺตีติ จ สกฺกา วตฺตุํ. ยถา ตํ รญฺโญ โยธา นาม อตฺถิ, กทาจิ ราชา กาลํ ญตฺวา ตุเมฺห อิทานิ มายุชฺฌถ, ยุทฺธกาโล น โหติ, อสุกสฺมึ กาเล เอว ยุชฺฌถาติ วเทยฺย. เต จ ตทา อยุชฺฌมานา วิจเรยฺยุํ. เอวํ สนฺเตปิ เตสํ ยุชฺฌนสตฺติ นาม นตฺถีติ จ, เต โยธา นาม น โหนฺตีติ จ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

เอตฺถ วเทยฺยุํ, อิมสฺมึ ปจฺจเย เต ปน อรูปธมฺมภาเวน อสณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌปริจฺเฉทธมฺมสฺส นาม กสฺสจิ อภาวโต สพฺพโส อนฺตรรหิตา เอว โหนฺตีติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต ปุพฺเพ อารมฺมณ ปจฺจเย เภริสทฺทวีณาสทฺโทปมาหิ โย จิตฺตานํ ขเณ ขเณ อุปฺปาโท จ นิโรโธ จ วุตฺโต, โส อเมฺหหิ กถํ ปจฺเจตพฺโพติ. อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ นานาจิตฺตานํ ขณมตฺเตปิ ปุพฺพาปร ปริวตฺตนสฺส โลเก ปญฺญายนโต. อยมตฺโถ ปุพฺเพ จิตฺต ยมกทีปนิยํ วิตฺถารโต วุตฺโตเยวาติ. สมนนฺตรปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.

๖. สหชาตปจฺจโย

ปจฺจยธมฺมวิภาโค จ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวิภาโคจ วุจฺจติ. เอกโต อุปฺปนฺนา สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สหชาต ปจฺจยา จ โหนฺติ สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนา จ. ปฏิสนฺธินามกฺขนฺธา จ ปฏิสนฺธิสหชาตํ หทยวตฺถุ จ อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา จ โหนฺติ สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนา จ. สพฺพานิ มหาภูตานิปิ อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา จ โหนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ. ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ สพฺพานิ กมฺมชรูปานิ จ ปวตฺติกาเล ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตน เตน จิตฺเตน ชาตานิ สพฺพานิ จิตฺตชรูปานิ จ สหชาตจิตฺตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนานิ นาม. สพฺพานิ อุปาทารูปานิ สหชาตมหาภูตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานิ นาม.

เกนฏฺเฐน สหชาโต, เกนฏฺเฐน ปจฺจโย. สห ชานนฏฺเฐน สหชาโต, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโย. ตตฺถ สหชานนฏฺเฐนาติ โย ธมฺโม ชายมาโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ ธมฺเมหิ สเหว สยญฺจ ชายติ อุปฺปชฺชติ, อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเน จ ธมฺเม อตฺตนา สเหว ชเนติ อุปฺปาเทติ, ตสฺส โส อตฺโถ สหชานนฏฺโฐ นาม.

ยถา สูริโย นาม อุทยนฺโต สูริยาตเป จ สูริยา โลเก จ อตฺตนา สเหว ชนยนฺโต อุเทติ. ยถา จ ปทีโป นาม ชลนฺโต ปทีปาตเป จ ปทีปาโลเก จ อตฺตนา สเหว ชนยนฺโต ชลติ. เอวเมวํ อยํ ปจฺจยธมฺโม อุปฺปชฺชมาโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม อตฺตนา สเหว อุปฺปาเทติ. ตตฺถ สูริโย วิย เอกเมโก นาม ธมฺโม, สูริยาตปา วิย ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา, สูริยาโลกา วิย สหชาตรูปธมฺมา. ตถา สูริโย วิย เอกเมโก มหาภูตรูปธมฺโม, สูริยาตปา วิย สหชาตมหาภูตธมฺมา, สูริยาโลกา วิย สหชาตอุปาทารูปธมฺมา, เอส นโย ปทีปุปมายปีติ. สหชาตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๗. อญฺญมญฺญปจฺจโย

สหชาตปจฺจเย วิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ โย โย ปจฺจย ธมฺโมติ วุตฺโต, โส โส เอว อิธ ปจฺจยธมฺโม เจว ปจฺจยุปฺปนฺน ธมฺโม จ โหติ. สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยธมฺมา จ โหนฺติ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา. สหชาตา จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยธมฺมา จ โหนฺติ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ. ปฏิสนฺธินามกฺขนฺธา จ ปฏิสนฺธิ สหชาตํ หทยวตฺถุรูปญฺจ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยธมฺมา จ โหนฺติ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยเยว.

ยถา อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย อุสฺสาปิตา ตโย ทณฺฑา อญฺญมญฺญสฺส นิสฺสยา จ โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นิสฺสิตา จ. เตสุ เอกเมกสฺมึ อุสฺสิเต สพฺเพ อุสฺสิตา โหนฺติ, เอกเมกสฺมึ ปตนฺเต สพฺเพ ปตนฺติ. เอวํ อญฺญมญฺญธมฺมา จ ทฏฺฐพฺพา.

เอตฺถ วเทยฺยุํ, สพฺเพ เจตสิกา ธมฺมา จิตฺตปจฺจยํ อลภ มานา อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกนฺตีติ ยุตฺตํ. กสฺมา. ผุสนาทีนํ เจตสิก กิจฺจานํ วิชานนกิจฺจปุพฺพงฺคมตฺตา, มโนปุพฺพงฺคมาติ หิ วุตฺตํ. จิตฺตํ ปน เจตสิกปจฺจยํ อลภมานํ อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกตีติ น ยุชฺเชยฺยาติ. วุจฺจเต, เจตสิกธมฺมา นาม จิตฺตสฺส สหายงฺคานิ โหนฺติ. ตสฺมา เตหิ วินา จิตฺตมฺปิ อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกติเยว. เอเสว นโย จตูสุ มหาภูเตสุปีติ. อุปาทารูปานิ ปน มหาภูตานํ นิสฺสนฺทมตฺตตฺตา สหายงฺคานิ น โหนฺตีติ. นนุ อาหารรูปญฺจ ชีวิตรูปญฺจ ปจฺจยวิเสสตฺตา สหายงฺคํ โหตีติ. วุจฺจเต, ฐิติยา เอว สหายงฺคํ โหติ. น อุปฺปาเท. อิธ ปน อุปฺปาเท สหายงฺคํ อธิปฺเปตนฺติ. อญฺญมญฺญปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๘. นิสฺสยปจฺจโย

ติวิโธ นิสฺสยปจฺจโย, สหชาตนิสฺสโย วตฺถุ ปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโย.

ตตฺถ กตโม สหชาตนิสฺสโย. สพฺโพ สหชาต ปจฺจโย สหชาตนิสฺสโย. ตสฺมา ตตฺถ ปจฺจยวิภาโค จ ปจฺจยุปฺปนฺนวิภาโค จ สหชาตปจฺจเย วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

กตโม ปน วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย. ฉ วตฺถูนิ จกฺขุ วตฺถุ โสตวตฺถุ ฆานวตฺถุ ชิวฺหาวตฺถุ กายวตฺถุ หทยวตฺถุ. อิมานิ ฉวตฺถูนิ ปวตฺติกาเล สตฺตานํ วิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเร ชาตนิสฺสโย.

วตฺถุรูปเมว ปุเรชาตํ หุตฺวา นิสฺสโย วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย. ตตฺถ จิตฺตเจตสิกานํ นิสฺสยฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ นาม. ปุเรชาตนฺติ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อุปฺปตฺติกฺขณโต ปุริเม ขเณ ชาตํ.

ตตฺถ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ตทา ปุเรชาตสฺส วตฺถุรูปสฺส อภาวโต อตฺตนา สหุปฺปนฺนเมว หทยวตฺถุรูปํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. ปฐม ภวงฺคจิตฺตํ ปน ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนหทย วตฺถุรูปํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. ทุติยภวงฺคจิตฺตํ ปฐมภวงฺคจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. เอวํ ตติยภวงฺคจิตฺตํ ทุติย ภวงฺคจิตฺเตน สหุปฺปนฺนนฺติอาทินา ยาวมรณาสนฺนกาลา ทฺวินฺนํ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย เวทิตพฺโพ.

ยถา วีณาสทฺทา นาม วีณาตนฺตีสุ วีณาทณฺฑเกหิ ปหรณเวเคน เอว ชายนฺติ, โน อญฺญถา. ตถา ปญฺจวิญฺญาณานิ นาม ปญฺจวตฺถุสงฺขาเตสุ ปญฺจทฺวาเรสุ ปญฺจนฺนํ อารมฺมณานํ อาปาตา คมนเวเคน เอว ชายนฺติ, โน อญฺญถา.

อาปาตาคมนญฺจ เตสํ ทฺวารารมฺมณานํ ฐิติปตฺตกาเล เอว โหติ. อาปาตาคมนปจฺจยา จ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคํ จลติ. ภวงฺคจลน ปจฺจยา จ อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. อาวชฺชนปจฺจยา จ ตานิ ปญฺจวิญฺญาณานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา จกฺขาทีนิ ปญฺจวตฺถูนิ ปุเร อตีตภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนานิ เอว ปญฺจวิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ.

มรณาสนฺนกาเล ปน สพฺพานิ ฉ วตฺถูนิ จุติจิตฺตโต ปุเร สตฺตรสมสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เอว อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต ปรํ น อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา มรณาสนฺนกาเล ภวงฺคจิตฺตานิ จ สพฺพานิ ฉทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ จ จุติจิตฺตญฺจ ปุเรตรํ อุปฺปนฺนานิ ตานิเยว อตฺตโน อตฺตโน วตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. อยํ วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย.

กตโม ปน วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโย. ยทา อตฺตโน อชฺฌตฺตํ วตฺถุรูปํ อารพฺภ ยํ รูปํ นิสฺสาย มม มโนวิญฺญาณํ วตฺตติ, เอตํ มม เอโส หมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ เอวํ ตณฺหามาน ทิฏฺฐีหิ คหณวเสน วา เอตํ อนิจฺจํ เอตํ ทุกฺขํ เอตํ อนตฺตาติ เอวํ สมฺมสนวเสน วา อาวชฺชนาทีนิ มโนทฺวาริกวีถิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตทา ตํ ตํ วตฺถุรูปํ ปจฺเจกํ เตสํ นิสฺสยวตฺถุ จ โหติ เตสํ อารมฺมณญฺจ. ตสฺมา ตํ ตํ หทยรูปํ ตสฺส ตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส วตฺถารมฺมณปุเรชาตปจฺจโย โหติ. อยํ วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตนิสฺสโย. เอวํ นิสฺสยปจฺจโย ติวิโธ โหติ.

อิธ สุตฺตนฺตนิสฺสโยปิ วตฺตพฺโพ. อิเม มนุสฺสา วา ติรจฺฉานคตา วา รุกฺขาทโย วา มหาปถวิยํ ปติฏฺฐิตา, มหา ปถวี จ เหฏฺฐา มหาอุทกกฺขนฺเธ, มหาอุทกกฺขนฺโธ จ เหฏฺฐา มหาวาตกฺขนฺเธ, มหาวาตกฺขนฺโธ จ เหฏฺฐา อชฏากาเส, มนุสฺสา เคเหสุ, ภิกฺขู วิหาเรสุ, เทวา ทิพฺพวิมาเนสูติอาทินา สพฺพํ โลกปฺปวตฺตึ ญตฺวา นิสฺสยปจฺจโย เวทิตพฺโพ. นิสฺสยปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๙. อุปนิสฺสยปจฺจโย

ติวิโธ อุปนิสฺสยปจฺจโย, อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย. ตตฺถ อารมฺมณูป นิสฺสโย อารมฺมณาธิปติปจฺจยสทิโส, อนนฺตรูปนิสฺสโย อนนฺตรปจฺจยสทิโส.

กตโม ปกตูปนิสฺสโย. สพฺเพปิ อตีตานาคต ปจฺจุปฺปนฺนา อชฺฌตฺตพหิทฺธาภูตา จิตฺตเจตสิกรูปธมฺมา จ นิพฺพานญฺจ ปญฺญตฺติ จ สพฺเพสํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ ยถารหํ ปกตูปนิสฺสโย.

ตตฺถ อตีโต ปรินิพฺพุโต อมฺหากํ พุทฺโธ จ ธมฺโม จ อริยสาวกสงฺโฆ จ สมฺมุติสงฺฆปรมฺปรา จ อมฺหากํ ปจฺฉิม ชนานํ กุสลุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตถา โลเก อตีตา กาลงฺกตา มาตาปิตโร จ อาจริยา จ ปณฺฑิตสมณพฺราหฺมณา จ ปากฏา นานาติตฺถาจริยา จ มหิทฺธิกา มหานุภาวา โปราณกราชาโน จ ปจฺฉิมกานํ ชนานํ กุสลุปฺปตฺติยา วา อกุสลุปฺปตฺติยา วา สุขทุกฺขุปฺปตฺติยา วา ปกตูปนิสฺสโย. ตถา หิ เต ปจฺฉิมกานํ ชนานํ อตฺถาย นานาสทฺธมฺมปญฺญตฺติโย วา นานาอสทฺธมฺมปญฺญตฺติโย วา นานาโลกูปกรณานิ วา ปุเร ปฏฺฐเปสุํ. ปจฺฉิมชนา จ เตหิ ปฏฺฐปิเตสุ ทานสีลาทิธมฺเมสุ วา โลกจาริตฺต กุลโคตฺตจาริตฺต ธมฺเมสุ วา นานาทิฏฺฐิวาเทสุ วา นานากมฺมายตนสิปฺปายตน วิชฺชาฐาเนสุ วา ยถาปฏฺฐปิเตสุ คามนิคมนครเขตฺตวตฺถุ ตฬากโปกฺขรณิอาวาฏาทีสุ วา เคหรถสกฏนาวา สมฺโปตสมฺพนฺธาทีสุ วา ชาตรูปรชตมณิมุตฺตาทีสุ วา ทายชฺชํ ปฏิปชฺชนฺตา โลเก วฑฺฒนฺติ.

อนาคโตปิ เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ จ ตสฺส ธมฺโม จ ตสฺส สงฺโฆ จ เอตรหิ พหุชฺชนานํ ปารมิปุญฺญปฺปวตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตถา อิมสฺมึ ภเว จ ปจฺฉิเม กาเล ปฏิลภิสฺสมานา อิสฺสริยฏฺฐานธนธญฺญสมฺปตฺติโย ปุริเม กาเล ฐิตานํ มหาชนานํ นานาภิสงฺขารุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสย ปจฺจโย. อนาคตภเว จ อนุภวิสฺสมานา ภวสมฺปตฺติ โภค สมฺปตฺติโย มคฺคผลนิพฺพานสมฺปตฺติโย จ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺนภเว ฐิตานํ ทานสีลาทิปุญฺญกิริยุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ยถา หิ โลเก เหมนฺเต กาเล ธญฺญปฺผลานิ ลภิสฺสามาติ วสฺสิเก กาเล กสฺสนวปฺปนกมฺมานิ อารภนฺติ, กมฺเม สิทฺเธ ตํ ตํ ธนํ ลภิสฺสามาติ ปุพฺพภาเค ตํ ตํ วีริยกมฺมํ วา ตํ ตํ ปญฺญากมฺมํ วา อารภนฺติ. ตตฺถ ธญฺญปฺผลปฺปฏิลาโภ จ ตํ ตํ ธนปฺปฏิ ลาโภจ ตํ ตํ กมฺมารมฺภสฺส อนาคตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย ตํ ตํ กมฺมารมฺโภ จ ธญฺญปฺผลปฺปฏิลาภสฺส จ ตํ ตํ ธนปฺปฏิ ลาภสฺส จ อตีตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. เอวเมว ปจฺฉิเม อนาคเต กาเล นานากมฺมปฺผลานิ สมฺปสฺสนฺตา ปตฺถยนฺตา มหาชนา ปุริเม ปจฺจุปฺปนฺเน กาเล นานาปุญฺญกมฺมานิ อารภนฺติ. ตตฺถ ปุญฺญปฺผลานิ ปุญฺญกมฺมานํ อนาคตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ปุญฺญกมฺมานิ ปุญฺญปฺผลานํ อตีตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตสฺมา อนาคตปกตูปนิสฺสโยปิ อตีตปกตูปนิสฺสโย วิย อติมหนฺโต ปจฺจโย โหติ.

ปจฺจุปฺปนฺนา พุทฺธาโย ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนานํ มนุสฺสเทวพฺรหฺมานํ ปจฺจุปฺปนฺนา มาตาปิตโร ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปุตฺตธีตาทีนํ ปจฺจุปฺปนฺนปกตูป นิสฺสโย นาม. โส สุปากโฏเยว.

อชฺฌตฺตภูตา ปกตูปนิสฺสยธมฺมา นาม พุทฺธาทีสุ สวิญฺญาณกสนฺตาเนสุ อุปฺปนฺนา ปจฺจยธมฺมา. พหิทฺธาภูตา ปกตูปนิสฺสยธมฺมา นาม สตฺตานํ ปติฏฺฐานภูตา ปถวิปพฺพตนที สมุทฺทาทโย เตสํ เตสํ สตฺตานํ พหูปการา อรญฺญวนรุกฺข ติณปุพฺพณฺณาปรณฺณาทโย จนฺทสูริยคหนกฺขตฺตาทโย วสฺโสทกอคฺคิวาตสีตอุณฺหาทโย จ สพฺเพปิ เต สตฺตานํ กุสลุปฺปตฺติยา วา อกุสลุปฺปตฺติยา วา สุขุปฺปตฺติยา วา ทุกฺขุปฺปตฺติยา วา พลวปจฺจยา โหนฺติ.

อิเม ชนา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายิสฺสามาติ โพธิปกฺขิย ธมฺเม วา ภาเวนฺติ, อนาคเต พุทฺธกาเล ปรินิพฺพายิสฺสามาติ ปารมีธมฺเม วา ปริปูเรนฺติ. ตตฺถ นิพฺพานํ เตสํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลวปจฺจโย โหติ.

โลเก นานาโวหารภูตา นามปญฺญตฺติโย จ พุทฺธ สาสเน ติปิฏกปริยตฺติธมฺมภูตา นามปญฺญตฺติโย จ เตสํ เตสํ อตฺถานํ ชานนตฺถาย พลวปจฺจโย.

ตตฺถ สงฺขตธมฺมา นาม ปจฺจเย สติ อุปฺปชฺชนฺติ, อสติ นุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชิตฺวาปิ ปจฺจเย สติ ติฏฺฐนฺติ, อสติ น ติฏฺฐนฺติ. ตสฺมา เตสํ อุปฺปตฺติยา วา ฐิติยา วา ปจฺจโย นาม อิจฺฉิตพฺโพ. นิพฺพานํ ปน ปญฺญตฺติ จ อสงฺขตธมฺมา โหนฺติ อชาติธมฺมา อนุปฺปาทธมฺมา นิจฺจ ธมฺมา ธุวธมฺมา. ตสฺมา เตสํ อุปฺปาทาย วา ฐิติยา วา ปจฺจโย นาม นตฺถีติ.

กุสโล กุสลสฺส อุปนิสฺสโย. สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยตีติอาทินา สุปากโฏ. ตถา ราคํ อุปนิสฺสาย ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยตีติอาทินา สปฺปายํ อุตุํ สปฺปายํ โภชนํ อุปนิสฺสาย กายิกํ สุขํ ปจฺจนุโภตีติอาทินา จ อกุสโล อกุสลสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺส อุปนิสฺสโยปิ สุปากโฏ.

กุสโล ปน อกุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. ทานํ ทตฺวา เตน ทาเนน อตฺตานํ อุกฺกํเสติ, ปรํ วมฺเภติ. ตถา สีล สมฺปนฺโน หุตฺวา สมาธิสมฺปนฺโน หุตฺวา ปญฺญาสมฺปนฺโน หุตฺวา อตฺตานํ อุกฺกํเสติ, ปรํ วมฺเภติ.

กุสโล อพฺยากตสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. สพฺพานิ จตุภูมิกกุสลกมฺมานิ วา กมฺมปริวารานิ กุสลานิ วา กาลนฺตเร จตุภูมิกานํ วิปากาพฺยากตานํ พลวูปนิสฺสโย. ทานปารมึ ปูเรนฺตา ปูรณกาเล พหุํ กายิกทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. ตถา สีลปารมึ นิกฺขมปารมึ ปญฺญาปารมึ วีริยปารมึ ขนฺติปารมึ สจฺจปารมึ อธิฏฺฐานปารมึ เมตฺตาปารมึ อุเปกฺขา ปารมึ. เอเสว นโย ฌานภาวนา มคฺคภาวนาสุปิ.

อกุสโล กุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. อิเธกจฺโจ ปาปํ กตฺวา ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตสฺส ปาปสฺส ปหานาย ทานสีลฌานมคฺคกุสลานิ สมฺปาเทติ. ตํ ปาปํ เตสํ กุสลานํ พลวูปนิสฺสโย.

อกุสโล อพฺยากตสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. อิธ พหู ชนา ทุจฺจริตานิ กตฺวา จตูสุ อปาเยสุ ปติตฺวา อปายทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. ทิฏฺฐธมฺเมปิ เกจิ อตฺตโน วา ปรสฺส วา ทุจฺจริตกมฺม ปจฺจยา พหุํ ทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. เกจิ ทุจฺจริตกมฺเมน ธนํ ลภิตฺวา สุขํ ปจฺจนุภวนฺติ. พหุชฺชนา ราคมูลกํ พหุํ ทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ, โทสมูลกํ ทิฏฺฐิมูลกํ มานมูลกนฺติ.

อพฺยากโต กุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. ธน สมฺปตฺติยา ทานํ เทติ, สีลํ ปูเรติ, ปญฺญํ ปูเรติ, ภาวนาสปฺปายํ อาวาสํ วา เลณํ วา คุหํวา รุกฺขํ วา อรญฺญํ วา ปพฺพตํ วา โคจรคามํ วา อุตุสปฺปายํ วา อาหารสปฺปายํ วา ลภิตฺวา ตํ ตํ ภาวนํ ภาเวติ.

อพฺยากโต อกุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. โลเก จกฺขุสมฺปทํ นิสฺสาย พหูนิ ทสฺสนมูลานิ อกุสลานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอส นโย โสตสมฺปทาทีสุ. ตถา หตฺถสมฺปทํ ปาทสมฺปทํ สตฺถสมฺปทํ อาวุธสมฺปทนฺติอาทินาปิ วตฺตพฺโพ. เอวํ อุปนิสฺสโย ติวิโธ โหติ.

อิธ สุตฺตนฺตูปนิสฺสโยปิ วตฺตพฺโพ. กลฺยาณมิตฺตํ อุป นิสฺสาย ปาปมิตฺตํ อุปนิสฺสาย คามํ อุปนิสฺสาย อรญฺญํ อุปนิสฺสายาติอาทินา พหูสุ ฐาเนสุ อาคโต. อปิ จ ปญฺจนิยามธมฺมา สตฺตโลก สงฺขารโลก โอกาสโลก สงฺขาตานํ ติณฺณํ โลกานํ อวิจฺฉินฺนปฺปวตฺติยา พลวปจฺจยา โหนฺติ. อยญฺจ อตฺโถ นิยามทีปนิยํ อเมฺหหิ วิตฺถารโต ทีปิโตติ.

เกนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิสฺสโยติ. อธิปติภูตํ อารมฺมณเมว อารมฺมณิกธมฺมานํ พลวนิสฺสยฏฺเฐน อารมฺมณูป นิสฺสโย.

เกนฏฺเฐน อนนฺตรูปนิสฺสโยติ. ปุริมํ อนนฺตรจิตฺตเมว ปจฺฉิมสฺส อนนฺตรจิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถาย พลวนิสฺสยฏฺเฐน อนนฺตรูปนิสฺสโย. มาตา วิย ปุริมจิตฺตํ, ปุตฺโต วิย ปจฺฉิมจิตฺตํ. ยถา มาตา อตฺตโน อนนฺตเร ปุตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถาย พลวูป นิสฺสโย โหติ, ตถา ปุริมจิตฺตํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถายาติ.

เกนฏฺเฐน ปกตูปนิสฺสโยติ. ปกติยาว โลเก ปณฺฑิตานํ ปากโฏ อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย.

เอตฺถ จ อนนฺตรูปนิสฺสยานุภาโว อนนฺตรจิตฺเต เอว ผรติ. ปกตูปนิสฺสยานุภาโว ปน ทูเรปิ ผรติเยว. ตถา หิ อิมสฺมึ ภเว ปุริเมสุ ทิวเสสุ วา มาเสสุ วา สํวจฺฉเรสุ วา ทิฏฺฐสุตฆายิตสายิตผุสิตวิญฺญาตานิ อารมฺมณานิ ปจฺฉาตถารูเป ปจฺจเย สติ วสฺสสเตปิ มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. อิทํ นาม ปุพฺเพ มยา ทิฏฺฐํ สุตนฺติอาทินา สตฺตา อนุสฺสรนฺติ. โอปปาติกสตฺตา ปน ปุริมภวํปิ อนุสฺสรนฺติ. ตถา มนุสฺเสสุปิ อปฺเปกจฺเจ ชาติสฺสรสญฺญาลาภิโน. ตถา ปุพฺเพ อเนกสตสหสฺเสสุ ทิฏฺฐาทีสุ วตฺถูสุ ปจฺฉา เอกสฺมึ ขเณ เอกํ วตฺถุํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา ตสฺมึ เอว ขเณ พหูสุปิ เตสุ มโนวิญฺญาณสนฺตานํ ผรมานํ ปวตฺตตีติ. อุปนิสฺสยปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ปุเรชาตปจฺจโย

ติวิโธ ปุเรชาตปจฺจโย. วตฺถุปุเรชาตปจฺจโย จ อารมฺมณปุเรชาตปจฺจโย จ วตฺถารมฺมณปุเรชาตปจฺจโย จ.

ตตฺถ วตฺถุปุเรชาโต จ วตฺถารมฺมณปุเรชาโต จ ปุพฺเพ นิสฺสยปจฺจเย นิสฺสยนาเมน วุตฺตา เอว.

อารมฺมณปุเรชาโต นาม ปจฺจุปฺปนฺนานิ อฏฺฐารสนิปฺผนฺนรูปานิ เอว. เตสุปิ ปจฺจุปฺปนฺนานิ รูปสทฺทาทีนิ ปญฺจารมฺมณานิ ปญฺจนฺนํ ปญฺจวิญฺญาณ วีถิจิตฺตานํ นิยมโต อารมฺมณปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ. ยถา หิ วีณาสทฺทา นาม วีณาตนฺตีสุ วีณาทณฺฑเกน ปหรณ ปจฺจยา เอว อุปฺปชฺชนฺติ. เอวญฺจ สติ เต สทฺทา ปุเรชาตาหิ วีณาตนฺติ วีณาทณฺฑเกหิ วินา อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวเมวํ ปญฺจ วิญฺญาณ วีถิจิตฺตานิปิ ปญฺจสุ วตฺถุทฺวาเรสุ ปญฺจนฺนํ อารมฺมณานํ อาปาตาคมน ปจฺจยา เอว อุปฺปชฺชนฺติ. อาปาตาคมนญฺจ เตสํ ทฺวินฺนํ ฐิติปตฺตกาเล เอว โหติ. น เกวลญฺจ ตสฺมึ กาเล ตานิ ปญฺจารมฺมณานิ เตสุ ปญฺจวตฺถูสุ เอว อาปาตมาคจฺฉนฺติ. อถ โข ภวงฺคมโนทฺวาเรปิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺติเยว. ตสฺมึ อาปาตคมนตฺตา เอว ตํ ภวงฺคมฺปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ จลิตฺวา อุปจฺฉิชฺชติ, ภวงฺคุปจฺเฉเท เอว ตานิ วีถิจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอวญฺจ สติ ตานิ วีถิจิตฺตานิ ปุเรชาเตหิ วตฺถุ ทฺวารารมฺมเณหิ วินา อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกนฺตีติ. ตานิ ปน สพฺพานิปิ อฏฺฐารสนิปฺผนฺนรูปานิ นิรุทฺธานิ หุตฺวา อตีตานิปิ โหนฺติ, อนุปฺปนฺนานิ หุตฺวา อนาคตานิปิ โหนฺติ. อุปฺปนฺนานิ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนานิปิ โหนฺติ. สพฺพานิปิ มโนวิญฺญาณวีถิจิตฺตานํ อารมฺมณานิ โหนฺติ. เตสุ ปจฺจุปฺปนฺนานิ เอว เตสํ อารมฺมณปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ. ยทา ทูเร วา ปฏิจฺฉนฺเน วา ฐิตํ ตํ ตํ อารมฺมณวตฺถุํ มนสา เอว อารมฺมณํ กโรติ, ตทา ตํ ตํ วตฺถุ สเจ ตตฺถ ตตฺถ วิชฺชมานํ โหติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม โหติ. ปุเรชาตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๑๑. ปจฺฉาชาตปจฺจโย

ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ปจฺจุปฺปนฺนํ จิตฺตํ ปุเรชาตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จตุ สมุฏฺฐานิกสฺส รูปกายสฺส วุฑฺฒิวิรุฬฺหิยา ปจฺฉาชาตปจฺจโย. ยถา ตํ ปจฺฉิมวสฺเสสุ อนุวสฺสํ วสฺสมานานิ วสฺโสทกานิ ปุริมวสฺเสสุ ชาตานํ รุกฺขโปตกานํ วุฑฺฒิวิรุฬฺหิยา ปจฺฉาชาต ปจฺจยา โหนฺตีติ.

ตตฺถ ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ จิตฺตนฺติ ปฐมภวงฺคโต ปฏฺฐาย ยาว จุติ จิตฺตา สพฺพํ จิตฺตํ วุจฺจติ. ปุเรชาตสฺสาติ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ กมฺมชรูปกายํ อาทึ กตฺวา อชฺฌตฺตสนฺตานปริยาปนฺโน สพฺโพ จตุสมุฏฺฐานิกรูปกาโย วุจฺจติ.

ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนสฺส กมฺมชรูปกายสฺส ปฐม ภวงฺคาทีนิ ปนฺนรสภวงฺคจิตฺตานิ ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติ. ปฏิสนฺธิ จิตฺตํ ปน เตน กาเยน สหุปฺปนฺนตฺตา ปจฺฉชาตํ น โหติ. โสฬสมภวงฺคจิตฺตญฺจ ตสฺส กายสฺส ภิชฺชนกฺเขตฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ปจฺจโย น โหติ. ตสฺมา ปนฺนรสภวงฺคจิตฺตานีติ วุตฺตํ.

ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ ปน เทฺว รูปกายา อุปฺปชฺชนฺติ กมฺมชรูปกาโย จ อุตุชรูปกาโยจ. ตถา ภงฺคกฺขเณปิ. ปฐมภวงฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ปน ตโย รูปกายา อุปฺปชฺชนฺติ กมฺมชรูปกาโย จ อุตุชรูปกาโย จ จิตฺตชรูปกาโย จ. ยทา พหิทฺธาหารปฺผรณํ ลภิตฺวา อชฺฌตฺตาหาโร อาหารชรูปกายํ ชเนติ, ตโต ปฏฺฐาย จตุสมุฏฺฐานิกา จตฺตาโร รูปกายา ทีป ชาลา วิย ปวตฺตนฺติ. เต อุปฺปาทกฺขณํ อติกฺกมฺม ยาว ฐิติภาเวน ธรนฺติ, ตาว ปนฺนรสจิตฺตานิ เตสํ กายานํ ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติเยว.

วุฑฺฒิวิรุฬฺหิยาติ จตุสมุฏฺฐานิกรูปสนฺตติยา อุปรูปริ วุฑฺฒิยา จ วิรุฬฺหิยา จ. ตถาหิ ปุริมา ปุริมา จตฺตาโร รูปกายา สเจ ปจฺฉาชาต ปจฺจยํ ปุนปฺปุนํ ลภนฺติ, เอวํ สติ เต นิรุชฺฌนฺตาปิ ปจฺฉารูปสนฺตติปรมฺปรานํ วุฑฺฒิยา จ วิรุฬฺหิยา จ เวปุลฺลาย จ พลว ปจฺจยา หุตฺวา นิรุชฺฌนฺตีติ. ปจฺฉาชาตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๑๒. อาเสวนปจฺจโย

ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ สตฺตรส โลกิยกุสล จิตฺตานิ อาวชฺชนทฺวยวชฺชิตานิ อฏฺฐารสกิริยจิตฺตานีติ สตฺต จตฺตาลีสํ โลกิยชวนจิตฺตานิ อาเสวนปจฺจโย. เตสุ นิรนฺตรปฺปวตฺตํ ชวนสนฺตตึ ปตฺวา ปุริมํ ปุริมํ ชวนจิตฺตํ อาเสวน ปจฺจโย. จตูหิ มคฺคจิตฺเตหิ ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ จิตฺตํ อาเสวนปจฺจยุปฺปนฺนํ.

เกนฏฺเฐน อาเสวนนฺติ. อุปรูปริปคุณภาววฑฺฒนตฺถํถาม พลวฑฺฒนตฺถญฺจ ปริวาสคฺคาหาปนฏฺเฐน.

ตตฺถ ปคุณภาโวติ ปุนปฺปุนํ สชฺฌายิตสฺส ปาฬิปาฐสฺส สุเขน ปวตฺตนํ วิย ชวนฏฺฐานชวนกิจฺจสงฺขาเต ฐานกิจฺจวิเสเส ปจฺฉิม ปจฺฉิมจิตฺตสฺส สุเขน ปวตฺตนํ. ปริวาโส นาม โกเสยฺยวตฺถํ ปุนปฺปุนํ สุคนฺเธน ปริวาสนํ วิย จิตฺตสนฺตาเน ปุนปฺปุนฺนํ รชฺชนทุสฺสนาทินา วา อรชฺชน อทุสฺสนาทินา วา ปริวาสนํ. ปุริมสฺมึ ชวนจิตฺเต นิรุทฺเธปิ ตสฺส ชวนเวโค น นิรุชฺฌติ, ปจฺฉิมํ จิตฺตสนฺตานํ ผรมาโน ปวตฺตติเยว. ตสฺมา ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ชวนจิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ เตน เวเคน ปคฺคหิตํ พลวตรํ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ. เอวํ ปุริมจิตฺตํ อตฺตโน ปริวาสํ ปจฺฉิมจิตฺตํ คณฺหาเปติ. ปจฺฉิมญฺจ จิตฺตํ ปุริมสฺส จิตฺตสฺส ปริวาสํ คเหตฺวา ปวตฺตติ. เอวํ สนฺเตปิ โส อาเสวนเวโค ปกติยา สตฺตหิ จิตฺตวาเรหิ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, ตโต ปรํ ตทารมฺมณวิปาก จิตฺตํ วา อุปฺปชฺชติ, ภวงฺค จิตฺตวาโร วา ปวตฺตติ.

อิธ สุตฺตนฺตาเสวนปจฺจโยปิ วตฺตพฺโพ. สติปฏฺฐานํ ภาเวติ, สมฺมปฺปธานํ ภาเวติ, สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ, ธมฺม วิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ, สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ, สมฺมาสงฺกปฺปํ ภาเวตีติอาทินา พหูสุ ฐาเนสุ วุตฺโต. ตตฺถ ภาเวตีติ เอกํปิ ทิวสํ ภาเวติ, สตฺตปิ ทิวสานิ ภาเวติ, เอกํปิ มาสํ ภาเวติ, สตฺตปิ มาสานิ ภาเวติ, เอกํปิ สํวจฺฉรํ ภาเวติ, สตฺตปิ สํวจฺฉรานิ ภาเวตีติ อตฺโถ.

ปุริมปุริเมสุ ภเวสุ อาเสวิตานิ ภาวิตานิ พหุลี กตานิ กุสลานิ วา อกุสลานิ วา ปจฺฉิมปจฺฉิเมสุ ภเวสุ พลวตรานํ กุสลานํ วา อกุสลานํ วา อุปฺปตฺติยา อาเสวน ปจฺจโย.

กาลนฺตเร วา ภวนฺตเร วา ตาทิสานํ กุสลากุสลานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย อุปนิสฺสยปจฺจโย นาม. เตสํเยว พลวตรตฺถาย ปจฺจโย อาเสวนปจฺจโย นาม.

โลเกปิ มหนฺเตสุ จิตฺตภาวนากมฺเมสุ วาจา ภาวนากมฺเมสุ กายภาวนากมฺเมสุ องฺคปจฺจงฺคภาวนากมฺเมสุ กมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฐาเนสุ จ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมานํ นิสฺสนฺทคุณา นาม สนฺทิสฺสนฺติเยว.

สพฺเพสํ ขณิกธมฺมานํ มชฺเฌ เอวรูปสฺส อาเสวน ปจฺจยสฺส วิชฺชมานตฺตา ปุริสพลปุริสถามานํ อุปรูปริ วฑฺฒน วเสน จิรกาลํ ปวตฺติตานิ ปุริสกมฺมานิ นิปฺผตฺตึ ปาปุณนฺติ, สพฺพญฺญุพุทฺธภาวํปิ คจฺฉนฺติ. อาเสวนปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๑๓. กมฺมปจฺจโย

ทุวิโธ กมฺมปจฺจโย สหชาตกมฺมปจฺจโย นานากฺขณิก กมฺมปจฺจโย.

ตตฺถ ขณตฺตยสมงฺคิ ภูตา สพฺพาปิ กุสลากุสลา พฺยากตเจตนา สหชาตกมฺม ปจฺจโย. เจตนาสมฺปยุตฺตา สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมาจ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนา กมฺมชรูปธมฺมา จ ปวตฺติกาเล สพฺเพปิ จิตฺตชรูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

อตีตา กุสลากุสลเจตนา นานากฺขณิกกมฺม ปจฺจโย. พาตฺตึสวิธา โลกิยวิปาก จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จ สพฺเพ กมฺมชรูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

เกนฏฺเฐน กมฺมนฺติ. กิริยาวิเสสฏฺเฐน กมฺมํ. เจตนา หิ กิริยา วิเสโส โหติ สพฺพกมฺเมสุ เชฏฺฐกตฺตา. ตา หิ สพฺเพสุ กายวจีมโนกมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเตสุ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิปฺผตฺตตฺถาย สมฺปยุตฺตธมฺเม เจเตติ กปฺเปติ สํวิทหติ, เอกโต อุฏฺฐาเปติ, ตสฺมา สพฺพกมฺเมสุ เชฏฺฐกา โหติ. อิติ กิริยาวิเสสฏฺเฐน กมฺมํ นาม. กโรนฺติ เอเตนาติ วา กมฺมํ. กึ กโรนฺติ. กายิกกิริยํปิ กโรนฺติ, วาจสิกกิริยํปิ กโรนฺติ, มานสิกกิริยํปิ กโรนฺติ. ตตฺถ กายิกกิริยา นาม คมนฐาน นิสชฺชาทโย อภิกฺกมนปฏิกฺกมนาทโย อนฺตมโส อกฺขิทลานํ อุกฺขิปนนิกฺขิปนานิปิ. วาจสิกกิริยา นาม วาจาปวตฺตนกิริยา. มานสิกกิริยา นาม สุจินฺติต ทุจินฺติตกิริยา, อนฺตมโส ปญฺจ วิญฺญาณานํ ทสฺสนกิจฺจสวนกิจฺจาทีนิปิ. สพฺพาปิ อิมา กิริยาโย เอตาย เจตนาย สตฺตา กโรนฺติ, สํวิทหนฺติ, ตสฺมา สา เจตนา กมฺมํ นาม.

อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนน สห ชายตีติ สหชาตํ. สหชาตญฺจ ตํ กมฺมญฺจาติ สหชาตกมฺมํ. สหชาตกมฺมํ หุตฺวา ปจฺจโย สหชาตกมฺม ปจฺจโย. สหชาตกมฺมภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ.

อญฺโญ กมฺมสฺส อุปฺปตฺติกฺขโณ อญฺโญ วิปากสฺส อุปฺปตฺติกฺขโณติ เอวํ วิสุํ วิสุํ อุปฺปตฺติกฺขโณ เอตสฺสาติ นานากฺขณิกํ. นานากฺขณิกญฺจ ตํ กมฺมญฺจาติ นานากฺขณิกกมฺมํ. นานากฺขณิกกมฺมํ หุตฺวา ปจฺจโย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา เจตนา อตฺตโน นิรุทฺธานนฺตเร เอว อริยผลวิปากํ ชเนติ, สาปิ นานากฺขณิกา เอว โหติ.

เอตฺถ จ เอกา ทานกุสลเจตนา อตฺตนา สหชาตานํ จิตฺตเจตสิกานญฺจ กายิกวาจสิกกิริยาภูตานํ จิตฺตชรูปานญฺจ สหชาตกมฺมปจฺจโย. ตาย เจตนาย อายตึ กาลนฺตเร อุปฺปชฺชมานสฺส วิปากกฺขนฺธสฺส จ กมฺมชรูปกฺขนฺธสฺส จ นานากฺขณิก กมฺมปจฺจโย. เอวํ เอกา กมฺมปถปตฺตา สุจริตทุจฺจริตเจตนา ทฺวีสุ กาเลสุทฺวินฺนํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ทฺวีหิ ปจฺจยสตฺตีหิ ปจฺจโย โหตีติ.

เอตฺถ จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเย กมฺมนฺติ กิริยาวิเสโส. โส ปน เจตนาย นิรุทฺธายปิ อนิรุชฺฌิตฺวา ตํ จิตฺตสนฺตานํ อนุคจฺฉติเยว. ยทา วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภติ, ตทา โส กิริยา วิเสโส จุตินนฺตเร เอโก อตฺตภาโว หุตฺวา วิปจฺจติ ปาตุภวติ. โอกาสํ ปน อลภมานา ภวสตํปิ ภวสหสฺสํปิ ภวสตสหสฺสํปิ ตํ สนฺตานํ อนุคจฺฉติเยว. มหคฺคตกมฺมํ ปน ลทฺโธกาเส สติ ทุติยภเว พฺรหฺมโลเก เอโก พฺรหฺมตฺตภาโว หุตฺวา วิปจฺจติ ปาตุภวติ. สุปริปกฺกกมฺมตฺตา ปน ทุติยภเวเยว ขียติ, ตโต ปรํ นานุคจฺฉตีติ. กมฺมปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๑๔. วิปากปจฺจโย

ฉตฺตึสวิธา วิปากภูตา สหชาตจิตฺตเจตสิกา ธมฺมา วิปาก ปจฺจโย. เตเยว อญฺญมญฺญญฺจ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมชรูปานิ จ ปวตฺติกฺขเณ วิปาก จิตฺตชาตานิ จิตฺตชรูปานิ จ วิปากปจฺจยุปฺปนฺนา.

เกนฏฺเฐน วิปาโกติ. วิปจฺจนฏฺเฐน วิปาโก. วิปจฺจนํ นาม มุทุตรุณภาวํ อติกฺกมฺม วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนํ. กสฺส ปน ธมฺมสฺส มุทุตรุณภาโว, กสฺส วิปกฺกภาโวติ. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจย สงฺขาตสฺส อตีตกมฺมสฺส มุทุตรุณภาโว, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปกฺกภาโว.

ตตฺถ เอกสฺส กมฺมสฺส จตสฺโส อวตฺถาโย โหนฺติ เจตนา วตฺถา กมฺมาวตฺถา นิมิตฺตาวตฺถา วิปากาวตฺถาติ.

ตตฺถ ตาย เจตนาย นิรุทฺธายปิ ตสฺสา กิริยา วิเสโส น นิรุชฺฌติ, ตํ จิตฺตสนฺตานํ อนุคจฺฉติเยว. อยํ กมฺมาวตฺถา นาม.

นิมิตฺตาวตฺถาติ ตํ กมฺมํ ยทา วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภติ, ตทา มรณาสนฺนกาเล ตสฺส ปุคฺคลสฺส ตเมว กมฺมํ วา ปจฺจุปฏฺฐาติ, โส ปุคฺคโล ตทา ทานํ เทนฺโต วิย สีลํ รกฺขนฺโต วิย ปาณฆาตํ วา กโรนฺโต วิย โหติ. กมฺมนิมิตฺตํ วา ปจฺจุปฏฺฐาติ, ทาน วตฺถุอาทิกํ วา สตฺถาทิกํ วา อญฺญํ วาปิ ปุพฺเพ ตสฺส กมฺมสฺส อุปกรณภูตํ อารมฺมณํ ตทา ตสฺส ปุคฺคลสฺส หตฺถคตํ วิย โหติ. คตินิมิตฺตํ วา ปจฺจุปฏฺฐาติ, ทิพฺพวิมานาทิกํ วา นิรยคฺคิชาลาทิกํ วา อุปฺปชฺชมานภเว อุปลภิตพฺพํ วา อนุภวิตพฺพํ วา อารมฺมณํ ตทา ทิสฺสมานํ โหติ. อยํ นิมิตฺตา วตฺถา นาม.

วิปากาวตฺถาติ สเจ โส ปุคฺคโล ตถา ปจฺจุปฏฺฐิตํ ตํ กมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา คตินิมิตฺตํ วา เอกํ อารมฺมณํ อมุญฺจมาโน มรติ, ตทา ตํ กมฺมํ ตสฺมึภเว วิปจฺจติ, ตํ กมฺมํ ตสฺมึภเว เอโก อตฺตภาโว หุตฺวา ปาตุภวติ. ตตฺถ ปุริมาสุ ตีสุ อวตฺถาสุ ตํ กมฺมํ มุทุตรุณภูตํ โหติ, ปจฺฉิมํ ปน วิปากาวตฺถํ ปตฺวา วิปกฺกภูตํ โหติ. เตน วุตฺตํ วิปจฺจนํ นาม มุทุตรุณภาวํ อติกฺกมฺม วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนนฺติ. เอวํ วิปกฺกภาวํ อาปนฺโน จิตฺต เจตสิกธมฺมสมูโห วิปาโก นาม.

ตตฺถ ยถา อมฺพปฺผลานิ นาม ยทา วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนฺติ, ตทา สพฺพโส สินิทฺธรูปานิ โหนฺติ. เอวเมวํ วิปากธมฺมา นาม นิรุสฺสาหา นิพฺยาปารา หุตฺวา สพฺพโส สนฺตรูปา โหนฺติ. เตสํ สนฺตรูปตฺตาเยว ภวงฺคจิตฺตานํ อารมฺมณํ อวิภูตํ โหติ, ภวงฺคโต วุฏฺฐานกาเล ตํ อารมฺมณํ น ชานาติ. ตถาหิ รตฺติยํ นิทฺทายนฺตสฺส ปุริมภเว มรณาสนฺนกาเล ยถาคหิตํ กมฺมาทิกํ อารมฺมณํ อารพฺภ ภวงฺคโสตํ ปวตฺตมานํปิ ตสฺส ภวงฺคโสตสฺส ตํ อารมฺมณํ อารพฺภ อิทํ นาม เม ปุริมภเว อารมฺมณํ ทิฏฺฐนฺติ กสฺสจิ ชานนวีถิจิตฺตสฺส อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย น โหติ. โส ปุคฺคโล นิทฺทายนกาเลปิ อุฏฺฐานกาเลปิ ปุริมภวสิทฺธํ ตํ นิมิตฺตํ น ชานาติ. เอวํ นิรุสฺสาหนิพฺยาปารสนฺตรูป ภาเวน อุปการกตา วิปากปจฺจยตา นามาติ. วิปาก ปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๑๕. อาหารปจฺจโย

ทุวิโธ อาหารปจฺจโย รูปาหารปจฺจโย อรูปาหาร ปจฺจโย.

ตตฺถ รูปาหารปจฺจโย นาม กพฬีการาหารสงฺขาตํ โอช รูปํ วุจฺจติ. โส จ อชฺฌตฺตาหาโร พหิทฺธาหาโรติ ทุวิโธ. กพฬีการาหารภกฺขานํ สตฺตานํ สพฺเพปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺมา ตสฺส ทุวิธสฺส รูปาหารสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

อรูปาหาโร ปน ติวิโธ ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนา หาโร วิญฺญาณาหาโร จ. ตโยเปเต ธมฺมา สหชาตานํ นามรูปธมฺมานํ อาหารปจฺจโย โหนฺติ. สหชาตา จ นามรูป ธมฺมา เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนา.

เกนฏฺเฐน อาหาโรติ. ภุสํ หรณฏฺเฐน อาหาโร. ภุสํ หรณฏฺเฐนาติจ ทฬฺหํ ปวตฺตาปนฏฺเฐน, จิรกาลํ ฐิติยา วุฑฺฒิยา วิรุฬฺหิยา เวปุลฺลาย อุปตฺถมฺภนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหติ. ชนนกิจฺจยุตฺโตปิ อาหาโร อุปตฺถมฺภนกิจฺจปฺปธาโน โหตีติ.

ตตฺถ ทุวิโธ รูปาหาโร อชฺฌตฺตสนฺตาเน จตุสมุฏฺฐานิกํ รูปกายํ อุปพฺรูหยนฺโต ภุสํ หรติ, ทฬฺหํ ปวตฺเตติ, จิรํ อทฺธานํ คเมติ, ตํ ตํ อายุกปฺปปริโยสานํ ปาเปตีติ อาหาโร.

ผสฺสาหาโร อารมฺมเณสุ อิฏฺฐานิฏฺฐรสํ นีหรนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ภุสํ หรติ. มโนสญฺเจตนาหาโร กายวจี มโนกมฺเมสุ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ภุสํ หรติ. วิญฺญาณาหาโร อารมฺมณวิชานนฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมกิจฺจํ วหนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ภุสํ หรติ, ทฬฺหํ ปวตฺเตติ, จิรํ อทฺธานํ คเมตีติ อาหาโร. สมฺปยุตฺตธมฺเม ภุสํ หรนฺโต สหชาตรูปธมฺเมปิ ภุสํ หรติเยว.

อิธ สุตฺตนฺตนโยปิ วตฺตพฺโพ. ยถา สกุณา นาม จกฺขูหิ ทิสาวิทิสํ วิภาเวตฺวา ปตฺเตหิ รุกฺขโต รุกฺขํ วนโต วนํ อากาเสน ปกฺขนฺทิตฺวา ตุณฺฑเกหิ ผลาผลานิ ตุทิตฺวา ยาวชีวํ อตฺตานํ ยาเปนฺติ. ตถา อิเม สตฺตา ฉหิ วิญฺญาเณหิ อารมฺมณานิ วิภาเวตฺวา ฉหิ มโนสญฺเจตนาหาเรหิ อารมฺมณวตฺถุปฺปฏิลาภตฺถาย อุสฺสุกฺกนํ กตฺวา ฉหิ ผสฺสาหาเรหิ อารมฺมเณสุ รสํ ปาตุภวนฺตํ กตฺวา สุขทุกฺขํ อนุภวนฺติ. วิญฺญาเณหิ วา อารมฺมณานิ วิภาเวตฺวา นามรูป สมฺปตฺตึ สาเธนฺติ. ผสฺเสหิ อารมฺมเณสุ รสํ ปาตุภวนฺตํ กตฺวา อารมฺมณรสานุภวนํ เวทนํ สมฺปาเทตฺวา ตณฺหาเวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ. เจตนาหิ ตณฺหามูลกานิ นานากมฺมานิ ปสเวตฺวา ภวโต ภวํ สํสรนฺติ. เอวํ อาหารธมฺมานํ มหนฺตํ อาหารกิจฺจํ เวทิตพฺพนฺติ. อาหารปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

๑๖. อินฺทฺริยปจฺจโย

ติวิโธ อินฺทฺริยปจฺจโย สหชาตินฺทฺริยปจฺจโย ปุเร ชาตินฺทฺริยปจฺจโย รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย.

ตตฺถ ปนฺนรสินฺทฺริยธมฺมา สหชาตินฺทฺริยปจฺจโย นาม, ชีวิตินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ. เตหิ สหชาตา จิตฺตเจตสิกธมฺมา จ รูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

ปญฺจินฺทฺริยรูปานิ ปุเรชาตินฺทฺริยปจฺจโย, จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ. ปญฺจวิญฺญาณจิตฺต เจตสิก ธมฺมา ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

เอกํ รูปชีวิตินฺทฺริยํ รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย. สพฺพานิ กมฺมช รูปานิ ชีวิตรูปวชฺชิตานิ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนานิ.

เกนฏฺเฐน อินฺทฺริยนฺติ. อิสฺสริยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ. ตตฺถ กตฺถ อิสฺสริยนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อิสฺสริยํ. กสฺมึ กสฺมึ กิจฺเจ อิสฺสริยนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจ อิสฺสริยํ. นามชีวิตํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ชีวนกิจฺเจ อิสฺสริยํ. ชีวนกิจฺเจติ อายุวฑฺฒนกิจฺเจ, สนฺตติฐิติยา จิรกาลฐิติกิจฺเจติ อตฺโถ. มนินฺทฺริยํ อารมฺมณคฺคหณกิจฺเจ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิสฺสริยํ. อวเสโส อินฺทฺริยฏฺโฐ ปุพฺเพ อินฺทฺริยยมกทีปนิยํ วุตฺโตเยว.

เอตฺถ วเทยฺย, เทฺว อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยธมฺมา อินฺทฺริยภูตา สมานาปิ กสฺมา อินฺทฺริยปจฺจเย วิสุํ น คหิตาติ. ปจฺจยกิจฺจสฺส อภาวโต. ติวิธญฺหิ ปจฺจยกิจฺจํ ชนนกิจฺจญฺจ อุปตฺถมฺภนกิจฺจญฺจ อนุปาลนกิจฺจญฺจ. ตตฺถ โย ปจฺจโย ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสฺส อุปฺปาทาย ปจฺจโย โหติ, ยสฺมึ อสติ ปจฺจยุปฺปนฺโน ธมฺโม น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปจฺจยกิจฺจํ ชนนกิจฺจํ นาม. ยถา อนนฺตรปจฺจโย. โย ปจฺจโย ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสฺส ฐิติยา จ วุฑฺฒิยา จ วิรุฬฺหิยา จ ปจฺจโย โหติ, ยสฺมึ อสติ ปจฺจยุปฺปนฺโน ธมฺโม น ติฏฺฐติ น วฑฺฒติ น วิรูหติ, ตสฺส ปจฺจยกิจฺจํ อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ นาม. ยถา ปจฺฉาชาตปจฺจโย. โย ปจฺจโย ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส ปวตฺติยา ปจฺจโย โหติ, เยน วินา ปจฺจยุปฺปนฺโน ธมฺโม จิรกาลํ น ปวตฺตติ, สนฺตติ คมนํ ฉิชฺชติ, ตสฺส ปจฺจย กิจฺจํ อนุปาลนกิจฺจํ นาม. ยถา รูป ชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย. เอเต ปน เทฺว อินฺทฺริยธมฺมา เตสุ ตีสุ ปจฺจย กิจฺเจสุ เอกกิจฺจํปิ นสาเธนฺติ, ตสฺมา เอเต เทฺว ธมฺมา อินฺทฺริย ปจฺจเย วิสุํ น คหิตาติ.