๘. นิสฺสยปจฺจโย

ติวิโธ นิสฺสยปจฺจโย, สหชาตนิสฺสโย วตฺถุ ปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโย.

ตตฺถ กตโม สหชาตนิสฺสโย. สพฺโพ สหชาต ปจฺจโย สหชาตนิสฺสโย. ตสฺมา ตตฺถ ปจฺจยวิภาโค จ ปจฺจยุปฺปนฺนวิภาโค จ สหชาตปจฺจเย วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

กตโม ปน วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย. ฉ วตฺถูนิ จกฺขุ วตฺถุ โสตวตฺถุ ฆานวตฺถุ ชิวฺหาวตฺถุ กายวตฺถุ หทยวตฺถุ. อิมานิ ฉวตฺถูนิ ปวตฺติกาเล สตฺตานํ วิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเร ชาตนิสฺสโย.

วตฺถุรูปเมว ปุเรชาตํ หุตฺวา นิสฺสโย วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย. ตตฺถ จิตฺตเจตสิกานํ นิสฺสยฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ นาม. ปุเรชาตนฺติ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อุปฺปตฺติกฺขณโต ปุริเม ขเณ ชาตํ.

ตตฺถ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ตทา ปุเรชาตสฺส วตฺถุรูปสฺส อภาวโต อตฺตนา สหุปฺปนฺนเมว หทยวตฺถุรูปํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. ปฐม ภวงฺคจิตฺตํ ปน ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนหทย วตฺถุรูปํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. ทุติยภวงฺคจิตฺตํ ปฐมภวงฺคจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. เอวํ ตติยภวงฺคจิตฺตํ ทุติย ภวงฺคจิตฺเตน สหุปฺปนฺนนฺติอาทินา ยาวมรณาสนฺนกาลา ทฺวินฺนํ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย เวทิตพฺโพ.

ยถา วีณาสทฺทา นาม วีณาตนฺตีสุ วีณาทณฺฑเกหิ ปหรณเวเคน เอว ชายนฺติ, โน อญฺญถา. ตถา ปญฺจวิญฺญาณานิ นาม ปญฺจวตฺถุสงฺขาเตสุ ปญฺจทฺวาเรสุ ปญฺจนฺนํ อารมฺมณานํ อาปาตา คมนเวเคน เอว ชายนฺติ, โน อญฺญถา.

อาปาตาคมนญฺจ เตสํ ทฺวารารมฺมณานํ ฐิติปตฺตกาเล เอว โหติ. อาปาตาคมนปจฺจยา จ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคํ จลติ. ภวงฺคจลน ปจฺจยา จ อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. อาวชฺชนปจฺจยา จ ตานิ ปญฺจวิญฺญาณานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา จกฺขาทีนิ ปญฺจวตฺถูนิ ปุเร อตีตภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนานิ เอว ปญฺจวิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ.

มรณาสนฺนกาเล ปน สพฺพานิ ฉ วตฺถูนิ จุติจิตฺตโต ปุเร สตฺตรสมสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เอว อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต ปรํ น อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา มรณาสนฺนกาเล ภวงฺคจิตฺตานิ จ สพฺพานิ ฉทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ จ จุติจิตฺตญฺจ ปุเรตรํ อุปฺปนฺนานิ ตานิเยว อตฺตโน อตฺตโน วตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. อยํ วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย.

กตโม ปน วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโย. ยทา อตฺตโน อชฺฌตฺตํ วตฺถุรูปํ อารพฺภ ยํ รูปํ นิสฺสาย มม มโนวิญฺญาณํ วตฺตติ, เอตํ มม เอโส หมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ เอวํ ตณฺหามาน ทิฏฺฐีหิ คหณวเสน วา เอตํ อนิจฺจํ เอตํ ทุกฺขํ เอตํ อนตฺตาติ เอวํ สมฺมสนวเสน วา อาวชฺชนาทีนิ มโนทฺวาริกวีถิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตทา ตํ ตํ วตฺถุรูปํ ปจฺเจกํ เตสํ นิสฺสยวตฺถุ จ โหติ เตสํ อารมฺมณญฺจ. ตสฺมา ตํ ตํ หทยรูปํ ตสฺส ตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส วตฺถารมฺมณปุเรชาตปจฺจโย โหติ. อยํ วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตนิสฺสโย. เอวํ นิสฺสยปจฺจโย ติวิโธ โหติ.

อิธ สุตฺตนฺตนิสฺสโยปิ วตฺตพฺโพ. อิเม มนุสฺสา วา ติรจฺฉานคตา วา รุกฺขาทโย วา มหาปถวิยํ ปติฏฺฐิตา, มหา ปถวี จ เหฏฺฐา มหาอุทกกฺขนฺเธ, มหาอุทกกฺขนฺโธ จ เหฏฺฐา มหาวาตกฺขนฺเธ, มหาวาตกฺขนฺโธ จ เหฏฺฐา อชฏากาเส, มนุสฺสา เคเหสุ, ภิกฺขู วิหาเรสุ, เทวา ทิพฺพวิมาเนสูติอาทินา สพฺพํ โลกปฺปวตฺตึ ญตฺวา นิสฺสยปจฺจโย เวทิตพฺโพ. นิสฺสยปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.