๔. อนนฺตรปจฺจโย

กตโม อนนฺตรปจฺจโย. อนนฺตเร ขเณ นิรุทฺโธ จิตฺต เจตสิกธมฺมสมูโห อนนฺตรปจฺจโย.

กตโม ธมฺโม อนนฺตรปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺโน. ปจฺฉิเม อนนฺตเร เอว ขเณ อุปฺปนฺโน จิตฺตเจตสิกธมฺมสมูโห ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺโน.

เอกสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปฐมภวงฺคจิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย, ปฐม ภวงฺคจิตฺตํ ทุติยภวงฺคจิตฺตสฺส อนนฺตรปจฺจโยติอาทินา วตฺตพฺโพ.

ยทา ปน ธมฺมยมเก สุทฺธาวาสานํ ทุติเย อกุสเล จิตฺเต วตฺตมาเนติ วุตฺตนเยน ตสฺส สตฺตสฺส อตฺตโน อภินวํ อตฺตภาวํ อารพฺภ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ ปวตฺตํ ภวนิกนฺติก ตณฺหาสหคตจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตทา ปฐมํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคํ จลติ. ตโต มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตโต สตฺต ภวนิกนฺติกชวนานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตโต ปรํ ภวงฺควาโร.

อปิ จ โส สตฺโต ตทา ปจฺจุปฺปนฺนภเว กิญฺจิ น ชานาติ, ปุพฺพภเว อตฺตนา อนุภูตํ อารมฺมณํ อนุสฺสรมาโน อจฺฉติ. วตฺถุสฺส ปน อติทุพฺพลตฺตา ตญฺจ อารมฺมณํ อปริพฺยตฺตเมว โหติ. ตํ อารพฺภ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตเมว พหุลํ ปวตฺตติ.

ยทา คพฺโภ โถกํ วฑฺฒมาโน โหติ อติเรกเทฺวมาสํ คโต, ตทา จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ ปริปุณฺณานิ โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ มาตุคพฺเภ อาโลกาทีนํ ปจฺจยานํ อภาวโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ จตฺตาริ วิญฺญาณานิ นุปฺปชฺชนฺติ, กายวิญฺญาณมโนวิญฺญาณานิ เอว อุปฺปชฺชนฺติ. โส สตฺโต มาตุยา อิริยาปถปริวตฺตนาทีสุ พหูนิ ทุกฺขโทมนสฺสานิ ปจฺจนุโภติ. วิชายนกาเล ปน ภุสํ ทุกฺขํ นิคจฺฉติเยว. วิชายิตฺวาปิ ยาว วตฺถุรูปานิ มุทูนิ โหนฺติ, ปริปากํ น คจฺฉนฺติ, ตาว โส อติมนฺทรูโป อุตฺตานเสยฺยโก หุตฺวา อจฺฉติ. น กิญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ สลฺลกฺเขติ. เยภุยฺเยน ปุริม ภวานุสารี เอว ตสฺส วิญฺญาณํ โหติ. สเจ โส นิรย ภวโต อาคโต โหติ, โส วิรูปมุขพหุโล โหติ. ปุริมานิ นิรยารมฺมณานิ อารพฺภ ขเณ ขเณ วิรูปมุขมสฺส ปญฺญายติ. อถ เทวโลกโต อาคโต โหติ, ทิพฺพานิ อารมฺมณานิ อารพฺภ วิปฺปสนฺนมุขพหุโล โหติ, ขเณ ขเณ มิหิตมุขมสฺส ปญฺญายติ.

ยทา ปน วตฺถุรูปานิ ติกฺขานิ โหนฺติ, ปริปากํ คจฺฉนฺติ. วิญฺญาณานิ จสฺส สุวิสทานิ ปวตฺตนฺติ. ตทา อมนฺทรูโป หุตฺวา กีฬนฺโต ลีฬนฺโต โมทนฺโต ปโมทนฺโต อจฺฉติ. ปจฺจุปฺปนฺเน อารมฺมณานิ สลฺลกฺเขติ. มาตุภาสํ สลฺลกฺเขติ. อิธ โลกานุสารี วิญฺญาณมสฺส พหุลํ ปวตฺตติ. ปุริมชาตึ ปมุสฺสติ.

กึ ปน สพฺโพปิ สตฺโต อิมสฺมึ ฐาเน เอว ปุริมํ ชาตึ ปมุสฺสตีติ เจ. น สพฺโพปิ สตฺโต อิมสฺมึ ฐาเน เอว ปมุสฺสติ. โกจิ อติเรกตรํ คมฺภวาสทุกฺเขน ปริปีฬิโต คพฺเภ เอว ปมุสฺสติ. โกจิ วิชายนกาเล, โกจิ อิมสฺมึ ฐาเน ปมุสฺสติ. โกจิ อิโตปรมฺปิ ทหรกาเล น ปมุสฺสติ. วุฑฺฒกาเล เอว ปมุสฺสติ. โกจิ ยาวชีวํปิ น ปมุสฺสติ. เทฺว ตโย ภเว อนุสฺสรนฺโตปิ อตฺถิเยว. อิเม ชาติสฺสรสตฺตา นาม โหนฺติ.

ตตฺถ วิชายนกาลโต ปฏฺฐาย ฉทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ สลฺลกฺขณโต ปฏฺฐาย ฉทฺวาริกวีถิ จิตฺตานิ ปริปุณฺณานิ ปวตฺตนฺติ. สพฺพตฺถปิ ปุริมํ ปุริมํ อนนฺตเร นิรุทฺธํ จิตฺตํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส อนนฺตเร อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย โหติ. อยญฺจ อนนฺตรปจฺจโย นาม อนมตคฺเค สํสาเร เอกสฺส สตฺตสฺส เอกปฺปพนฺโธ เอว โหติ. ยทา สตฺโต อรหตฺต มคฺคํ ลภิตฺวา ขนฺธปรินิพฺพานํ ปาปุณาติ, ตทา เอว โส ปพนฺโธ ฉิชฺชติ.

เกนฏฺเฐน อนนฺตโร, เกนฏฺเฐน ปจฺจโยติ. อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐน อนนฺตโร, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโย. ตตฺถ อตฺตสทิสสฺสาติ สารมฺมณ ภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส. สารมฺมณภาเวนาติ จ โย ธมฺโม อารมฺมเณน วินา น ปวตฺตติ, โส สารมฺมโณ นาม, เอวํ สารมฺมณภาเวน. ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐนาติ ปุริมสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺเธปิ ตสฺส จินฺตนกิริยาเวโค น วูปสมฺมติ, ปจฺฉิมํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา เอว วูปสมฺมติ, เอวํ ปจฺฉิมสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐน.

ตตฺถ ปุริมา ปุริมา มาตุปรมฺปรา วิย อนนฺตรปจฺจยปรมฺปรา ทฏฺฐพฺพา. ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา ธีตุปรมฺปรา วิย ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนปรมฺปรา ทฏฺฐพฺพา. เอวํ สนฺเต อรหนฺตานํ สพฺพปจฺฉิมํ ปรินิพฺพานจิตฺตมฺปิ ปุน ปฏิสนฺธิจิตฺตสงฺขาตํ ธมฺมนฺตรํ อุปฺปาเทยฺยาติ. น อุปฺปาเทยฺย. กสฺมา, ตทา กมฺมกิเลสเวคานํ สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสทฺธิภาเวน อจฺจนฺตสนฺตตรตฺตา ตสฺส จิตฺตสฺสาติ. อนนฺตรปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.