๕. สมนนฺตรปจฺจโย

ปจฺจยธมฺมวิภาโค จ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวิภาโค จ อนนฺตปจฺจย สทิโส.

เกนฏฺเฐน สมนนฺตโรติ. สุฏฺฐุ อนนฺตรฏฺเฐน สมนนฺตโร. ยถา สิลาถมฺภาทีสุ รูปกลาปา เอกาพทฺธา สมานาปิ รูป ธมฺมภาเวน สณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌ ปริจฺเฉทรูปสหิตา เอว โหนฺติ. ทฺวินฺนํ รูปกลาปานํ มชฺเฌ อนฺตรํ นาม วิวรํ นาม อตฺถิเยว. น ตถา ปุริมปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตเจตสิก กลาปานํ มชฺเฌ. เต ปน อรูปธมฺมภาเวน อสณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌ ปริจฺเฉทธมฺมสฺส นาม กสฺสจิ อากาสวิวรสฺส อภาวโต สพฺพโส อนฺตร รหิตา เอว โหนฺติ. โลกสฺสปิ ทฺวินฺนํ กลาปานํ อนฺตรํ นาม น ทิสฺสติ. ตโต อิเม สตฺตา จิตฺตํ นาม นิจฺจํ ธุวํ ถาวรํ อวิปริณามธมฺมนฺติ เอวํ จิตฺเต นิจฺจสญฺญิโน โหนฺติ. เอวํ สุฏฺฐุ อนนฺตรฏฺเฐน สมนนฺตโร. อนนฺตรฏฺเฐนาติ จ อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐนาติ ปุพฺเพ วุตฺตเมว.

เอวํ สนฺเต นิโรธสมาปตฺติกาเล ปุริมจิตฺตํ นาม เนว สญฺญานาสญฺญายตนจิตฺตํ, ปจฺฉิมจิตฺตํ นาม อริยผลจิตฺตํ, ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อนฺตเร เอกรตฺติทิวมฺปิ เทฺวรตฺติทิวานิปิ.ล. สตฺตรตฺติทิวานิปิ อจิตฺตโก โหติ. อสญฺญสตฺตภูมิยํปิ ปุริเม กามภเว จุติจิตฺตํ ปุริมจิตฺตํ นาม. ปจฺฉิเม กามภเว ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปจฺฉิมจิตฺตํ นาม, ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อนฺตเร อสญฺญสตฺตภเว ปญฺจกปฺปสตานิ ปุคฺคโล อจิตฺตโก ติฏฺฐติ. ตตฺถ เทฺว ปุริมจิตฺตานิ อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนปจฺจยสตฺติรหิตานิ โหนฺตีติ. น โหนฺติ. มหนฺเตหิ ปน ภาวนาปณิธิพเลหิ ปฏิพาหิตตฺตา ปุริมจิตฺตานิ จ นิรุชฺฌมานานิ อนนฺตเร ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทน สตฺติสหิตานิ เอว นิรุชฺฌนฺติ. ปจฺฉิมจิตฺตานิ จ อุปฺปชฺชมานานิ ตสฺมึ ขเณ เอกาพทฺธภาเวน อนุปฺปชฺชิตฺวา จิรกาเล เอว อุปฺปชฺชนฺติ. น จ เอตฺตกมตฺเตน ปุริมจิตฺตานํ อนนฺตเร ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทน สตฺตินาม นตฺถีติ จ, เต อนนฺตรปจฺจยธมฺมา นาม น โหนฺตีติ จ สกฺกา วตฺตุํ. ยถา ตํ รญฺโญ โยธา นาม อตฺถิ, กทาจิ ราชา กาลํ ญตฺวา ตุเมฺห อิทานิ มายุชฺฌถ, ยุทฺธกาโล น โหติ, อสุกสฺมึ กาเล เอว ยุชฺฌถาติ วเทยฺย. เต จ ตทา อยุชฺฌมานา วิจเรยฺยุํ. เอวํ สนฺเตปิ เตสํ ยุชฺฌนสตฺติ นาม นตฺถีติ จ, เต โยธา นาม น โหนฺตีติ จ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

เอตฺถ วเทยฺยุํ, อิมสฺมึ ปจฺจเย เต ปน อรูปธมฺมภาเวน อสณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌปริจฺเฉทธมฺมสฺส นาม กสฺสจิ อภาวโต สพฺพโส อนฺตรรหิตา เอว โหนฺตีติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต ปุพฺเพ อารมฺมณ ปจฺจเย เภริสทฺทวีณาสทฺโทปมาหิ โย จิตฺตานํ ขเณ ขเณ อุปฺปาโท จ นิโรโธ จ วุตฺโต, โส อเมฺหหิ กถํ ปจฺเจตพฺโพติ. อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ นานาจิตฺตานํ ขณมตฺเตปิ ปุพฺพาปร ปริวตฺตนสฺส โลเก ปญฺญายนโต. อยมตฺโถ ปุพฺเพ จิตฺต ยมกทีปนิยํ วิตฺถารโต วุตฺโตเยวาติ. สมนนฺตรปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.