๓. อธิปติปจฺจโย

ทุวิโธ อธิปติปจฺจโย อารมฺมณาธิปติปจฺจโย สห ชาตาธิปติปจฺจโย จ. ตตฺถ กตโม อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. อารมฺมณปจฺจเย วุตฺเตสุ อารมฺมเณสุ ยานิ อารมฺมณานิ อติอิฏฺฐานิ โหนฺติ อติกนฺตานิ อติมนาปานิ ครุกตานิ. ตานิ อารมฺมณานิ อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. ตตฺถ อติอิฏฺฐานีติ สภาวโต อิฏฺฐานิ วา โหนฺตุ อนิฏฺฐานิ วา, เตน เตน ปุคฺคเลน อติอิจฺฉิตานิ อารมฺมณานิ อิธ อติอิฏฺฐานิ นาม.

ตานิ ปน ธมฺมโต เทฺว โทสมูลจิตฺตุปฺปาเท จ เทฺว โมมูห จิตฺตุปฺปาเท จ ทุกฺขสหคตกายวิญฺญาณจิตฺตุปฺปาเท จ ฐเปตฺวา อวเสสานิ สพฺพานิ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานิ จ รูปารูป โลกุตฺตรจิตฺตเจตสิกานิ จ สพฺพานิ อติอิฏฺฐรูปานิ จ โหนฺติ.

เตสุปิ กามารมฺมณานิ ครุํ กโรนฺตสฺเสว อารมฺมณา ธิปติปจฺจโย. ครุํ อกโรนฺตสฺส อารมฺมณาธิปติปจฺจโย น โหติ. ฌานลาภิโน ปน อตฺตนา ปฏิลทฺธานิ มหคฺคตฌานานิ อริยสาวกา จ อตฺตนา ปฏิลทฺเธ โลกุตฺตรธมฺเม ครุํ อกโรนฺตา นาม นตฺถิ.

กตเม ธมฺมา ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. อฏฺฐ โลภ มูลจิตฺตานิ อฏฺฐ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ จตฺตาริ กามาวจร ญาณสมฺปยุตฺตกิริยจิตฺตานิ อฏฺฐ โลกุตฺตรจิตฺตานิ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

ตตฺถ โลกิยานิ ฉฬารมฺมณานิ โลภมูลจิตฺตานํ ปจฺจโย. สตฺตรส โลกิยกุสลานิ จตุนฺนํ ญาณวิปฺปยุตฺต กุสลานํ. ตานิ กุสลานิเจว เหฏฺฐิมมคฺคผลานิ จ นิพฺพานญฺจ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺตกุสลานํ. อรหตฺตมคฺคผลานิ จ นิพฺพานญฺจ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺตกิริยานํ. นิพฺพานํ อฏฺฐนฺนํ โลกุตฺตร จิตฺตานนฺติ.

เกนฏฺเฐน อารมฺมณํ, เกนฏฺเฐน อธิปติ. อาลมฺพิ ตพฺพฏฺเฐน อารมฺมณํ, อาธิปจฺจฏฺเฐน อธิปติ. โก อาธิปจฺจฏฺโฐ. อตฺตานํ ครุํ กตฺวา ปวตฺเตสุ จิตฺตเจตสิเกสุ อิสฺสรภาโว อาธิปจฺจฏฺโฐ. โลเก สามิกา วิย อารมฺมณาธิปติปจฺจย ธมฺมา ทฏฺฐพฺพา, ทาสา วิย ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ทฏฺฐพฺพา.

สุตโสมชาตเก ราชา โปริสาโท มนุสฺสมํสํ ครุํ กโรนฺโต มนุสฺสมํสเหตุ รชฺชํ ปหาย อรญฺเญ วิจรติ. ตตฺถ มนุสฺสมํเส คนฺธรส ธมฺมา อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. รญฺโญ โปริสาทสฺส โลภมูลจิตฺตํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. ราชา สุต โสโม สจฺจธมฺมํ ครุํ กตฺวา สจฺจธมฺมเหตุ รชฺชสมฺปตฺติญฺจ ญาติ สงฺฆญฺจ อตฺตโน ชีวิตญฺจ ฉฏฺเฏตฺวา ปุน รญฺโญ โปริสาทสฺส หตฺถํ อุปคโต. ตตฺถ สจฺจธมฺโม อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. รญฺโญ สุตโสมสฺส กุสลจิตฺตํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. เอสนโย สพฺเพสุ ครุกเตสุ อารมฺมเณสุ.

กตโม สหชาตาธิปติปจฺจโย. อธิปติภาวํ ปตฺตา จตฺตาโร ธมฺมา อธิปติปจฺจโย, ฉนฺโท จิตฺตํ วีริยํ วีมํสา.

กตเม ธมฺมา ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. อธิปติ สมฺปยุตฺตา จิตฺตเจตสิกา จ อธิปติสมุฏฺฐิตา จิตฺตชรูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

เกนฏฺเฐน สหชาโต, เกนฏฺเฐน อธิปติ.

สหุปฺปาทนฏฺเฐน สหชาโต, สหชาตานํ ธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน อธิปติ. ตตฺถ สหุปฺปาทนฏฺเฐนาติ โย ธมฺโม สยํ อุปฺปชฺชมาโน อตฺตนา สหชาตธมฺเม จ อตฺตนา สเหว อุปฺปาเทติ, ตสฺส อตฺตนา สหชาตธมฺมานํ สหุปฺปาทนฏฺเฐน.

อภิภวนฏฺเฐนาติ อชฺโฌตฺถรณฏฺเฐน. ยถา ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา สกลทีปวาสิโน อภิภวนฺโต อชฺโฌตฺถรนฺโต อตฺตโน วเส วตฺตาเปติ, สกลทีปวาสิโน จ ตสฺส วเส วตฺตนฺติ. ตถา อธิปติฏฺฐานปตฺตา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อตฺตโน อตฺตโน วิสเย สหชาตธมฺเม อภิภวนฺตา อชฺโฌตฺถรนฺตา อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺติ, สหชาตธมฺมา จ เตสํ วเส วตฺตนฺติ. ยถา วา สิลาถมฺเภ ปถวิธาตุ อุทกกฺขนฺเธ อาโปธาตุ อคฺคิกฺขนฺเธ เตโชธาตุ วาตกฺขนฺเธ วาโยธาตุ อตฺตนา สหชาตา ติสฺโส ธาตุโย อภิภวนฺตา อชฺโฌตฺถรนฺตา อตฺตโน คตึ คมาเปนฺติ, สหชาตธาตุโย จ ตาสํ คตึ คจฺฉนฺติ, เอวเมว อธิปติฏฺฐานปตฺตา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อตฺตโน พเลน สหชาตธมฺเม อตฺตโน คตึ คมาเปนฺติ, สหชาตธมฺมา จ เตสํ คตึ คจฺฉนฺติ, เอวํ สหชาตธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน.

เอตฺถ วเทยฺยุํ, ยทิ สหชาตธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน อธิปตินาม สิยา. เอวํ สติ ติฏฺฐตุ ฉนฺโท, โลโภ เอว อธิปตินาม สิยา, โส หิ ฉนฺทโตปิ พลวตโร หุตฺวา สห ชาตธมฺเม อภิภวนฺโต ปวตฺตตีติ. วุจฺจเต, พาลปุถุชฺชเนสุ เอว โลโภ ฉนฺทโต พลวตโร โหติ, ปณฺฑิเตสุ ปน ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร หุตฺวา สหชาตธมฺเม อภิ ภวนฺโต ปวตฺตติ. สเจ หิ โลโภ เอว ฉนฺทโต พลวตโร สิยา, กถํ อิเม สตฺตา โลภสฺส หตฺถคตา ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺมตฺติโย ฉฏฺเฏตฺวา เนกฺขมฺมธมฺเม ปูเรตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา ปน ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร โหติ, ตสฺมา อิเม สตฺตา โลภสฺส หตฺถคตา ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺปตฺติโย ฉฏฺเฏตฺวา เนกฺขมฺมธมฺเม ปูเรตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรนฺติ. ตสฺมา ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร โหติ, ฉนฺโท เอว อธิปติ, น โลโภติ. เอส นโย โทสาทีสุปีติ.

ตตฺถ โลเก มหนฺเตสุ สุทุกฺกเรสุ ปุริสกมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเตสุ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา กมฺมสิทฺธิยา สํวตฺตนฺติ. กถํ.

หีนจฺฉนฺทา พหุชฺชนา มหนฺตานิ สุทุกฺกรานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตจฺฉนฺทา โหนฺติ. กาตุํ น อิจฺฉนฺติ, อมฺหากํ อวิสโยติ นิรเปกฺขา ฐเปนฺติ. ฉนฺทาธิโก ปน ตาทิสานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตจฺฉนฺโท โหติ, อติวิย กาตุํ อิจฺฉติ, มม วิสโย เอโสติ อธิฏฺฐานํ คจฺฉติ. โส ฉนฺเทน อภิกฑฺฒิโต ยาว ตํ กมฺมํ น สิชฺฌติ, ตาว อนฺตรา ตํ กมฺมํ ฉฏฺเฏตุํ น สกฺโกติ. เอวญฺจ สติ อติมหนฺตํปิ ตํ กมฺมํ เอกสฺมึ กาเล สิทฺธํ ภวิสฺสติ.

หีนวีริยา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺต วีริยา โหนฺติ, อิทํ เม กมฺมํ กโรนฺตสฺส พหุํ กายทุกฺขํ วา เจโตทุกฺขํ วา ภวิสฺสตีติ นิวตฺตนฺติ. วีริยาธิโก ปน ตาทิสานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตวีริโย โหติ, อิทาเนว อุฏฺฐหิตฺวา กาตุํ อิจฺฉติ. โส จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต พหุํ กายทุกฺขํ วา เจโตทุกฺขํ วา อนุภวนฺโตปิ ตสฺมึ วีริย กมฺเม นนิพฺพินฺทติ, มหนฺเตน กมฺมวีริเยน วินา ภวิตุํ น สกฺโกติ, ตาทิเสน วีริเยน รตฺติทิวํ เขเปนฺโต จิตฺตสุขํ วินฺทติ. เอวญฺจ สติ อติมหนฺตํปิ ตํ กมฺมํ เอกสฺมึ กาเล สิทฺธํ ภวิสฺสติ.

หีนจิตฺตา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตจิตฺตา โหนฺติ. ปุน อารมฺมณํปิ น กโรนฺติ. จิตฺตาธิโก ปน ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตจิตฺโต โหติ, จิตฺตํ วิโนเทตุํปิ น สกฺโกติ, นิจฺจกาลํ ตตฺถ นิพนฺธจิตฺโต โหติ. โส จิตฺตวสิโก หุตฺวา จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต พหุํ กายทุกฺขํวาปีติอาทินา ฉนฺทาธิปตินเยน วตฺตพฺพํ.

มนฺทปญฺญา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตปญฺญา โหนฺติ, กมฺมานํ อาทิมฺปิ น ปสฺสนฺติ, อนฺตปิ น ปสฺสนฺติ, อนฺธกาเร ปวิสนฺตา วิย โหนฺติ, ตานิ กมฺมานิ กาตุํ จิตฺตํปิ น นมติ. ปญฺญาธิโก ปน ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตปญฺโญ โหติ, กมฺมานํ อาทึปิ ปสฺสติ, อนฺตํปิ ปสฺสติ, ผลํปิ ปสฺสติ, อานิสํสํปิ ปสฺสติ. สุเขน กมฺมสิทฺธิยา นานาอุปายํปิ ปสฺสติ. โส จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโตติอาทินา วีริยาธิปตินเยน วตฺตพฺพํ. อิธ ปน มหติยา กมฺมวีมํสายาติ จ ตาทิสิยา กมฺม วีมํสายาติ จ วตฺตพฺพํ.

เอวํ โลเก มหนฺเตสุ สุทุกฺกเรสุ ปุริสกมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเตสุ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา กมฺมสิทฺธิยา สํวตฺตนฺติ. อิเมสญฺจ จตุนฺนํ อธิปตีนํ วิชฺชมานตฺตา โลเก ปุริสวิเสสา นาม ทิสฺสนฺติ, สพฺพญฺญุพุทฺธา นาม ทิสฺสนฺติ, สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา นาม ทิสฺสนฺติ, ปจฺเจกพุทฺธา นาม ทิสฺสนฺติ, ปจฺเจกโพธิสตฺตานาม ทิสฺสนฺติ, อคฺคสาวกานาม มหาสาวกา นาม สาวกโพธิสตฺตา นาม ทิสฺสนฺติ. โลเกปิ เอวรูปานํ ปุริสวิเสสานํ วเสน สตฺต โลกสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย ปญฺญาสิปฺปวิเสสา จ ปริโภควตฺถุวิเสสา จ ทิสฺสนฺตีติ. อธิปติปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.