๒. อารมฺมณปจฺจโย

กตโม อารมฺมณปจฺจโย. สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สพฺเพปิ รูปธมฺมา สพฺพํปิ นิพฺพานํ สพฺพาปิ ปญฺญตฺติโย อารมฺมณ ปจฺจโย. น หิ โส นาม เอโกปิ ธมฺโม อตฺถิ, โย จิตฺต เจตสิกานํ อารมฺมณํ น โหติ. สงฺเขปโต ปน อารมฺมณํ ฉพฺพิธํ โหติ รูปารมฺมณํ สทฺทารมฺมณํ คนฺธารมฺมณํ รสารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ธมฺมารมฺมณนฺติ.

กตเม ธมฺมา อารมฺมณปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. สพฺเพปิ จิตฺต เจตสิกาธมฺมา อารมฺมณปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. น หิ กิญฺจิ จิตฺตํ นาม อตฺถิ, ยํ จิตฺตํ ภูเตน วา อภูเตน วา อารมฺมเณน วินา ปวตฺตติ.

ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปารมฺมณํ ทุวิธสฺส จกฺขุวิญฺญาณจิตฺตสฺส อารมฺมณปจฺจโย. ปจฺจุปฺปนฺนํ สทฺทารมฺมณํ ทุวิธสฺส โสตวิญฺญาณ จิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ คนฺธารมฺมณํ ทุวิธสฺส ฆานวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ รสารมฺมณํ ทุวิธสฺส ชิวฺหาวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ ติวิธํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ทุวิธสฺส กายวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนานิ ตานิ ปญฺจารมฺมณานิ ติวิธสฺส มโนธาตุจิตฺตสฺส อารมฺมณปจฺจโย. สพฺพานิ ตานิ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ ปญฺจารมฺมณานิ วา สพฺพานิ เตกาลิกานิ กาลวิมุตฺตานิ ธมฺมารมฺมณานิ วา ฉ สตฺตติวิธานํ มโนวิญฺญาณจิตฺตานํ ยถารหํ อารมฺมณปจฺจโย.

เกนฏฺเฐน อารมฺมณํ, เกนฏฺเฐน ปจฺจโยติ. จิตฺต เจตสิเกหิ อาลมฺพิตพฺพฏฺเฐน อารมฺมณํ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยติ.

อาลมฺพิตพฺพฏฺเฐนาติ เจตฺถ อาลมฺพณกิริยา นาม จิตฺต เจตสิกานํ อารมฺมณคฺคหณกิริยา, อารมฺมณุปาทาน กิริยา.

ยถา หิ โลเก อโยธาตุํ กาเมติ อิจฺฉตีติ อตฺเถน อโยกนฺตโก นาม โลหธาตุวิเสโส อตฺถิ. โส อโยขนฺธสมีปํ สมฺปตฺโต ตํ อโยขนฺธํ กาเมนฺโต วิย อิจฺฉนฺโต วิย อโยขนฺธาภิมุโข จญฺจลติ. สยํ วา ตํ อโยขนฺธํ อุปคจฺฉติ. อโยขนฺธํ วา อตฺตาภิมุขํ อากฑฺฒติ, อโยขนฺโธ ตทภิมุโข จญฺจลติ, ตํ วา อุปคจฺฉติ. อยํ อโยกนฺตกสฺส อาลมฺพณกิริยา นาม. เอวเมว จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมเณสุ อาลมฺพณกิริยา ทฏฺฐพฺพา. น เกวลํ อารมฺมเณสุ อาลมฺพณ มตฺตํ โหติ. อถ โข จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สตฺตสนฺตาเน อุปฺปชฺชมานา ฉสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมณานํ อาปาตาคมเน เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺติ.

ยถา ตํ เภริตเล เภริสทฺทา อุปฺปชฺชมานา ตตฺถ ตตฺถ หตฺเถน ปหรณกาเล เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺติ. วีณาสทฺทา อุปฺปชฺชมานา วีณาตนฺตีสุ ตตฺถ ตตฺถ วีณาทนฺตเกน ปหรณกาเล เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺตีติ. นิทฺทายนฺตสฺส ภวงฺคจิตฺตปฺปวตฺติ กาเลปิ ปุพฺพภเว มรณาสนฺนกาเล ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาต มาคตานิ กมฺม กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตานิ เอว ภวงฺคจิตฺตานํ อารมฺมณปจฺจโยติ. อารมฺมณปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.