รูป สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

๑๕๖. เอวํ จิตฺตเจตสิเก ทฺวีหิ ปเภทปฺปวตฺตีหิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ รูปํ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. ตตฺถ เอตํ ปริมาณํ อสฺสาติ เอตฺตาวํ. เตน เอตฺตวตา. นิปาตปทํวา เอตํ. หิ สทฺโท ปทปูรเณ. ปเภโทจ ปวตฺติจ ปเภทปฺปวตฺติโย. ตาหิ สห เย วตฺตนฺติ เต สปฺปเภทปฺปวตฺติกา. เอตฺตาวตา สปฺปเภทปฺปวตฺติกา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา มยา วิภตฺตา. อิทานิ รูปํ ปวุจฺจตีติ โยชนา. สงฺเขปโต อุทฺทิสนํ กถนํ สมุทฺเทโส. สมุทฺทิฏฺฐสฺส รูปสฺส ปุน วิภชนํ วิภาโค. สมุฏฺฐาติ รูปํ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ. กมฺมาทิ. กลา วุจฺจนฺติ อวยวา. ตา อปฺเปนฺติ ปวิสนฺติ เอตฺถาติ กลาโป. ปิณฺฑีติ อตฺโถ. ปวตฺติกฺกมโตติ อุปฺปตฺติกฺกมโต. สลกฺขณโต สสมฺภารโตจ มหนฺตานิ หุตฺวา ภวนฺติ ปาตุภวนฺตีติ มหาภูตานิ. ตานิ หิ อตฺตโน สภาวโตปิ มหนฺตานิเอว หุตฺวา ปาตุภวนฺติ อุปาทารูปานิ อุปาทายาติ.

[๑๗๕] วิภาวนิยํ ปน มหาฏีกายญฺจ

‘‘สสมฺภารธาตุวเสนาติ’’ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ.

น หิ สสมฺภารวตฺถุวเสเนว เตสํ อยํ โวหาโร ปวตฺโตติ สกฺกา วตฺตุํ. นจ สลกฺขณโต มหตฺเตน วินา เตสํ สสมฺภารโต มหตฺตํนาม สมฺภวตีติ. ตสฺมา ยํ เตสํ อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธสนฺตาเนสุ ปถวิปพฺพตาทิวเสน สมุทฺเท มจฺฉกจฺฉปาทิวเสน สสมฺภารโต มหตฺตํ. ตํปิ สลกฺขณมหตฺตมูลกเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. มหาภูตาติวา โลเก วิสํวาท กฏฺเฐน มายาการาวา อาวิสนคหเณสุ อจินฺเตยฺยฏฺฐานฏฺเฐน ยกฺขาทโยวา วญฺจกฏฺเฐน ยกฺขินิโยวา วุจฺจนฺติ. เตเนวฏฺเฐน เตหิ สทิสตฺตา อิมานิปิ มหาภูตาวิยาติ มหาภูตานิ. อุภยตฺถปิจ มหนฺตานิ อภูตานิ อพฺภุตานิวา เอเตสูติ นิพฺพจนํ ยุชฺชติเยว.

[๑๗๖] วิภาวนิยํ ปน

ยกฺขินึ วิสุํ อุปมามตฺตํ กตฺวา ‘‘มนาปวณฺณสณฺฐานา ทีหิวา สตฺตานํ วญฺจิกา ยกฺขินีอาทโย วิย มนาป อิตฺถิปุริสรูปทสฺสนาทินา สตฺตานํ วญฺจกตฺตา มหนฺตานิ อภูตานิ เอเตสูติ มหาภูตาติ’’ วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถา ย น สเมติ.

อฏฺฐกถายญฺหิ มหาภูตสามญฺญโตติ ปทสฺส วิตฺถาเร เอว มายากาโร ยกฺโข ยกฺขินีติ ตโย มหาภูตา วุตฺตาติ. จตุนฺนญฺจมหาภูตานนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อุปาทายาติ ทฬฺหํ นิสฺสาย. ปวตฺตนฺติ ปาฐเสโส. อุปาทาย รูปนฺติวา สมาสปทํ ทฏฺฐพฺพํ.

[๑๗๗] วิภาวนิยํ ปน

‘‘อุปาทาย ปวตฺตํ รูปํ อุปาทารูปนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ.

น หิ อิมสฺมึ ปาเฐ กตฺถจิ ยการวิรโห ทิฏฺโฐ. ตถา หิ มูลฏีกายํ อุปาทายติ นิสฺสยตีติ อุปาทายํ. ตเมว รูปนฺติปิ วุตฺตํ. ปถยตีติ ปถวี. สหชาตรูปานํ ปติฏฺฐาน ภาเวน ปกฺขายติ อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ปุถุ มหนฺตี หุตฺวา ชายตีติปิ ปถวี. ปกาเรน ถวียติ สพฺเพสํ รูปสมฺภารานํ อธิฏฺฐานตฺตา. อยํ เตสํ อธิฏฺฐานา ปติฏฺฐานา วตฺถุภูตา ภูมิ ภูตาติอาทินา นานาปฺปกาเรน คุณปเทน อภิตฺถวียตีติ ปถวี. สาเอว นิสตฺตนิชีวฏฺเฐน ธาตูติ ปถวีธาตุ. อาเปติ สหชาตรูปานิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ, อปฺปายติ วา ตานิ สุฏฺฐุ พฺรูเหติ วฑฺเฒตีติ อาโป. ตานิวา อวิปฺปกิณฺณานิ กตฺวา ภุโส ปาติ รกฺขติ, ปิวติวา วิวนฺโต วิย ตานิ สงฺคณฺหติ สมฺปิณฺเฑตีติ อาโป. โสเยว ธาตูติ อาโปธาตุ. เต ชติ ติกฺขภาเวน สมุชฺชลนฺโต วิย สหชาตธมฺมานํ มชฺเฌ ปกาสติ, เตเชติวา นิเสติ สหชาตธมฺเม ติกฺขถาม พเล กโรติ, ปริปาเจติวา อุสฺมาเปตีติ เตโช, โส เอว ธาตูติ เตโชธาตุ. วายติ สมีเรติ เทสนฺตรุปฺปตฺติ เหตุภาเวน ภูตสงฺฆาฏํ เทสนฺตรํ คเมตีติ วาโย. วายติ วา สหชาตธมฺเม อปตมาเน กตฺวา วหตีติ วาโย. โสเอว ธาตูติ วาโยธาตุ. ตตฺถ กกฺขฬลกฺขณา ปถวี. อาพนฺธนลกฺขโณ อาโป. อุณฺหตฺตลกฺขโณ เตโช. วิตฺถมฺภนลกฺขโณ วาโย. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปถวี กกฺขฬลกฺขณาติ วุตฺตา. นนุ สา มุทุภูตาปิ โหตีติ. สจฺจํ, มุทุภูตาปิ ปน สา เสสภูตตฺตยํ อุปาทาย กกฺขฬา เตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. อญฺญมญฺญํ อุปาทาเยว ปน อยํมุทุ อยํ กกฺขฬาติ ภวติ. เตเนว มุทุกกฺขฬานํ ทีฆรสฺสานํ วิย อนวฏฺฐานตา โหติ. มุทุภูตาปิ หิ ตโต มุทุตรํ ปตฺวา กกฺขฬานาม ชาตา. กกฺขฬาปิ กกฺขฬตรํ ปตฺวา มุทุภูตานาม ชาตาติ. อาพนฺธนลกฺขโณ อาโปติ วุตฺโต. โสจ ปกติอุทเก อธิมตฺโตติ ปกติอุทกํ พทฺธํ ฆนีภูตเมว สิยาติ เจ. น. อาพนฺธิตพฺพาย ปถวิยา ตตฺถ ปริทุพฺพลตฺตาติ, ยตฺถ ปน ปถวี พลวตี โหติ ตตฺเถว โส พทฺธตรํ อาพนฺธตีติ. อุณฺหตฺต ลกฺขโณ เตโชติ วุตฺโต. เอวญฺจสติ สีตภาโว เตโชเยว น สิยาติ เจ. น. อุสติ ทหติ ปริปาเจติ ปริณ ตภาวํ คเมตีติ อุโณฺหนาม. สีตภาโวจ ทหติ ปริปาเจติ ตพฺภาวํ คเมติเยวาติ. วุตฺตญฺจ มูลฏีกายํ เตโชเอว หิ สีตํ. หิมปาตสมยาทีสุ สีตสฺส ปริปาจกตาทสฺสน โตติ. วิตฺถมฺภน ลกฺขโณ วาโยติ วุตฺโต. โส ปน ฆน ถทฺเธสุ สิลาถมฺภาทีสุ นลพฺภตีติ เจ. น. ตตฺถ หิ ปถวี อตฺตนา สหชาตวายุวิตฺถมฺภนํ ลภิตฺวา ถามปฺปตฺตา ถิรตรปฺปตฺตาจ หุตฺวา วหตีติ. จกฺขตีติ จกฺขุ. สมวิสมํ อาจิกฺขติ สมวิสมชานนสฺส ตมฺมูลกตฺตา. รูปํวา อสฺสาเทติ อาปาตํ อาคตาคตสฺส รูปสฺส อนิรากรณโต. ตํวา วิภาเวตีติ อตฺโถ. สุณาตีติ โสตํ. สุณนฺติ สุยฺยนฺติวา เอเต นาติ โสตํ. ฆายตีติ ฆานํ. ฆายนฺติ ฆายิยนฺติวา เอเตนาติ ฆานํ. ชีวิตนิมิตฺตํ รโส ชีวิตนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ นินฺนตาย ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา. อถวา. ชีวิตํ วหติ เอตายวา ตํ วหนฺติ ปวตฺเตนฺติ ชีวิตวุตฺติสมฺปาทนตฺตาติ ชิวฺหา. ชีติวา ชโย ปราชโยวา วุจฺจติ. ตทุภยํ วหติ วหนฺติวา เอตายาติ ชิวฺหา. สสมฺภารชิวฺหา. ยถาห –

ปุริสสฺส หิ ชาตสฺส, กุทารี ชายเต มุเข;

ยาย ฉินฺทติ อตฺตานํ, นโร ทุพฺภาสิตํ ภณนฺติ.

อิธ ปน ตํ สหจริตตฺตา ชิวฺหาติ ปสาทรูปโม วุจฺจติ. กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ ปาปธมฺมานญฺจ อาโย อุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ กาโย. สสมฺภารกาโย. อิธ ปน ตํ สหจริโต ปสาท กาโยเอว อธิปฺเปโต. ปสีทนฺตีติ ปสาทา. ปสีทนฺติ วา เอตฺถ จนฺทมณฺฑลาทีนิ อารมฺมณนิมิตฺตานิ ตตฺถ สํสีทมานานิ วิย สรูปโต สนฺทิสฺสนฺตีติ ปสาทา, สุปริสุทฺธอาทาสมณฺฑสทิสา กมฺมชมณฺฑา. อิเม ปน ปญฺจ ทฏฺฐุกามตาทิ นิทาน กมฺมสมุฏฺฐาน ภูตปสาท ลกฺขณา รูปาทิ อภิฆาตารห ภูตปสาทลกฺขณา วา จกฺขุปสาทาทโย ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ จกฺขุ ตาว เสตมณฺฑล ปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อูกาสิรปมาเณ อติมุเข ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติ ปเทสภูเต ทิฏฺฐมณฺฑเล เตลมิว สตฺตปิจุปฏลานิ สตฺตอกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. โสตํ โสตพิลพฺภนฺตเร องฺคุลิเวฐนาการํ อุปจิตตนุตมฺพโลมํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. ฆานํ นาสิกพฺภนฺตเร อชปทสณฺฐานํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. ชิวฺหา สสมฺภาร ชิวฺหามชฺเฌ อุปฺปล ทลคฺค สณฺฐานํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. กาโย ปน มหนฺติ ยา กปฺปาส ปฏลวฏฺฏิยํ อาสิตฺตเตลํวิย ถเปตฺวา ปาจก เตชสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ เกสคฺค โลมคฺค นขคฺค สุกฺขจมฺมานิจ อวเสสํ สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ. เต ปน ปญฺจ ยถารหํ ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาเธนฺติ. เตสุจ เอเกกสฺส จตสฺโส จตสฺโส ธาตุโย สนฺธารณอาพนฺธน ปริปาจน สมุทีรณ กิจฺเจหิ อุปการํ กโรนฺติ. ยถาขตฺติ ยกุมารสฺส จตสฺโส ธาติโย ธารณ นหาปน มณฺฑน พีชน กิจฺเจหีติ. อุตุจิตฺตาหาราจ นํ อุปตฺถมฺเภนฺติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ ปิตุ เชฏฺฐภาตุ เชฏฺฐภคินิโยวิย. อายุจ นํ สุฏฺฐุ อนุปาเลติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ ทิสาปาโมกฺโข ราชสมฺมโต มหาภิสกฺโกวิย. วณฺณาทโยจ นํ ปริวาเรนฺติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ สหชาตา อมจฺจปุตฺตา วิยาติ. ยสฺมา ปน สตฺตานํ จิตฺตํ นาม วิจิตฺตํ โหติ. จิตฺตวิจิตฺตตาย สญฺญาวิจิตฺตา. สญฺญาวิจิตฺตตาย ตณฺหาวิจิตฺตา. ตณฺหาวิจิตฺต ตาย กมฺมานิ วิจิตฺตานิ. กมฺมวิจิตฺตตาย กมฺมสมุฏฺฐานานิ ภูตานิ วิจิตฺตานิ. ภูตวิจิตฺตตาย อิเม ปสาทา วิจิตฺตา. อญฺญมญฺญํ อสทิสา โหนฺติ. เตหิ ปสาทมณฺฑภูตาปิ สมานา เกจิ รูปสฺเสว อภิฆาตารหา โหนฺติ, น สทฺทาทีนํ. เกจิ สทฺทาทีนํ เอว, น รูปสฺสาติ. ตสฺมา เตสํ อญฺญมญฺญญฺจ อญฺญรูเปหิจ ลกฺขณโต อสํมิสฺสตา เวทิตพฺพาติ.

รูปยตีติ รูปํ. วณฺณวิเสสํ อาปชฺชิตฺวา หทยงฺคตภาวํ ปกาเสติ. ปกติยาปิ วา ยํกิญฺจิทพฺพํ สมวิสมํวา ปกาเส ตีติ อตฺโถ. สปฺปติ โสตวิญฺเญยฺยภาวํ คจฺฉตีติ สทฺโท. สทฺทยตีติ สทฺโท. ตํ ตํ อตฺถํวา อตฺตโน วตฺถุํวา อาจิกฺขตีติ อตฺโถ. สทติวา ตํ ตํ ทิสํวา เทสํวา ขเณน วิสฺสรติ วิปฺผรตีติ สทฺโท. คนฺธยตีติ คนฺโธ. อตฺตโน วตฺถุํสูเจตีติ อตฺโถ. คจฺฉตีติ โค. วาโต. เตน ธารียตีติ คนฺโธ. รสียติ อสฺสาทียตีติ รโส. รสนฺติวา ตํ อสฺสาเทนฺตีติ รโส. ผุสียตีติ โผฏฺฐพฺพํ. ผุสนญฺเจตฺถ ปสาเทน สห ฆฏฺฏนํ กลาปนฺตรภูเตหิ สทฺธึ ปฏิหนนญฺจ เวทิตพฺพํ. ตทุภยํปิ อาโป ธาตุยา นตฺถีติ วุตฺตํ อาโปธาตุวิวชฺชิตนฺติ. กสฺมา ปน ตํ ตสฺสา นตฺถิ. นนุ สีตตาวา ทฺรวตาวา ผุสิตฺวา คยฺหตีติ. วุจฺจเต, สีตตา หิ เตโชเยว, น อาโป. ยทิ หิ สา อาโปเยว สิยา. ปกฺกุมิเต สนฺตตฺเต โลหรเสปิสฺส สีตตา ลพฺภมานา สิยา. โส หิ รโส อาปาธิโก โหตีติ. เอวํ ปน นลพฺภติ. ตสฺมา สา เตโชเยว, น อาโปติ. อปิจ, สีตุณฺหานํ เอกสฺมึ กลาเป สห อปฺปวตฺตนโต โอรปารานํ วิย เตสํ อนวฏฺฐานโตจ วิญฺญายติ. น หิ สีตกลาเป อุณฺหํ, อุณฺหกลาเปวา สีตํ สห ปวตฺตติ. ยสฺมึจ วตฺถุมฺหิ ปุพฺเพ สีตสญฺญา สณฺฐาติ. ปจฺฉา ตโต สีตตเร อาคเต ตสฺมึเยว ปุน อุณฺหสญฺญา สณฺฐาติ. ปุพฺเพ อุณฺหสญฺญายํปิ เอเสว นโย. ตถา อุเณฺห มนฺเท สีตสญฺญา สณฺฐาติ. สีเต มนฺเท อุณฺหสญฺญาติ.

อถ ปน ทฺรวภาวภูโต อาโป ผุสิตฺวา คยฺหติ. อโย ปิณฺฑาทีสุ อาพนฺธนภูโตปิ ผุสิตฺวาว คเยฺหยฺย. เอวญฺจ สติ ยถา เตสุ อิตรานิ ตีณิ ภูตานิ วินา อิตรีตเรน วิสุํ วิสุํ กายิก สุขทุกฺขานํ อารมฺมณภูตานิ โหนฺติ. ตถา โสปิ วินา อิตเรหิ วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณภูโตเอว สิยา. น ปน โหติ. ยญฺหิ ตานิ อโยปิณฺฑาทีนิ ผุสนฺตานํ กายิกํ สุขํวา ทุกฺขํวา อุปฺปชฺชติ, ตํ สณฺหถทฺธตา วเสนวา อุปฺปชฺชติ. สีตุณฺหตาวเสนวา อพฺภนฺตรถมฺภนสฺส มนฺทคาฬฺหตาวเสนวา. โน อญฺญถาติ. ตสฺมา ปุริมภาเค ตีณิ ภูตานิ ผุสิตฺวาวา วณฺณํ ทิสฺวาวา ปจฺฉา ภาเค สุทฺเธน มโน วิญฺญาณสนฺตาเนน ทีฆรสฺสาทิสณฺฐานํวา รตฺติยํ อลาตจกฺกํ วา ตํตํฉิทฺทวิวรํวา ชานนฺตา วิย ปถมํ ทฺรวตาสหิตานิ วิลีนานิ มุทูนิ ตีณิ ภูตานิ ปถวึ เอว วา ผุสิตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโน วิญฺญาณสนฺตาเนน วิสุํ ทฺรวภาวํ อทฺทตินฺตภาวํ ชานนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ ผุสิตฺวา ชานนฺตา อิจฺเจว มญฺญนฺติ อวิเสสวิทุโนติ. คุนฺนํ อภิณฺหํ จรณฏฺฐานํ โคจโร. โคจรสทิสตฺตา อิธ โคจโร. โคติวา อิธ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ วุจฺจนฺติ. ตานิ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตานิ หุตฺวา เอเตสุ จรนฺติ. เอตานิวาเตสุ จรนฺติ ปวตฺตนฺติ ฆฏฺเฏนฺตีติ โคจรา. เตเยว อิธ เอกตฺตํ อุปเนตฺวา โคจรรูปนฺติ วุตฺตํ. อิมานิปน ปญฺจ ยถากฺกมํ จกฺขาทีสุ ปฏิหนน ลกฺขณานิ รูปาทีนีติ เวทิตพฺพานิ.

อิตฺถี วุจฺจติ อวิสทาการสณฺฐิตํ ขนฺธปญฺจกํ. ยสฺส ปน ธมฺมสฺส อานุภาเวน ตํ ตถา สณฺฐาติ ปวตฺตติ. โส อิตฺถิ ยา ภาโวติ อิตฺถตฺตํ. ปุริโส วุจฺจติ วิสทาการสณฺฐิตํ ขนฺธปญฺจกํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ตตฺถ อิตฺถิลิงฺค อิตฺถินิมิตฺต อิตฺถิ กุตฺต อิตฺถากปฺปานํ เหตุภาว ลกฺขณํ อิตฺถตฺตํ. ปุริสลิงฺค ปุริสนิมิตฺต ปุริสกุตฺต ปุริสากปฺปานํ เหตุภาว ลกฺขณํ ปุริสตฺตํ. ตตฺถ ลิงฺคนฺติ ปธานงฺคภูตํ มหาสณฺฐานํ. นิมิตฺตนฺติ ปจฺจงฺคภูตํ ขุทฺทกสณฺฐานํ. กุตฺตนฺติ กีฬาลิลาทิ กฺริยาวิเสโส. อากปฺโปติ คมนาทิโก อาการวิกาโร. สพฺเพเปเต ขนฺธปญฺจกสฺส ปวตฺติวิเสสาเอว. เย สทฺทสตฺเถสุ ลิงฺคนฺติ วุจฺจนฺติ. เยสญฺจ วเสน อยํ อิตฺถีเอว, น ปุริโส. อยํ ปุริโสเอว, น อิตฺถีติ สญฺชานนฺติ. ยสฺมา ปเนตฺถ สณฺฐานาทีนํ อวิสทาทิภาโวเอว อตฺถโต อิตฺถิปุริสตา โหติ. ตทุภยมุตฺตภาโวจ นปุํสกตา. โสจ อกฺขรปท สงฺขาเตสุ วจเนสุ จ วจนตฺเถสุจ ยถารหํ สนฺทิสฺสติเยว. ตสฺมา อินฺทฺริยรหิเตสุปิ ปเทสุจ รุกฺขาทีสุ ปทตฺเถสุจ ปริยาเยน อิตฺถิปุมนปุํสกตาสิทฺธิ เวทิตพฺพาติ.

[๑๗๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘อิตฺถีนํ องฺคชาตํ อิตฺถิลิงฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ กตฺถจิ ปาฬิยํ อฏฺฐกถาสุจ นิมิตฺตสทฺโทวิย ลิงฺคสทฺโท องฺคชาเต ปากโฏ ทิฏฺโฐติ.

[๑๗๙] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘อิตฺถิสณฺฐานํ อิตฺถากปฺโป’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

น หิ ลิงฺคสทฺโท วิย อากปฺปสทฺโท สณฺฐาเน ปากโฏ ทิฏฺโฐติ. เสสํปน ตตฺถ วุตฺตํ ยํกิญฺจิ อฏฺฐกถาย อสเมนฺตํปิ เตน ปริยาเยน ยุชฺชติเยว. ภวนฺติ ปวตฺตนฺติ ตํสหิเต ขนฺธสนฺตาเน เอสา อิตฺถี, เอโส ปุริโสติ เอวํ ปวตฺตา สทฺท พุทฺธิโย เอเตนาติ ภาโว ภวนฺติวา ปาตุภวนฺติ ตํสหิเต ขนฺธสนฺตาเน ลิงฺคาทีนิ เอตสฺมึ สตีติ ภาโว. โส เอว รูปนฺติ ภาวรูปํ. หทนฺติ สตฺตา ตํตํอตฺถํวา อนตฺถํวา ปูเรนฺติ เอเตนาติ หทยํ. หทนฺติวา สตฺตา อิโต นานาวิกกฺเก โอสชนฺติ มุญฺจนฺตีติ หทยํ. หรนฺติวา ปริหรนฺติ ตํ สตฺตา ชีวิตํวิย ทยนฺติ รกฺขนฺติจาติ หทยํ. วสนฺติ นิวสนฺติ จิตฺตเจต สิกาธมฺมา เอตฺถาติ วตฺถุ. หทยญฺจ ตํ วตฺถุจาติ หทยวตฺถุ. ธาตุทฺวยนิสฺสยลกฺขณํ วตฺถุรูปํ. ตํ ปน หทยโกสพฺภนฺตเร อฑฺฒปสตมตฺตํ โลหิตํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมสงฺคณิยํ ปน เทสนาเภทรกฺขนตฺถํ อวตฺวา ปฏฺฐาเนเอว ตํ วุตฺตํ. ยถาห-วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย. วตฺถุ อกุสลานํ ขนฺธานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโยติอาทิ. เอตฺถจ ฉหิ วตฺถูหิ อญฺญํ วตฺถุนาม นตฺถิ. เตสุจ ปุริมานิ ปญฺจ กุสลาทีนํ นิสฺสยาเอว น โหนฺติ. ตสฺมา เตสํ นิสฺสยภาเวน ตตฺถ วุตฺตํ วตฺถุนาม วิสุํ เอกํ วตฺถุรูปเมวาติ สิทฺธนฺติ.

[๑๘๐] วิภาวนิยํ ปน

ยํ รูปํ นิสฺสายาติ ปาฐสฺส อุทฺธฏตฺตา รูปสามญฺญปสงฺโค โหตีติ ตํ วิโสเธตุํ ยุตฺตินาม วุตฺตา. ปฏฺฐาเน ปน พหูสุ อนญฺญสาธารเณสุ ฐาเนสุ วตฺถุนาเมน วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา โสปสงฺโค นตฺถิเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ชีวนฺติ สหชาตธมฺมา เยนาติ ชีวิตํ. เตสํ ชีวเน อาธิปจฺจโยเคน เตสุ อินฺทํ อิสฺสรํ อตฺตานํ กโรตีติ อินฺทฺริยํ. ชีวิตญฺจ ตํ อินฺทฺริยญฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ. สหชาตา นุปาลน ลกฺขณํ ชีวิตินฺทฺริยํ. ยถา หิ พีชนิพฺพตฺตานิ อุปฺปลาทีนิ พีเชวินฏฺเฐปิ อุทกานุปาลิตานิ จิรํปิ กาลํ ชีวนฺติ. เอวเมวํ นิรุทฺธ กมฺมนิพฺพตฺตานิ กมฺมชรูปานิ กมฺเม อสนฺเตปิ ชีวิตานุปาลิตานิ สนฺตติวเสน วสฺสสตํปิ วสฺสสหสฺสํปิ กปฺปํปิ โสฬสกปฺปสหสฺสานิปิ ชีวนฺติเยว, ตถา หิ ชีวิตรหิตานิ อิตรรูปานิ ชีวนฺตานินาม นโหนฺติ. ตานิ หิ เยน เอเกน จิตฺเตนวา อุตุนาวา อาหาเรนวา ชายนฺติ. ตสฺมึ นิรุทฺเธ นิรุชฺฌนฺติ, ปรํ มุหุตฺตมตฺตํปิ สนฺตานํ ฆเฏตุํ นสกฺโกนฺติ. เตสุ หิ จิตฺตชรูปานํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ เอกวีถิ เอกชวนวาร เอกสมาปตฺติวาเรน ปริจฺฉินฺนํ โหติ. อุตุชาหารชานญฺจ สภาเคก อุตุอาหาร วเสน ปริจฺฉินฺนํ โหติ. กมฺมชรูปานํ ปน วิสุํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํนาม นตฺถิ. เตสํ เอกภวปริจฺฉินฺนํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ. ยทิ เอวํ อรูปธมฺมานํ กถนฺติ. เตหิ ชีวิตโยเคน ชีวนฺตาเอว โหนฺติ. เอวํสนฺเตปิ เตสํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ ทิสฺสตีติ. วุจฺจเต, อรูปธมฺเมสุ วิปากานิ ตาว กมฺมชรูปสทิสานิ. ตานิปิ หิ อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเท ยาวชีวํปิ เอกสนฺตติวเสน ปวตฺติสฺสนฺติเยว. อิตรานิ ปน ยสฺส อารมฺมณสฺส อาปาตาคตตฺตา อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมึ นิรุทฺเธ ตทภาเวปิ ตทารมฺมณา พหู จิตฺตสนฺตติโย ชีวิตสฺสอทฺธานผรณานุภาเวน ปวตฺตนฺติเยว. อปิจ, ยาวขนฺธปรินิพฺพานา อนนฺตรปจฺจยุปนิพนฺเธน อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตมานาย จิตฺตสนฺตติยาวเสนปิ อยมตฺโถ วตฺตพฺโพ. เตเนว หิ กิเลสสีสํ อวิชฺชา. ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ.

[๑๘๑] วิภาวนิยํ ปน

อาหารชาทีนํ อาหาราทิเยว อุปฺปตฺติยาปิ ฐิติยาปิ การณํ โหติ. กสฺมา, ตงฺขเณ ธรมานตฺตา. กมฺม ชานํ ปน กมฺมํ อุปฺปตฺติยาเอว การณํ, น ฐิติยา. กสฺมา, ตงฺขณาภาวโต. ชีวิเตน ปน อนุปาลิตตฺตา เอว เตสํ ขณฏฺฐิติ สิทฺธาติ อิมินา ธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘ยถาสกํ ขณมตฺตฏฺฐายีนํปิ หิ สหชาตานํ ปวตฺติเหตุภาเวน อนุปาลกํ. น หิ เตสํ กมฺมํเยว ฐิติการณํ โหติ. อาหารชาทีนํ อาหาราทิ วิย กมฺมสฺส ตงฺขณาภาว โตติ’’. ตํ น ยุตฺตํ.

ธมฺมานญฺหิ ขณฏฺฐิตินาม เอกกลาปคตสหชาตปจฺจยา ยตฺตาเอว โหติ. น นานากลาปคตชนกปจฺจยายตฺตา. อิตรถา อุปฺปาทกฺขเณ ลพฺภมานานํ อุปจยสนฺตตีนํ วิย ฐิติกฺขเณ ลพฺภมานาย ชรตายปิ กุโตจิสมุฏฺฐานตา ปาฬิยํ วุตฺตา สิยาติ. อปิจ, ขณฏฺฐิตินาม สภาวสิทฺธาเอว. น หิ อุปฺปนฺนา ธมฺมา ปจฺจยเวกลฺเลน อตฺตโน ขเณสุ ปริปุณฺณํ อฏฺฐตฺวา อนฺตราว ภิชฺชนฺตีติ อตฺถิ. นจ ปจฺจยาธิมตฺเตน อติเร กตรํ ติฏฺฐนฺตีติ อตฺถิ. ตสฺมา ขณฏฺฐิติยํ อุปตฺถมฺภยมานาปิ อาหาราทโย อนุปาลยมานญฺจ ชีวิตํ ปจฺฉา พลวรูปสนฺตติ ปวตฺติอตฺถายเอว อุปตฺถมฺเภนฺติ ปาเลติจ. น ขณฏฺฐิติปวตฺติยาติ. เอตฺตาวตา สพฺเพสํปิ ขณฏฺฐิตินาม ธรมานชนกายตฺตา วา ชีวิตายตฺตาวา นโหตีติ สิทฺธํ โหติ. ยทิ ปน ตํ สนฺตติปวตฺติเมว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา, เอวํสติ ยุชฺเชยฺยาติ. อฏฺฐ กถายํปิ สนฺเตปิจ อนุปาลน ลกฺขณาทิมฺหิ วิธาเน อตฺถิกฺขเณเยว ตํ เตธมฺเม ปาเลตีติอาทิวจเน ยถาสนฺตติฏฺฐิติ ลพฺภติ. ตถา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพาติ. อิทํ ปน ปาจกคฺคินา สห สกลํ อุปาทินฺนกสรีรํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ. กพฬํ กรียตีติ กพฬีกาโร. อาหรียติ อชฺโฌหรียตีติ อาหาโร. กพฬีกาโรจ โส อาหาโรจาติ กพฬีการาหาโร. กพฬีกาโร อาหาโรติปิ ปาโฐ. อิทญฺจ สวตฺถุก วจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อถวา, กพฬีการาหารภกฺขานํ สตฺตานํ อตฺตภาวํ ภุโส หรติ อทฺธานํ ปวตฺเตตีติ อาหาโร. ขชฺช โภชฺชาทิเก กพฬีกาเร อาหาโร ตนฺนิสฺสิตตฺตา ตปฺปริยา ปนฺนตฺตาจาติ กพฬีการาหาโร. อิมสฺมึอตฺเถ สติ นิพฺพตฺติต โอชา เอว ลพฺภติ. อตฺถโต ปน องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สารภูโต อุปตฺถมฺภพลกาโร ภูตนิสฺสิโต ปรมสินิทฺธสิ เนโห อิธ อาหารรูปํนาม. ตตฺถ องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺสาติ อชฺโฌหริตฺวา อามาสเย ปติฏฺฐิตานิ อาหารวตฺถูนิ ปาจกเตเชน วิเวจิตานิ รสาทิภาเวน ปญฺจธา วิภาคํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปณีต สินิทฺธ ลหุก สิเนห โกฏฺฐาโส รโสนาม. เย โลเก รสธาตูติ วุจฺจติ. โส ปาจก เตชพเลน ตโต อุตฺตริตฺวา รสหรณิธมนิชาลานุสาเรน เหฏฺฐาจ อุทฺธญฺจ สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสรนฺโต อนุผรนฺโต องฺคมงฺคานุสารีติ วุจฺจติ. ตสฺส สารภูโต อุปตฺถมฺภํ พลํ กโรตีติ อุปตฺถมฺภพลกาโร. โส หิ อามาสเย ปติฏฺฐิต มตฺโตว สกลสรีเร ภูเตสุ อุปตฺถมฺภกพลํ ชเนตีติ.

[๑๘๒] วิภาวนิยํ ปน

‘‘องฺคมงฺคา นสาริ รสหร สงฺขาตาติ’’ ปาโฐ. โส ทุปฺปาโฐ.

ตํ ปน เสนฺทฺริยกาโยปตฺถมฺภนลกฺขณํ อาหารรูปํ. โอชาลกฺขณํ วา. ตตฺถ อุทยติ ปสวตีติ โอชา. อวสทฺโทวา รกฺขเณ. รกฺขณญฺเจตฺถ อุปตฺถมฺภนเมว. อวติ ชเนติจาติ โอชา. กึ อวติ. อตฺตโน นิสฺสยวตฺถุํ. กึจ ชเนติ. อาหารสมุฏฺฐานรูปํ. อุทยานนฺตรํ รูปํ ชเนตีติ โอชาติปิ วทนฺติ. อญฺญาปเทสรหิเตน กกฺขฬตฺตาทินา อตฺตโน ภาเวน สิทฺธํ รูปํ สภาวรูปํ. อุปฺปาทาทินา อนิจฺจตาทินาจ สงฺขหลกฺขเณน สหิตํ รูปํ สลกฺขณรูปํ. อุชุกโตว กมฺมาทีหิ ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิตํ รูปํ นิปฺผนฺนรูปํ. รุปฺปนลกฺขณสมฺปนฺนํ นิปฺปริยายรูปํ รูปรูปํ. ยถา ทุกฺขทุกฺขํ อชฺฌตฺตอชฺฌตฺตนฺติ. สงฺขตลกฺขณยุตฺต ตาย อนิจฺจตาทิกํ ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา สมฺมสนารหํ รูปํ สมฺมสนรูปํ. เต เต ทพฺพสมฺภาราวา รูปกลาปาวา วิสุํวิสุํ ภุโส กาสนฺติ ปกาสนฺติ เอเตนาติ อากาโส. นิสตฺต นิชีวฏฺเฐน ธาตุ. อากาสสงฺขาตา ธาตูติ อากาสธาตุ. ปริโต สมนฺตโต ฉินฺทติ กลาปนฺตรภูตานิ กลาปนฺตร ภูเตหิ สทฺธึ อสํมิสฺสํ เอกตฺตํ อนุปคมนํ กโรตีติ ปริจฺเฉโท. เตหิวา ปริจฺฉินฺทียติ อตฺตโนวา ปเรสํวา อกตฺวามชฺเฌ วิสุํ ถปียติ. เตสํวา ฉิทฺทวิวรมตฺตภูโต. น วิสุํ เอโก อุปฺปาทสหิโต สภาวธมฺโม. นาปิ กสฺสจิ รูปกลาปสฺส ปกฺขภูโตติ ปริจฺเฉโท. วิการลกฺขณรูปานิ หิ อสภาวธมฺมภูตานิปิ ตํตํ รูปกลาเปสุ สนฺทิสฺสมานตา ตํตํรูปกลาปปกฺขิกานิเอว โหนฺติ. อยํ ปน เตหิ รูป กลาเปหิ สพฺพโส วิมุตฺตภาเวน พหิภูตตฺตา กสฺสจิ รูป กลาปสฺส ปกฺขภูโต น โหตีติ. อสภาวธมฺมตฺตาจ ปน เกนจิ รูเปน ผุสน ปริยาโยปิ ตสฺส สพฺพโส นตฺถีติ กตฺวา โส อสํผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ ปาฬิยํ วุตฺโต. อฏฺฐกถายํ ปน ฆนปิณฺฑวตฺถูสุ ปฏิฆโผฏฺฐพฺพสภาวานํ นานา กลาปคตภูตานํ อญฺญมญฺญสํผุฏฺฐตา อตฺถีติ กตฺวา อสํผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ เอเตหิ อสํผุฏฺฐํ อชฏากาสํ กํถิตนฺติ วุตฺตํ. ฏีกายํ ปน อยํ นิทฺเทโส อชฏากาสนิทฺเทโส นโหติ, ปริจฺเฉทรูปนิทฺเทโสเยว. โสจ ฆนปิณฺฑ วตฺถูสุเอว เวทิตพฺโพ. เตสุจ ภูตานํ อสํผุฏฺฐตานาม นตฺถิ. ตสฺมา ภูตานํ อญฺญมญฺญอพฺยาปิตา เอกตฺตํ อนุปคตตาเอว. ตตฺถ อสํผุฏฺฐตานาม ยุตฺตา สิยาติ อธิปฺปาเยน อพฺยาปิกตา หิ อสํผุฏฺฐตาติ วุตฺตํ. อตฺถโต ปน นานากลาปคตานํ ภูตานํ ปริยนฺตตา สงฺขาโต อนฺตราฬธมฺโม. รูปปริจฺเฉทลกฺขณํ ปริจฺเฉทรูปํ. ยา ปน จลมาเนน กายงฺเคน อตฺตานญฺจ อตฺตสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส อธิปฺปายญฺจ ปจฺจกฺเข ฐิเต ชเน วิญฺญาเปติ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสติ. สยญฺจ เตน กายงฺเคน เตหิ ชเนหิ วิญฺญายติ. สา กายวิญฺญตฺตินาม. ยา อุจฺจารียมาเนน วาจงฺเคน สทฺเทน อตฺตานญฺจ อตฺตสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส อธิปฺปายญฺจ โสตปเถ ฐิเต ชเน วิญฺญาเปติ. สยญฺจ เตนวาจงฺเคน เตหิ ชเนหิ วิญฺญายติ. สา วจีวิญฺญตฺตินาม. อถวา, วิญฺญาเปนฺติ ชนา วิญฺญายนฺติวา ชเนหิ อญฺญมญฺญสฺส จิตฺตานิ เอตายาติ วิญฺญตฺติ. สสมฺภาเร องฺคปจฺจงฺคภูเต กาเย ปวตฺตา วิญฺญตฺติ กายวิญฺญตฺติ. โจปน กายสงฺขาโต กาโย เอววา วิญฺญตฺติ กายวิญฺญตฺติ. จิตฺตชสทฺทสงฺขาตาย วาจาย ปวตฺตา วิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ. โจปนวาจา สงฺขาตา วาจา เอววา วิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ. ตตฺถ จิตฺตวเสน ยํกิญฺจิ กายงฺควิการํ กโรนฺตสฺส ตํตํองฺคํ สนฺตมฺภนฺตา สนฺธาเรนฺตา จาเลนฺตา องฺคมงฺคานุสาริสงฺขาตา จิตฺตชวาตกลาปา ตํตํองฺคํ ปูเรตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชนฺตาจ ยถาวา ตถาวา อนุปฺปชฺชิตฺวา ยสฺส เตหิ จิตฺตชวาตกลาเปติ สหชาตสฺส โจปนกายสฺส อานุภาเวน สพฺเพ เต กลาปา ยถาธิปฺเปตทิสาภิมุขาเอว อุปฺปชฺชนฺติ. อยํ โจปนกายสงฺขาโต อาการวิกาโร กายวิญฺญตฺติ นาม. นิยามกสทิสี หิ อยํ กายวิญฺญตฺติ. เตจ นาวาสทิ สาติ. ยถา หิ นิยามโก นาวาย มูลภาเค ฐตฺวา เอกํ มหาผิยํ ทฬฺหํ คเหตฺวา นทิโสเต จาเรตฺวา สกลํ มหานาวํ อิจฺฉิตทิสาภิมุขํ นิโยเชติ. น ยํวา ตํวา ทิสํ คนฺตุํ เทติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจิตฺตกฺขณิกา หิ วิญฺญตฺติ เตสํ มูลภาเคเอว ลพฺภมานา เต ยถาธิปฺเปตทิสาภิมุเข เอวํ กตฺวา นิโยเชตีติ สา นิยามกสทิสี โหตีติ. เอตฺถจ ยเทตํ อฏฺฐกถายํ. เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ ชวเนสุ ปถม ชวนสมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ อตฺตนา สหชาตรูปกายํ สํถมฺเภตุํ สนฺธาเรตุํ สกฺโกติ. อปราปรํ ปน จาเลตุํ นสกฺโกติ. ทุตียาทีสุปิ เอเสว นโย. สตฺตมจิตฺเตน ปน สมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ เหฏฺฐา ฉหิจิตฺเตหิ สมุฏฺฐิตํ วาโยธาตุํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยํ ลภิตฺวาอตฺตนาสหชาตํ รูปกายํ สํถมฺเภตุํ สนฺธาเรตุํ จาเลตุํ อภิกฺกมาเปตุํ สกฺโกตีติ วุตฺตํ. ตํ อภิกฺกมามีติ กายํ ปคฺคณฺหนฺตานํ อเนกสหสฺเสสุ ชวน วาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ยสฺมึวาเร จลนสงฺขาตํ เทสนฺตรปาปนํ ชายติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ กติปยชวนวาเรหิ จลนํ ชายติ. ยทิ ชาเยยฺย, อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิยาคมนํ วิย สพฺเพสํปิ สีฆตรํ คมนํ ปญฺญาเยยฺย. กสฺมา, เอกจฺฉรกฺขเณปิ อเนกโกฏิสตสหสฺสจิกฺกปวตฺติยา สมฺภวโต. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ อกฺขรุปฺปตฺติวิจารณายํ ปากโฏ ภวิสฺสตีติ. ตสฺมา ตโต ปุริมวาเรสุ สํถมฺภนสนฺธารณานิเอว สมฺปชฺชนฺตีติ เวทิตพฺพํ. ยา เจตฺถ สตฺตยุคสกโฏปมา วุตฺตา, สาปิ นานาชวนวีถีสุ สมุฏฺฐิตานํ วาโยธาตูนํ อปราปรํ อุปตฺถมฺภเนจ ยุชฺชติเยว. ตถา หิ จลนจิตฺตชรูปสนฺตติยํ ปวตฺตานิ อุตุชรูปสงฺฆาฏานิปิ วิญฺญตฺติสหิตานิ วิย ตทาการวนฺตานิ สเวคานิ สวิปฺผารานิเอว ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ปุพฺพาปรปวตฺตานํ นานา ชวนวีถีนํ อนฺตรนฺตรา ภวงฺคสมเยสุปิ อภิกฺกมนาทิกํ จลนํ สมฺปชฺชติเยว. เอกาพทฺธปวตฺตานิจ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานินาม เอกสฺส วิสเย อิตรานิ เอกสมุฏฺฐานานิ วิย สพฺพโส ตทนุ ปริวตฺตีนิ โหนฺตีติ จิตฺตเช จลนฺเต อิตรานิปิ จลนฺติ เยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. จลนญฺเจตฺถ ปจฺฉิมปจฺฉิมานํ รูปกลาปสงฺฆาฏานํ ปุริม ปุริมานํ อุปฺปนฺนเทสโต เทสนฺตเร ยถาปวตฺตสนฺนิเวสากาเรน อปราปรํ อุปฺปชฺชมานํ เวทิตพฺพํ. น หิ รูปารูปธมฺมานํ อุปฺปนฺน เทเส อนิรุชฺฌิตฺวา เกสคฺคมตฺตํปิ เทสนฺตร สงฺกมนํนาม อตฺถิ. อิตรถา ขณิกธมฺมตา อพฺยาปารธมฺมตา อวสวตฺติตาจ เตสํ นสิยาติ. ยํกิญฺจิ วจีเภทํ กโรนฺตสฺส กณฺฐฏฺฐานาทิ คตอุปาทินฺนก ปถวีธาตูสุ จลมานกณฺฐปเทสาทิคตจิตฺตช ปถวีธาตูนํ สงฺฆฏฺฏนสงฺขาเตน ฐานกรณสนฺนิปาเตน สเหวโย วจีโฆสสงฺขาโต จิตฺตชสทฺโท ชายติ. โส เยน อตฺตนา สห ชาเตน อาการวิกาเรน ยถาธิปฺปายํ ตํตํ วณฺณวิเสสตฺตํ อุปคจฺฉติ. เยนจ สุณนฺตานํ ตํตํอตฺถโชตโก อกฺขรสนฺนิปาตภูโต ปทพฺยญฺชนวิเสโส อุปลพฺภติ. โส โจปนวาจาสงฺขาโต อาการวิกาโร วจีวิญฺญตฺตินาม. อฏฺฐกถายํ ปน ตสฺสา ปน จิตฺตสมุฏฺฐานาย ปถวีธาตุยา อุปาทินฺนฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภูโต เอโก อาการวิกาโร วจี วิญฺญตฺตินามาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปาทินฺนฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภูโตติ กมฺมชภูตาย จตุชภูตายเอววา อุปาทินฺนปถวีธาตุยา สหฆฏฺฏนํ ปฏิจฺจ สทฺทวิเสสปวตฺติยา ปจฺจยภูโตติ อตฺโถ. ฆฏฺฏนสฺส ปจฺจโย ปน จลมานกณฺฐปเทสาทิวิการภูโต กายงฺควิเสโสเอว สิยา. วิการทฺวยญฺจ อสํมิสฺสํ กตฺวา เวทิตพฺพนฺติ. เอตฺถจ อุปาทินฺนกปถวีหิ สห ฆฏฺฏนํ จิตฺตชปถวีนํ กิจฺจํ. ยํ ปน ตาสํ ยถาวา ตถาวา อฆฏฺเฏตฺวา ยถา อิจฺฉิตกฺขรํ สมฺปชฺชติ. ตถา ฆฏฺฏนปการวิธานํ. อิทํ กายวิญฺญตฺติยา กิจฺจํ. ฆฏฺฏเนน สเหว อุปฺปนฺนสทฺทานํ ตํตํวณฺณตฺต ปตฺติยา วิทหนเมว วจีวิญฺญตฺติยา กิจฺจํ. กุมฺภถุนตลํ วิยจ อุปาทินฺนกปถวี. ปหรณหตฺโถ วิย จิตฺตชปถวี. หตฺถปริ วตฺตน วิกาโร วิย กายวิญฺญตฺติ. สทฺทวิกาโร วิย วจีวิญฺญตฺติ. กุมฺภถุนสฺส นานาสทฺทปเภโทวิย นานาวณฺณเภโทติ. เอตฺถจ ยเทตํ อฏฺฐกถายํ อิทํ วกฺขามิ เอตํ วกฺขามีติ อุปฺปชฺชมานํ จิตฺตํ อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปติ. เตสํ อพฺภนฺตเร จิตฺต สมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ อุปาทินฺนกํ ฆฏฺฏยมานาว อุปฺปชฺชติ. เตน ธาตุฆฏฺฏเนน สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชตีติจ ปุริมจิตฺตสมุฏฺฐา นาย อุปตฺถมฺภนกิจฺจํปิ นตฺถีติจ วุตฺตํ. ตํปิ อเนกสเตสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ยสฺมึวาเร ปริพฺยตฺตํ อกฺขรํ ปวตฺตติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เตเนว หิ มูล ฏีกายํ อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ นตฺถิ ลทฺธาเสวเนน จิตฺเตเนว ฆฏฺฏนสฺส พลวภาวโตติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ลทฺธาเสวเนนาติ เอเตน ปุพฺพภาเค นานาชวนวีถีหิ ลทฺธาเสวนภาวํ ทสฺเสติ. ปถม ชวนจิตฺตสฺสปิ ลทฺธาเสวนตาย อธิปฺเปตตฺตา. นจ เอกชวน วารมตฺเตน ปริพฺยตฺตํ เอกกฺขรํ สมฺปชฺชตีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. กสฺมา, ตสฺส เอกทฺวิอจฺฉรกฺขณมตฺเตน กาเลน วตฺตพฺพตฺตา เอกจฺฉรกฺขเณจ อเนกสตสหสฺสานํ ชวนวีถีนํ ปวตฺติสมฺภวโต. วุตฺตญฺจ –

เอกมตฺตา ตโย รสฺสา, ทฺวิมตฺตา ทีฆมุจฺจเร;

ติมตฺโต ตุ คีโต เญยฺโย, พฺยญฺชนา อฑฺฒมตฺติกาติ.

มิลินฺทปเญฺหจ สาธิเก วีหิวาหสเต วีหิพีชานิ เอกจฺฉรกฺขเณ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส กลํปิ นอุเปนฺติ. กลภาคํปิ นอุเปนฺตีติ ทีปิตํ. เอกกฺขรํ อุจฺจาเรนฺตสฺสจ ตตฺตกํปิ กาลํ อุจฺจารณจิตฺตพฺยาปาโร สนฺทิสฺสติเยว. นจ ปรมตฺถโต เอกเมว สทฺทํ อุจฺจาเรมีติวา สุโณมีติวา สกฺกา นิยเมตฺวา อุจฺจาเรตุํ โสตุญฺจ. ตถา นิยเมนฺตสฺสปิ สทฺทานํ ปุพฺพาปรโต อเนกสตสหสฺสสฺเสว อุจฺจารณ สวน สมฺภวโต. เอกเมวาติ อภิมาโน ปน สมูหฆน สนฺตติฆเนหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตาเอว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสเมตฺถ กายวิญฺญตฺติยํ วุตฺตน เยน ยถาสมฺภวํ เวทิตพฺพนฺติ. เอตฺถจ วิญฺญตฺติสทฺโท กาเยน วิญฺญาเปติ วาจาย วิญฺญาเปตีติอาทิสุ โพธนตฺโถ. สุทินฺน กณฺเฑ ติกฺขตฺตุํ วิญฺญาเปตีติอาทีสุ ปวตฺตนตฺโถ. อิธ ปน ทุวิโธปิ ยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ ปรํ โพเธตุกามตารหิ เตสุ สพฺเพสุ กายงฺควาจงฺคโจปเนสุปิ ปวตฺตกวิญฺญตฺติยา ลพฺภมานตา เวทิตพฺพา โหตีติ. มูลฏีกายํ ปน ปรํ โพเธตุกามตาย วินาปิ อภิกฺกมนาทิปวตฺตเนน โส จิตฺต สหภูวิกาโร อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ. สยญฺจ วิญฺญายตีติ ทฺวิธาปิ วิญฺญตฺติเยวาติ วุตฺตํ, ตตฺถ ทฺวีสุ โพธนวิญฺญตฺตีสุ ปุริมา กายวิญฺญตฺติ องฺคปจฺจงฺคสฺส จลมานวณฺณํ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา จลมานงฺคปจฺจงฺคํ กายวิญฺญาณวีถิยา คเหตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโนทฺวาริกชวเนนเอว วิญฺญายติ ปจฺฉิมาจ วจีวิญฺญตฺติ อุจฺจาริยมานํ สทฺทํ โสตวิญฺญาณวีถิยา คเหตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโนทฺวาริกชวเนนเอว วิญฺญายติ, น ปญฺจทฺวาริกชวเนน. สา หิ อตฺตานํ ชานนฺเตเอว ปรสตฺเต อตฺตนา สมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส จิตฺตํ วิญฺญาเปติ, น อชานนฺเต. ญาปก เหตุ หิ นาม อตฺตานํ ชานนฺเตเอว ญาเปตพฺพํ ญาเปติ, โน อชานนฺเต. เอวญฺจ กตฺวา กายงฺค โจปนํ ทิสฺวาวา ปรามสิตฺวาวา สทฺทํ สุตฺวาวา ปรสฺส ตํตํอธิปฺปายํ ชานนฺตานํ ติรจฺฉาน คตานํปิ ปถธํ วิญฺญตฺติชานนํ สิทฺธํ ภวติ. ตํชานเนน วินา อธิปฺปายชานนสฺส อสมฺภวโต. วิญฺญตฺตึ ชานนฺตานํจ ปุริมสิทฺธสงฺเกต สมฺพนฺธ ชานเนน วินา อธิปฺปายชานนํ น สมฺภวตีติ มชฺเฌ วิสุํ ปุพฺพสงฺเกต สมฺพนฺธคหนํปิ อิจฺฉนฺติ, ทฺวีสุ ปน ปวตฺตกวิญฺญตฺตีสุ ปรํ อภิกฺกมนฺตํ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา ทิสฺวา อภิกฺกมนวิญฺญตฺติญฺจ อภิกฺกมนจิตฺตญฺจ มโนวิญฺญาณวีถิยา ชานนฺติ. เอสนโย ปฏิกฺกมนาทีสุ. ตถา ปรสฺส กถํ โสตวิญฺญาณวีถิยา สุตฺวา กถนวิญฺญตฺติญฺจ กถนจิตฺตญฺจ มโนวิญฺญาณวีถิยา ชานนฺติ. ปรํ รตฺตจิตฺเตน กายงฺคํ จาเลนฺตํ ทิสฺวา จลนวิญฺญตฺติญฺจ ราคจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. รตฺตสฺส กถํ สุตฺวา กถน วิญฺญตฺติญฺจ ราคจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. เอสนโย สพฺพาสุ กายิกวาจสิกกฺริยาสูติ. ลหุโน ภาโว ลหุตา. มุทุโน ภาโว มุทุตา. กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ. กมฺมโยคฺยนฺติ อตฺโถ. กมฺมญฺญสฺส ภาโว กมฺมญฺญตา.

อทนฺธตาลกฺขณา รูปสฺส ลหุตา. อถทฺธตา ลกฺขณา รูปสฺส มุทุตา. สรีรกฺริยานุกูลกมฺมญฺญภาวลกฺขณา รูปสฺส กมฺมญฺญตา. อญฺญมญฺญํ อวิชหนฺติโยปิ เอตา วิรุทฺธปจฺจยสปฺปาย ปจฺจยานํ วเสน อสํมิสฺสโต เวทิตพฺพา. ตถา หิ อตฺตโน กายวิรุทฺธํ อุตุํวา อาหารํวา จิตฺตกฺริยํวา เสวนฺตานํ สรีรคตา ธาตุโย กทาจิ สกลสรีรํวา สรีเรกเทสํวา โขเภตฺวา วิเสสโต ปูติมุข สปฺปสงฺขาตอาโป ปริยุฏฺฐานํ กตฺวา กายํ อสยฺหภารํ วิย ครุํ ภาริยํ กโรนฺติ. อิริยา ปถปริวตฺตเน กายภาริยนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺติ. ตทารูปสฺส ลหุตา นปวตฺตติ. ปุน อตฺตโน สรีรสปฺปายํ อุตุํวา อาหารํวา จิตฺตกิริยํวา เสวนฺตานํ โส ธาตุกฺโขโภ วูปสมฺมติ. กาโย สลฺลหุโก โหติ. อิริยาปถปริวตฺตเน กาย ภาริยนิมิตฺตํ ทุกฺขํนาม นตฺถิ. ตทา สา ปวตฺตติ. เอสนโย เสสาสุปิ. วิเสสนโต ปเนตฺถ มุทุภายํ กฏฺฐมุขสปฺปสงฺขาต ปถวีปริยุฏฺฐานํ กตฺวา สุกฺขกฏฺฐํวิย กายํ ถทฺธํ กกฺขฬํกโรนฺติ. อิริยาปถปริวตฺตเน องฺคมงฺคานํฉิชฺชนภิชฺชนาการปตฺตํ ถทฺธํ กกฺขฬนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺตีติ วตฺตพฺพํ. กมฺมญฺญตายํ สตฺถมุขสปฺปสงฺขาต วาโย ปริยุฏฺฐานํ วาโยวิสมํ กตฺวา ทามริกโจรปริยุฏฺฐิตํ ปจฺจนฺตรฏฺฐํ วิย กายํ วิวฏฺฏมานํ กโรนฺติ, สพฺพอิริยาปเถสุ สุขํนาม นตฺถีติ วตฺตพฺพํ. เตโชธาตุ ปน ตาสํ สพฺพาสํปิ มูลภูตา โหตีติ เวทิตพฺพา.

อิมา ปน อโรคิโน กลฺลภาโววิย สุปริมทฺทิตจมฺมสฺส มุทุภาโววิย สุทนฺธสุวณฺณสฺส กมฺมกฺขมภาโววิย รูปกายสฺส อิริยาปถปริวตฺตเน สลฺลหุกตาทิวเสน สนฺทิสฺสมานา วิเสสาการา โหนฺตีติ กตฺวา วิการรูปํ นาม. จยนํ จโย. ปิณฺฑวเสน อภินิพฺพตฺตีติ อตฺโถ. อาทิโต อุปริโตจ จโย อุปจโย. ปถมาภินิพฺพตฺติ อุปรุปริวฑฺฒิจาติ อตฺโถ. อยญฺหิ อุปสทฺโท อุปญฺญตฺตนฺติอาทีสุ วิย ปถมตฺโถ อุปสิตฺตนฺติอาทีสุ วิยจ อุปริ อตฺโถติ. วุตฺตญฺจ มูลฏีกายํ อุปสทฺโท ปถมตฺโถ อุปริอตฺโถจ โหตีติ. เตเนวหิ ปาฬิยํ โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย. โยรูปสฺส อุปจโย, สา รูปสฺส สนฺตตีติ วุตฺตํ. ตนนํ วิตฺถารณํ ตติ. สมฺพนฺธา ตติ ปุนปฺปุนํวา ตติ สนฺตติ. ยถา ปวตฺตานํ อายตนานํ อทฺธานปูรณวเสน ปวตฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถ คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปานํ อุปฺปาโท ปถมานิพฺพตฺติอตฺเถน อุปจโยนาม. ตโต ปรํ ยาว สพฺพปถมํ อุปฺปนฺนานํ จกฺขุ โสต ฆานชิวฺหานํ อุปฺปาโท, เอตฺถนฺตเร รูปานํ อุปฺปาโท อุปริ วฑฺฒิอตฺเถน อุปจโยนาม. ตโต ปรํ ยาวชีวํ จตุสนฺตติรูปานํ อุปฺปาโท สนฺตตินาม. วุตฺตเญฺหตํ อฏฺฐกถายํ นทีตีเร นิขาตกูปสฺมึ อุทกุคฺคมนกาโลวิย อาจโย นิพฺพตฺติ. ปริปุณฺณกาโลวิย อุปจโย วฑฺฒิ. อชฺโฌตฺถริตฺวา คมนกาโล วิย สนฺตติ ปวตฺตีติ.

วิภาวนิยํ ปน

ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาวจกฺขาทิ ทสกานํ อุปฺปตฺติ. เอตฺถนฺตเร รูปุปฺปาโท อุปจโยนาม. ตโต ปรํ สนฺตติ นามาติ วุตฺตํ. ตํปิ เตน ปริยาเยน ยุชฺชติเยว.

สํเสทโชปวาติกานํ ปน ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปานํ อุปฺปาโท ปถมา ภินิพฺพตฺติ อตฺเถน ปริปุณฺณ วฑฺฒิ อตฺเถนจ อุปจโย นาม, ตโต ปรํ รูปานํ อุปฺปาโท สนฺตตินาม. อปิจ, ติสมุฏฺฐานิก รูปานํปิ วิสุํ วิสุํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํนาม อตฺถิ. ตสฺสจ เอเกกสฺส นิพฺพตฺติ วฑฺฒิ ปวตฺติ วเสน ติสฺโส ติสฺโสอวตฺถา โหนฺติ. ตตฺถ เอเกกสนฺตติยํ อาทิมฺหิ สนฺตติสีสรูปานํ สพฺพปถมํ อุปฺปาโท นิพฺพตฺตินาม. ตโต วฑฺฒนรูปานํ อุปฺปาโท วฑฺฒีนาม. วฑฺฒเน สมตฺเต อวฑฺฒิตฺวา ปพนฺธฏฺฐิติวเสน วตฺตนวเสนอุปฺปาโทปวตฺตินาม. ตตฺถ จ นิพฺพตฺติวฑฺฒิโย อุปจโยนาม. ปวตฺติสนฺตติ นาม. สงฺเขปโต ปน โลเก สพฺพาสุ อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธรูปปวตฺตีสุ สนฺทิสฺสมาเน ชายน วฑฺฒน ปวตฺตนสงฺขาเต อวตฺถาเภเท ทิสฺวา อุปจยสนฺต ติโย เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ นโย-รุกฺขติณาทีนิวา สาขา ปตฺตปุปฺผผลาทีนิวา อาทิมฺหิ ชายนฺติ. ชายิตฺวา วฑฺฒนฺติ. วฑฺฒเน สมตฺเต อวฑฺฒิตฺวา ปพนฺธวเสน ปวตฺติตฺวา ภิชฺชนฺตีติ. ชีรณํ ชรา, ชีรนฺติ ชิณฺณภาวํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ ชรา. สาเยว ชรตา. อุปฺปาทชราภงฺเคหิ นิจฺจลติ นกมฺปตีติ นิจฺโจ อสงฺขต ธมฺโม. น นิจฺโจ อนิจฺโจ, สงฺขตธมฺโม. อนิจฺจสฺส ภาโว อนิจฺจตา, ภงฺโค.

[๑๘๓] วิภาวนิยํ ปน

‘‘นิจฺจธุวภาเวน น อิจฺจํ อนุคนฺตพฺพนฺติ อนิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

นิจฺจสทฺโท หิ สาสเน โลเกจ ปากโฏ. โส เอว อิธ นการยุตฺโต อนิจฺโจติ วุตฺโตติ. ลกฺขียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ วินิจฺฉียนฺติ ธมฺมา อิเม สงฺขตาติ เอเตนาติ ลกฺขณํ. สงฺขต ภาวชานนนิมิตนฺติ อตฺโถ. ยถาห- องฺคุตฺตเร ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ, อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ. นนุ ปาฬิยํ ชาตินาม อาคตา. ตสฺมา สาปิ อิธ วตฺตพฺพาติ วุตฺตํ ชาติรูปเมวาติอาทิ. เอตฺถาติ รูปสมุทฺเทเส. ชนนํ ปาตุภวนํ ชาติ. ชายนฺติวา เอตายาติ ชาติ, อุปจย สนฺตติ นาเมนปวุจฺจติ ตสฺสาชาติยาตถา อวตฺถาเภทโยคโตติ อธิปฺปาโย. สา หิ อาทิโต ปฏิสนฺธิรูปานิ ปาตุภวนฺตานิ กโรติ. ปุน อปริปุณฺณานิจ อายตนานิ ปูเรติ. ปูริตานิ จ ทีฆํปิ อทฺธานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา ปวตฺเตติ ปพนฺธยตีติ. เอกา ทสวิธํปีติ มหาภูตาทิภาเวน เอกตฺตํ อุปนยนวเสน เอกา ทสปเภทํปิ. กถํ สรูปวเสน อฏฺฐวีสติวิธํ โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา ภูตปฺปสาท วิสยาติอาทินา เอกาทสวิธสฺเสว สรูปโต ทสฺสนํ อนฺโตคธเภทานํ ปุพฺเพ วุตฺตภาเวน สุปากฏตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห-อฏฺฐารสวิธนฺติ.

จตฺตาริ ภูตานิ ปญฺจปสาทา อคหิตคหเณน จตฺตาโร วิสยา โคจรา. ทุวิโธ ภาโว. เอกํ หทยํ. อิติ อิทํ โสฬสวิธํ รูปํ ชีวิตาหารรูเปหิ สห อฏฺฐารสวิธํ โหติ ตถา เอโก ปริจฺเฉโท. ทุวิธา วิญฺญตฺติ. อคหิตคหเณน ติวิโธ วิกาโร. จตุพฺพิธํ ลกฺขณนฺติ ทส อนิปฺผนฺนาจาติ รูปํ สรูปโต อฏฺฐวีสติวิธํ ภเวติ โยชนา. เอตฺถจ ปจฺฉิมานิ ทสรูปานิ สภาวโต อนุปลพฺภมานตฺตา ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิตานิ รูปานิ น โหนฺตีติ อนิปฺผนฺนานิ นาม. อปิ เจตฺถ อภิธมฺเม วิสุํ อุทฺทิฏฺฐานิ นิทฺทิฏฺฐานิจ เอตานิ สภาวโต อนุปลพฺภมานานีติ วา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานานีติวา นสกฺกา วตฺตุํ. โวหารสิทฺธ มตฺตภาวํ อติกฺกมฺม ตาทิเสน สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺเธน ปรมตฺถ ลกฺขเณน อุปลทฺธตฺตา. อิตรถา นิพฺพตฺติลกฺขณรหิตํ อสงฺขต นิพฺพานํปิ สภาวโต อนุปลพฺภมานํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานญฺจ นาม สิยาติ. ตสฺมา นิพฺพตฺติ ลกฺขณรหิตตฺตาเอว เอตานิ อนิปฺผนฺนานินาม. น สภาวโต อนุปลพฺภมานตฺตาติ ยุตฺตํ สิยาติ. [รูปสมุทฺเทโส]

๑๕๗. รูปวิภาเคสพฺพญฺจ ปน เอตํ ยถาสมุทฺทิฏฺฐํ อฏฺฐวีสติ วิธํ รูปํ อเหตุกฏฺเฐน เอกวิธเมว. น สเหตุกา เหตุก วเสน ทุวิธํ. ตถาสปฺปจฺจยฏฺเฐน เอกวิธเมว. น สปฺปจฺจยาปจฺจย วเสน ทุวิธนฺติ เอวํ ปวตฺตํ เอกวิธนยํ ตาว ทสฺเสตุํ สพฺพญฺจาติอาทิมารทฺธํ.

[๑๘๔] วิภาวนิยํ ปน

เอกวิธนโยปิ รูปวิภาโคเอวาติ กตฺวา ‘‘ยถา อุทฺทิฏฺฐ รูปานํ เอกวิธาทินยํ ทสฺสนตฺถํ สพฺพญฺจ ปเนตนฺติอาทิ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สเมติ.

วกฺขติ หิ –

อชฺฌตฺติกาทิเภเทน, วิภชนฺติ ยถารหนฺติ.

เอเตน อชฺฌตฺติกาทิเภโท เอว รูปวิภาโคนามาติ วิญฺญายติ.

ตตฺถ สพฺพํปิ รูปํ เหตุสมฺปโยคา ภาวโต อเหตุก เมว, น กิญฺจิ สเหตุกํ. กิญฺจิ อเหตุกนฺติ เอวํ วิภาโค อตฺถีติ อธิปฺปาโย. สปฺปจฺจยํ สาสวํ สงฺขตํ โลกิยนฺติ ปาโฐ. สปฺปจฺจยํ สงฺขตํ โลกิยํ สาสวนฺติ ปน ยุตฺโต. ปาฬิยํปิ ตถา ทิฏฺฐตฺตา สภาคยุคฬสมฺภวโตจาติ. อิตรานิ ปน ปาฬิกเมน อสเมนฺตานิปิ สภาค ยุคฬตฺตา ภาคโต ยุตฺตานิเอว. ตตฺถ อตฺตโน ชนเกน ปจฺจเยน สเหว วตฺตตีติ สปจฺจยํ. ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียตีติ สงฺขตํ. ปญฺจุปาทา นกฺขนฺธสงฺขาเต โลเกเอว ปริยาปนฺนนฺติ โลกิยํ. อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺเตหิ อาสเวหิ สเหว วตฺตตีติ สาสวํ. อกนิฏฺฐ พฺรหฺมสนฺตาน ภูตํปิ รูปํ กามตณฺหา วิสยภาเวน กาเมเอว ปริยาปนฺนตฺตา กามาวจรํ. นตฺถิ อตฺตนา คหิตํ กิญฺจิ อารมฺมณํนาม อสฺสาติ อนารมฺมณํ. โย ธมฺโม อญฺเญน ปโยเคน ปหีโนปิ สมุทยปหาเน อสติ อปหีโนว โหติ. ปุน อวสฺสํ อุปฺปชฺชมานตฺตา. อปฺปหีโนปิ ตสฺมึ สติ ปหีโนว โหติ. ปุน อนุปฺปชฺชมานตฺตา. ตาทิโส ธมฺโม ปหานวายามสฺส อฏฺฐานตฺตา อปฺปหาตพฺโพนาม. รูปํปิ เอทิสเมว โหตีติ วุตฺตํ อปฺปหาตพฺพ เมวาติ. อฏฺฐานตฺตา ปหาน วายามํ น อรหตีติ อตฺโถ. อถวา, วินา สมุทยปหาเนน ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ อตฺถาย หิตาย สุขาย ภวิสฺสตีติ อิทํ กถนฺติ. ตํปิ ตพฺพิสยสฺส ราคสฺส ปหานํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห –

รูเป โข ราธ โย ฉนฺโท, โย ราโค, ยานนฺที, ยา ตณฺหา, ตํ ปชหถ. เอวํ ตํรูปํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวํกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมนฺติ.

อยํ นโย อญฺเญสุปิ กุสลาทีสุ อปฺปหาตพฺเพสุ เวทิตพฺโพติ. เอวสทฺโท เจตฺถ ปุริมปเทสุปิ โยเชตพฺโพ. อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถวา. เตน ปาฬิยํ อาคตํ น เหตุ เหตุวิปฺปยุตฺตนฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ตสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺตภาวปริยาปนฺโน ธมฺมสมูโห อชฺฌตฺตํนาม. ตสฺมึปิจ ยตฺถ ตณฺหาย อติเรกตรํ ทฬฺหปริคฺคโห โหติ. โส จกฺขาทิโก จิตฺเตน สห ฉพฺพิโธ ธมฺโม อชฺฌตฺติโก นาม. อชฺฌตฺเต วิทิโต ปากโฏติ กตฺวา. ตถา หิ โส อชฺฌตฺตชฺฌตฺตนฺติปิ วุตฺโต. อิตรานิ ปน รูปาทินิ ผสฺสาทีนิจ ตทุปาทาย ตณฺหาปริคฺคหสฺส มนฺทตฺตา พาหิรานิ นาม. ยถา หิ โลเก มณิวา สุวณฺณํวา รชตํวา พหิเคเห นิทหิตฺวา ถปิตํ โหติ. ปจฺฉิวา สุปฺปํวา ฆโฏวา สราโววา อนฺโต เคเห ถปิโต. ตตฺถ ปจฺฉิมานิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ ปุริมานิ รกฺขนฺติ. ตสฺมา ตาเนว ตณฺหาปริคฺคหทฬฺหตาย อนฺโตปริโภคาเตฺวว วุจฺจนฺติ. ปจฺฉิมานิ ปน พาหิร ปริโภคาเตฺวว. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อิธปิ หิ ยทิ สกฺกุเณยฺย. รูปาทีนิ ผสฺสาทินิจ สพฺพานิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ จกฺขาทิกํ ฉพฺพิธเมว อวสฺสํ รกฺขิสฺสนฺตีติ. อิติ ตณฺหา ปริคฺคหสฺส ทฬฺหมนฺทตา วเสเนว เตสํ ทฺวินฺนํ อชฺฌตฺติก พาหิรตา วุตฺตา. น ปวตฺติเทสวเสนาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

[๑๘๕] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘อชฺฌตฺติกรูปํ อตฺถภาวสงฺขาตํ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตตฺตา. กามํ อญฺเญปิ อชฺฌตฺตสมฺภูตา อตฺถิ. รุฬฺหีวเสน ปน จกฺขาทิกเมว อชฺฌตฺติกนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

[๑๘๖] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘อตฺตสงฺขาตํปา จิตฺตํ อธิกิจฺจ ตสฺส ทฺวารภาเวน ปวตฺตตีถิ อชฺฌตฺตํ. ตเทว อชฺฌตฺติกนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

ตสฺมึ อตฺเถ หิ สติ จิตฺตสฺส อชฺฌตฺตตา น สมฺปชฺชติ. อชฺฌตฺตธมฺม อชฺฌตฺติกมฺโมนญฺจ อวิเสโส อาปชฺชตีติ.

ยํ ปน ตตฺถ

อถวา ยทิ มยํ น โหม, ตฺวํ กฏฺฐกลิงฺครูปโม ภวิสฺสตีติ วทนฺตา วิย อตฺตภาวสฺส สาติสยํ อุปการกตฺตา จกฺขาทิเนว วิเสสโต อชฺฌตฺติกานีติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตตรํ.

ตถา อุปการาติสยตฺตาเอว หิ เตสุ สตฺตานํ ปริคฺคห ทฬฺหตา โหตีติ. สตฺตวิธํปิ ทฺวารรูปํนาม. ยถากฺกมํ วีถิ จิตฺตานํ ปาณาติปาตาทิกมฺมานญฺจ ปวตฺติมุขตฺตา. ตตฺถ ปน ปญฺจ วิธํ ปสาทรูปํ อุปปตฺติทฺวารํนาม. วิญฺญตฺติทฺวยํ กมฺมทฺวารํนามาติ โอฬาริกรูปํ ปกติยา ถูลสภาวตฺตา ฆฏฺฏนสงฺขาตสฺสจ อตฺตโน กิจฺจสฺส โอฬาริกตฺตา. สนฺติเกรูปํ ทูเร ปวตฺตสฺสปิ สีฆตรํ ญาเณน คหณโยคฺยตฺตา. สปฺปฏิฆรูปญฺจาติ เอตฺถ ปฏิหนนํ ปฏิโฆ. โส ทุวิโธ วิสยวิสยีนํ ปฏิฆฏฺฏนํ มหา ภูตานํ อญฺญมญฺญปฏิฆฏฺฏนนฺติ. ตตฺถ เยน ปฏิฆฏฺฏเนน ปสาท ทฺวารานํ ภวงฺคสฺสจ วิการปฺปตฺติ โหติ. อิทํ วิสยวิสยีนํ ปฏิฆฏฺฏนํนาม. เยน รุปฺปนลกฺขณานํ รูปธมฺมานํ รุปฺปน กุปฺปน ฆฏฺฏน ปีฬน ภิชฺชนาทโย ปวตฺตนฺติ. อิทํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญปฏิฆฏฺฏนํ นาม. ปฏิเฆน สห วตฺตตีติ สปฺปฏิฆํ.

[๑๘๗] วิภาวนิยํ ปน

‘‘โย สยํ นิสฺสยวเสนจ สมฺปตฺตานํ อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญปตนํ. โส ปฏิโฆ วิยาติ ปฏิโฆ. ยถาหิ ปฏิฆาเต สติ ทุพฺพลสฺส จลนํ โหติ. เอวํ อญฺญมญฺญปฏิมุขภาเว สติ อรูปสภาวตฺตา ทุพฺพลสฺส ภวงฺคสฺส จลนํ โหตีติ’’ เอวํ มหาภูตฆฏฺฏนํ อุปมามตฺตํ กตฺวา วิสยวิสยิฆฏฺฏนเมว คหิตํ. ตํ อนุปปนฺนํ.

เอวญฺหิ สติ ยานิ โลเก อชฺฌตฺตพหิทฺธาสนฺตาเนสุ ฆฏฺฏนานิ ทิสฺสนฺติ. เยสํ วเสน รูปธมฺเมสุ อญฺญมญฺญํ ลคฺคน พนฺธน ถมฺภน ธารณ จลนาทีนิวา วฑฺฒน หายน เฉทน เภทน วิลีน วิกิรณาทีนิวา ปวตฺตนฺติ. ตานิ อิธ อสงฺคหิตานิ สิยุํ. นจ ตานิ อนุคฺคห อุปฆาต วเสน ปวตฺติภูต สนฺนิปาต สงฺขาตํ ฆฏฺฏนํวินา อญฺญปการานิเอว สกฺกา ภวิตุนฺติ. อิตรํ โสฬสวิธํ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน สุขุมรูปํ ทูเรรูปํ อปฏิฆรูปญฺจ. อุปาทินฺนรูปํ นาม กตฺถจิ ยํกิญฺจิ สรีรฏฺฐกรูปํ วุจฺจติ. กตฺถจิ กมฺมสมุฏฺฐาน เมว ตทุภยํปิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ตุสํ อาทินฺนปรามฏฺฐตฺตา อุปาทินฺนํ นาม นิปฺปริยายโต ปน กมฺมสมุฏฺฐานเมว อุปาทินฺนํนาม. กสฺมา ตสฺเสว สตฺตสนฺตาเน นิจฺจกาลํ ปวตฺติวเสน สาติสยํ ภุสํ อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐตาสมฺภวโตติ วุตฺตํ กมฺมชํอุปาทินฺนรูปนฺติ. เอตํ มมาติอาทินา ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ภุสํ อาทิยตีติ อุปาทินฺนํ. อฏฺฐกถายํ ปน ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน กมฺมุนา อตฺตโน ผลภาเวน อาทินฺนํ คหิตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. สห นิทสฺสเนน สนิทสฺสนํ. นิทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทฏฺฐพฺพภาโว วุจฺจติ. โส ปน ธมฺมโต อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญ วิย กตฺวา อุปจรียติ. เอวญฺหิ สติ อตฺถวิเสสโพโธ โหตีติ. นิทสฺสนนฺติวา จกฺขุวิญฺญาณกิจฺจํ วุจฺจติ. เตน สห วตฺตตีติ สนิทสฺสนนฺติปิ ยุชฺชติเยว. จกฺขาทิทฺวยํ อสมฺปตฺตวเสน โคจรคฺคาหิกํ. ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตวเสน โคจรคฺคาหิกนฺติ ปญฺจวิธํปิ โคจรคฺคาหิกรูปนฺติ โยชนา. ตตฺถ ปสาเท อลฺลียิตฺวา ลคฺคิตฺวา อุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ สมฺปตฺตํนาม. เกสคฺคมตฺตํปิ มุญฺจิตฺวา อุปฺปนฺนํ อสมฺปตฺตํนาม. กสฺมา ปเนตฺถ จกฺขาทิทฺวยํ อสมฺปตฺตเมว คณฺหาติ. ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตเมวาติ, ปจฺจยวิเสสโต. อาโลโก หิ รูปคหเณ จกฺขุสฺส ปจฺจโย. อากาโสจ สทฺทคหเณ โสตสฺสาติ จกฺขุรูเปสุจ อญฺญมญฺญํ ลคฺคิตฺวา อุปฺปชฺชมาเนสุ อาโลกปริวารสฺส โอกาโส นตฺถิ. ตถา โสตสทฺเทสุจ อากาสปริวารสฺสาติ. วายุอาปปถวิโย ปน ฆานาทิตฺตยสฺส คนฺธาทิคหเณ ปจฺจยา โหนฺติ. ตตฺถ วายุนาม คนฺธากฑฺฒนโก นาสวาโตเยว, โสจ สมฺปตฺตสฺเสว ปจฺจโย. อาโปนาม ชิวฺหาเตมนโก อาโป, โสปิ สมฺปตฺตสฺเสว ปจฺจโย. น หิ รโส สุกฺขชิวฺหาย ผรตีติ. ปถวีจ ฆฏฺฏนตฺถาย ปจฺจโย. น หิ ทุพฺพลปถวีสนฺนิสฺสโย อาโลโกวา รโชวากาเย ปตมาโนปิ ปสาเท ฆฏฺเฏตีติ. อิติ ปจฺจยวิเสสโต เตสํ สมฺปตฺตาสมฺปตฺตวเสน คหณ วิเสโส โหตีติ. ตตฺถ จกฺขุสฺส ตาว อสมฺปตฺตคหณํ ปากฏํ. ตญฺหิ สมีเป อกฺขิวณฺณํวา ภมุกมูลํวา นปสฺสติ. ทูเร ปน มหนฺตํ จนฺทมณฺฑลาทิกํวา ผลิกาทิติโรหิตํวา วณฺณํ ปสฺสติ. ทิสาเทสววตฺถานญฺจสฺส ปญฺญายตีติ. โสตสฺส ปน กถนฺติ, ตตฺถ หิ ทูเร สทฺโท จิเรน สุยฺยมาโน ทิสฺสติ ปจฺฉิมทิสาภาเค อุปฺปนฺโนปิ สทฺโท อนฺตรา มหนฺเต เจติยาทิเก อนฺตริเต สติ ทกฺขิณปสฺสโตวา สุยฺยติ. อุตฺตรปสฺสโตวา. อสุยฺยมาโนวา โหตีติ. วุจฺจเต, อุปฺปนฺโน สทฺทสงฺฆาโฏ อาสนฺเน ฐิตานํ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว อวสานา กเมน ปากฏีภูโต โหติ. ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโสจ พลวา โหติ. อหํ สุโณมีติ ปวตฺตา สลฺลกฺขณวีถิโย สีฆตรํ นิรนฺตรํ วิย ปวตฺตนฺติ. ทูเร ฐิตานํ ปน ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส มนฺทตโร โหติ. อาทิโต อปากโฏ. มชฺเฌวา อวสาเนวา ปิณฺฑวเสน ปากฏีภูโต. สลฺลกฺขณวีถิโย จิเรน ปเรน ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เตสํ ลหุํ สุโต. จิเรน สุโตติ อติมาโน โหตีติ. อปิจ, สทฺโทนาม นิสฺสยธาตุปรํปราย ปวตฺติตฺวา ทูรํปิ เทสํ คจฺฉติเยว. เอวํ คจฺฉนฺโตจ คตคตฏฺฐาเนเอว ฐตฺวา สวนูปจาเร ฐิตานํ โสตสหสฺสํปิ ฆฏฺเฏติ. มหนฺเต ปน เจติยาทิเก อนฺตริเต สติ ยโต อากาโส อุชุํ วิวโฏ โหติ. ตโต ทกฺขิณปสฺสโตวา อุตฺตรปสฺสโตวา คตคตฐานโตวโสตํ ฆฏฺเฏติ. มนฺทตโร ปน สทฺโทอสุยฺย มาโนปิ โหติ. เอวํ คจฺฉนฺโตจ ยาว โสตปสาเท อลฺลียิตฺวา นุปฺปชฺชติ. ตาว อสมฺปตฺโตเยว โหติ. โย ปน อลฺลี ยิตฺวา อุปฺปชฺชติ. โส สมฺปตฺโตนาม โหติ. น โส สุยฺยตีติ. ยทิ ปน โสตํ สมฺปตฺตวิสยํ สิยา. ยถา อนฺโต กุจฺฉิคโต คนฺโธ พหิ นฆายิยติ. ตถา อนฺโต กุจฺฉิคโต สทฺโทปิ พหิ นสุเยยฺย. คนฺธสฺส วิย ทิสาเทสววตฺถานํ วิสฺสน สิยาติ.

[๑๘๘] วิภาวนิยํ ปน

‘‘คนฺตฺวา วิสยเทสํ ตํ, ผริตฺวา คณฺหตีติ เจ. อธิฏฺฐาน วิธา เนปิ, ตสฺส โส โคจโร สิยา.’’ ติปิ วิจาริตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ จกฺขาทิทฺวยสฺส พหิทฺธา วิสยเทสคมนสงฺโค อตฺถีติ. โคจรํ คณฺหาตีติ โคจรคฺคาหิกํ. ปสาท มณฺฑภูตตฺตา อาปาตมาคตํ อารมฺมณนิมิตฺตํ สมฺปฏิจฺฉตีติ อตฺโถ.

วิภาวนิยํ ปน

วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา ตํตํ โคจรคหณ สภาวตฺตาติ วุตฺตํ.

วณฺโณติ รูปารมฺมณสฺเสตํ นามํ. โอชาติ อาหาร รูป มาห. วินิภุชฺชตีติ วินิพฺโภโค. ฐานโต เทสโต อุปฺปตฺติการณโต วิสุํวิสุํ ววตฺถปียตีติ อตฺโถ. นวินิพฺโภ โคติ อวินิพฺโภโค. โส เอว รูปนฺติ อวินิพฺโภครูปํ. อาจริยานนฺทตฺเถเรนปเนตฺถ คนฺธรสโอชา กตฺถจิ วินีภุตฺตา ทิสฺสนฺตีติ ปญฺจวิธเมว อวินิพฺโภครูปํ อิจฺฉิตํ. ตํ ปรโต อาคมิสฺสตีติ. [รูปวิภาโค].

๑๕๘. กมฺมนฺติ เอกา เจตนาเอว. สาเยว หิ ปฏฺฐาเน นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยภาเวน วุตฺตา. ยถาห-นานากฺขณิกา กุสลากุสลา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตาจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติ. จิตฺตนฺติ ปน สสมฺปยุตฺตธมฺมํ อธิปฺเปตํ. ปฏฺฐาเน เจตสิกธมฺมานํปิ รูปสมุฏฺฐาปนภาเวน วุตฺตตฺตา. ยถาห-เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุ ปจฺจเยน ปจฺจโยติอาทิ. อุตูติ เตโชเยว. โส หิ กปฺปสณฺฐาปนวเสน สกลํ โอกาส โลกํปิ นานาสรีรสณฺฐาปนวเสน สก ลํ รูปมยํ กายํ สตฺตโลกํปิ นานารุกฺขติณาทีนํ อพฺภปฏลเมฆวุฏฺฐิชลอคฺคิ วาตาทีนญฺจ สณฺฐาปนวเสน สกลํ สงฺขารโลกํปิ อุทยติ ปสวติ ชเนติ วฑฺเฒติ. ตสฺมา อุตูติ วุจฺจตีติ. อรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุตูติปิ วทนฺติ. อาหาโรติ โอชาเอว. รูปวิราคภาวนาภูตํ อรูปกุสลํ กมฺมชรูปํ นชเนตีติ วุตฺตํ ปญฺจวีสติวิธํปีติ. อติสงฺขตนฺติ อตีตกาเล ยถากา ลนฺตเร รูปํ ชเนติ, ตถา วิเสเสตฺวา สุฏฺฐุกตํ. อชฺฌตฺติ กสนฺตาเนติ วุตฺตํ, อชฺฌตฺตสนฺตาเนติ ปน วตฺตพฺพํ. อชฺฌตฺต เมว อชฺฌตฺติกนฺติวา อิกสทฺทสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิสนฺธิมุปาทายาติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณํ อุปาทาย. ขเณขเณติ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ตีสุ ตีสุ ขเณสุ. อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน สพฺเพสํปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานํ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว อุปฺปาทํ ภงฺคกฺขเณเอว นิโรธญฺจ อาห. อหํ ปนสฺสา ธิปฺปาโย-สพฺพานิปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานิ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว อุปฺปชฺชนฺติ, น ภงฺคกฺขเณ. ยถาห –

ยสฺสวา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ. โนติ.

ตถา ตานิ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณเอว นิรุชฺฌนฺติ. น อุปฺปาทกฺขเณ. ยถาห –

ยสฺส กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺตีติ. โนติ.

อรูปภวํ สนฺธาย เอตํ ยมกทฺวยํ วุตฺตํ. รูปานิ ปน จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณปิ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปาทกฺขเณปิ นิรุชฺฌนฺตีติ เจ. น. เอวญฺหิ สติ –

ยสฺสวา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ. อรูเป ตณฺหาย ภงฺคกฺขเณ เตสํ สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ. โนจ เตสํ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ. ปญฺจโวกาเร ตณฺหาย ภงฺคกฺขเณ เตสํ สมุทยสจฺจญฺจ นิรุชฺฌติ, ทุกฺขสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชตีติจ.

อิตรตฺถจ

อรูเป กุสลานํ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. โนจ เตสํ อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ. ปญฺจโวกาเร กุสลานํ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ กุสลา ธมฺมาจ อุปฺปชฺชนฺติ. อพฺยากตา ธมฺมาจ นิรุชฺฌนฺตีติจ.

เอวํ ปริปุณฺณปญฺหาเอว อุทฺธฏา สิยุํ. โนติ ปน ปฏิเสโธว อุทฺธโฏ. ตสฺมา นยิทํ อรูปภวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. จิตฺตชรูปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เจ. ตมฺปิ น. กมฺมชรูปสฺส วิคหเณ วิโรธสฺส ยมกปาฐนฺตรสฺส อภาวโต. อนุโลมสฺเสวจ ภาวโต. ยถาห –

ยสฺสวาปน ยตฺถ มนินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ นอุปฺปชฺชตีติ. อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถ มนินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ. โนจ เตสํ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ.

สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ ตตฺถ มนินฺทฺริยญฺจ นอุปฺปชฺชติ. ชีวิตินฺทฺริยญฺจ นอุปฺปชฺชตีติ.

เอตฺถ หิ อสญฺญสตฺตานนฺติ เอเตน รูปชีวิตินฺทฺริย เมว วุตฺตํ. ยทิจ ตํ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณปิ อุปฺปชฺเชยฺย, ปุริมโกฏฺฐาเส ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อสญฺญสตฺตานํ เตสํ.ล. ชีวิตินฺทฺริยํ นอุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ สิยา, ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสจ สพฺเพสํ จวนฺตานํ อิจฺเจว วุตฺตํ สิยาติ. ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส ปน อรูป ชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เจ. น. ตถา คหณตฺถํ ยมก ปาฐนฺตราภาวโต สพฺพญฺญุวิสเยจ ฐาเน ปาฬิโย สํสนฺทิตฺวา พลวติยา ปาฬิยุตฺติยาเอว ฐาตพฺพโตติ. ยสฺมาจ รูปธมฺมา นาม ทนฺธปวตฺติโน โหนฺติ. อรูปธมฺมา ลหุปวตฺติโน ฐิติกฺขโณจ เตสํ วิสุํ คณนูปโค นตฺถิ. ตสฺมา อญฺโญเยว รูป ธมฺมานํ ขณปพนฺโธ. อญฺโญ อรูปธมฺมานํ. ตตฺถ สพฺเพปิ รูปธมฺมา เอกจิตฺตกฺขณปริมาเณน อตฺตโน อุปฺปาทกฺขเณน ยุตฺตา ขเณ ขเณ นิรนฺตรเมว อุปฺปชฺชนฺติ. ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย สหุปฺปนฺนตฺตาจ ปน ทฺวินฺนํ เตสํ อุปฺปาทาทิวา นิโรธนฺโตวา ยาวชีวํปิสเหว โหตีติปิ ตสฺส อธิปฺปาโยติ. ยมก ปาฬิโย ปน นานาตฺถา, นานาพฺยญฺชนา, คมฺภีโรจ สตฺถุ อธิปฺปาโย. ตสฺมา สุฏฺฐุ วิจาเรตฺวา สลฺลกฺเขตพฺโพ. น ปน ธมฺมตา เอสา ยมกสฺส. ยทิทํ ยถาลาภโยชนาติ กตฺวา อตฺตโน อธิปฺปาเย ฐตฺวา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ ยมกปาฐํ ยถาลาภโย ชนายเอว สกฺกา โยเชตุนฺติ. รูปวิราคภาวนาวิเสสภูตํ อรูปกุสลํ ตสฺมึ โลเก รูปสหิตํ ปฏิสนฺธึ นชเนติ. สุทฺธอรูปเมว ชเนติ. ตสฺมา รูปสนฺตติสีสสฺส สพฺพโส อภาวา ตตฺรุปฺปนฺนานิ สพฺพานิ ฉจตฺตาลีสจิตฺตานิ รูปํ ชเนตุํ น น สกฺโกนฺติ. อรูปวิปากา ปน ตตฺเถว นิยมุปฺปนฺนาติ อรูปปากสฺเสว คหณํ กตํ, เตเนว อฏฺฐกถายํ, อญฺญานิปิ พหูนิ อารุปฺเป อุปฺปนฺนานิ อโนกาสตฺถา รูปํ นสมุฏฺฐาเปนฺตีติ วุตฺตํ ตตฺถ อโนกาสตานาม อาทิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนสฺส รูปสนฺตติสีสสฺส อภาโว เอว ทฏฺฐพฺโพติ.

[๑๘๙] วิภาวนิยํ ปน

‘‘รูปวิราคภาวนานิพฺพตฺตตฺตา เหตุโน ตพฺพิธุรตายา’’ติปิ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

รูปารูปวิราคภาวนาภูตมคฺคนิพฺพตฺตสฺส โลกุตฺตรวิปากสฺส รูโปกาเส สติ รูปชนกตาทสฺสนโตติ. ฌานงฺควิรเหน องฺคทุพฺพลานิปิ รูปํ น ชเนนฺตีติ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณคหณํ กตํ. อิตรา นิปิ ปน ปนฺนรสกามรูป ปฏิสนฺธิจิตฺตานิ ขีณาสวานํ ปรินิพฺพานจุติ จิตฺตนฺติ อิมานิ จิตฺตานิ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺติเยว. เอวํสนฺเตปิ ตานิ สพฺพานิปิ ภวงฺคกาเล อขีณาสวานญฺจ จุติกาเล สมุฏฺฐาเปนฺตีติ เตสํ อิธ อคหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

[๑๙๐] วิภาวนิยํ ปน

ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปน จุติจิตฺตญฺจ เอกูนวีสติ ภวงฺคสฺเสว อนฺโตคธตฺตา จิตฺตนฺตรํ น โหตีติ น ตสฺส วชฺชนํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอกูนวีสติ ภวงฺคสฺเสวาติ น วตฺตพฺพํ.

อรูปวิปากสฺส สรูปโต วชฺชิตตฺตาติ. กสฺมา ปน ยถา วุตฺตานิ ปนฺนรส ปฏิสนฺธิจิตฺตานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺตีติ, ปริทุพฺพลตฺตา. จิตฺตญฺหินาม อุปฺปาทกฺขเณเอว ปริปุณฺณํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา พลวํ โหติ. รูปญฺจ ฐิติกฺขเณว.

ตสฺมา อตฺตโน พลวนฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชมานภาเวน ทุพฺพลํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนตฺตา สยํปิ ปริทุพฺพลํ โหตีติ สพฺพานิปิ ตานิ ตทา รูปํ นสมุฏฺฐา เปนฺตีติ. เอตฺถจ เกจิ อนนฺตราเสวนาทิปจฺจยา จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว ผรนฺติ. รูปสฺส ปน อุปตฺถมฺภกภูตา อุตุอาหารา ปจฺฉาชาตปจฺจยธมฺมาจ ฐิติกฺขเณเอวผรนฺตีติ เตสํ ยถากฺกมํ อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติกฺขเณจ ปริปุณฺณปจฺจยลาโภ เวทิตพฺโพ.

[๑๙๑] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ปจฺฉาชาต ปจฺจยรหิตํ ปน อาหาราทีหิจ อนุปตฺถทฺธํ ทุพฺพลวตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตตฺตา อตฺตโนจ อาคนฺตุกตาย กมฺมชรูเปหิจ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ฐานํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉาชาต ปจฺจย รหิตนฺติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ.

ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ ปจฺฉาชาต ปจฺจย รหิตสฺส ปิอุตุสฺส รูปชนกภาวสฺส วกฺขมานตฺตา. น หิ อตฺตนา อวิชฺชมานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ ปุริมจิตฺตกฺขเณ ฐิตสฺส กสฺสจิ รูปสฺส ปจฺฉาชาต ปจฺจโย โหติ. อตฺถิ ปจฺจเยกเทสตฺตา ตสฺส ปจฺจยสฺสาติ. ขีณาสวานํ จุติจิตฺตํ ปน ปกติยาว วูปสนฺตวฏฺฏมูเล สนฺตาเน ปวตฺตตฺตา สนฺตตรํ โหติ. ปุน อายุสงฺขารานํ ปริกฺขเยน ทุพฺพลตเร ปริยนฺตคเต จ วตฺถุมฺหิ นิสฺสิตตฺตา ทุพฺพลตรญฺจ โหตีติ ตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ, อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน สพฺพสตฺตานํปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ อิจฺฉติ. ยถาห-ขีณาสวานํ จุติจิตฺตนฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ. รูปาวจเร อรูปาวจเร ปจฺฉิมภวิกานํ เยจ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ, จวนฺตานํ เตสํ วจี สงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โนจ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ –

ปน วจนโต อญฺเญสํปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายติ. น หิ รูปสมุฏฺฐาปก จิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิ วินิพทฺธาภาเว กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถิ, น จ ยุตฺตํ จุโตจ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตีติ. นาปิ จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ ปาฬิ อตฺถีติ.

อนุฏีกายํ ปน

ตสฺมึ ปาเฐ เตสํ จวนฺตานํ โนจ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ วจนํ น เกวลํ จุติจิตฺตสฺเสว รูปสมุฏฺฐาปนาภาวํ สาเธติ, อถโข ตโต ปุริมานํ สพฺเพสํ มรณาสนฺน จิตฺตานํ รูปสมุฏฺฐาปนาภาวํปิ สาเธติเยวาติ ทีเปติ. จุติ จิตฺตสฺมึหิ กายสงฺขารสฺส นิโรเธ ปฏิสิทฺเธ ตโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตรสมจิตฺตา เอตฺถนฺตเร ตสฺส อุปฺปาโทปิ ปฏิสิทฺโธเอว โหตีติ. สพฺพญฺเจตํ วิจาเรตพฺพํ.

กายสงฺขาโรติ หิ อสฺสาสปสฺสาโส วุจฺจติ. โสจ สุฏฺฐุ โอฬาริโก รูปธมฺโมติ นจุติจิตฺเต ตนฺนิโรธาภาว วจเนน อิตรานิ สุขุมานิปิ รูปานิ จุติจิตฺตํ นชเนตีติ สกฺกา วตฺตุํ.

[๑๙๒] ยญฺจ ตตฺถ

น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิ วินิพทฺธาภาเว กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถีติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

ตานิเอว หิ คพฺภคมนาทีนิ อิมสฺสตฺถสฺส สาธกานิ ภวิตุํ อรหนฺติ โอฬาริกสฺส กายสงฺขารสฺส อสมุฏฺฐาปกํปิ จิตฺตํ อิตรํ สุขุมรูปํ ปน สมุฏฺฐาเปติเยวาติ.

[๑๙๓] ยํปิ ตตฺถ

น จ ยุตฺตํ จุโตจ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตีติ วุตฺตํ. ตํปิ อการณํ.

น หิ จุติโต ปรํ กติปยขณมตฺตํ จิตฺตชรูปปวตฺติยา โกจิ วิโรโธ อตฺถีติ.

ยญฺจ ตตฺถ

นาปิ จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ ปาฬิ อตฺถีติ วุตฺตํ. ตตฺถปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติปิ นตฺถิ, อญฺญตฺร กายสงฺขาราติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

เอวํ ปน ยุตฺตํ สิยา, ยถา รูปธมฺมา อาทิโต ปฏิสนฺธิกาเล เอกจิตฺตกฺขณมตฺเต ปจฺจยปริตฺตตายวา อตฺตโน ทนฺธวุตฺติ ตายวา ทุพฺพลา โหนฺติ, ตถา ปริโยสาเนปิ มรณกาเล ปริกฺขียมานปจฺจยตายวา นิโรธาสนฺนตายวา ปริทุพฺพลาเอว โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ตสฺมา วตฺถุสฺส อาทิอนฺตนิสฺสิตานิ ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตานิ สมทุพฺพลานิเอว โหนฺตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ.

วิภาวนิยํ ปน

อภิธมฺมตฺถวิกาสนิยญฺจ ปาฬิวิโรธํ มญฺญมาโน กิญฺจิมตฺตมฺปิ อวิจาเรตฺวา ฏีกาสุ วุตฺตนยเมว สุฏฺฐุ วิกาสยิตฺวา คโตติ.

ปถมภวงฺคมุปาทายาติ ปถม ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณโต ปฏฺฐาย. ชายนฺตเมวาติ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺช มานเมว, น ติฏฺฐนฺตํ. นจ ภิชฺชมานนฺติ อตฺโถ. การณํ วุตฺตเมว. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปญฺจสตฺตติวิเธ จิตฺเต. อปฺปนาชวนนฺติ อภิญฺญาทฺวยวชฺชิตํ ฉพฺพีสติวิธํ อปฺปนาชวนจิตฺตํ. อิริยาปถนฺติ คมนวชฺชิตํ ติวิธํปิ อิริยาปถํ.

[๑๙๔] วิภาวนิยํ ปน

‘‘คมนาที’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

น หิ องฺคปจฺจงฺคานํ จลนผนฺทนมตฺตํปิ วิญฺญตฺติยา วินา สิชฺฌติ. กุโต คมนํ. นจ ยถาวุตฺตํ อปฺปนาชวนํ วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตุํ สกฺโกตีติ. ปิ สทฺเทน ตํ นเกวลํ รูปสมุฏฺฐาปกมตฺตํติ ทสฺเสติ. สนฺนาเมตีติ สนฺธาเรติ อยเมววา ปาโฐ สิยา, วกฺขมาเนหิ จิตฺเตหิ อภิสงฺขตํ ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ อปตมานํ อจลมานํ ธาเรติ อุปตฺถมฺเภตีติ อตฺโถ. อุปตฺถมฺภนญฺเจตฺถ ยถาปวตฺตสฺส อิริยาปถสฺส รกฺขนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. นอุกฺขิปิตฺวา วิย อภินีหรณํ. อิตรถา ถมฺภนวิญฺญตฺติยา ปสงฺโค สิยาติ. เอตฺถจ ยถานิสินฺนสฺสวา ฐิตสฺสวา ภวงฺค จิตฺเต อพฺโพกิณฺเณ ปวตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ ปตนฺติ. น ตถา อิมสฺมึ ฉพฺพีสติวิเธ ชาครณจิตฺเต วกฺขมาเนสุจทฺวตฺตึส วิเธสุ ชาครณจิตฺเตสุปวตฺตมาเนสุ. เตสุ ปน ปวตฺตมาเนสุ องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ โหนฺติ. น โอสีทนฺติ น ปตนฺติ. ปุพฺเพ ยถา ถปิตาเนว ปวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

[๑๙๕] วิภาวนิยํ ปน

‘‘น เอว เมเตสุ ทฺวตฺตึสวิเธสุ วกฺขมาเนสุ จ ฉพฺพีสติ ยา ชาครณจิตฺเตสุ ปวตฺตมาเนสู’’ติ ปาโฐ.

น เอวเมเตสุ ฉพฺพีสติยา ชาครณจิตฺเตสุ วกฺขมาเน สุจ ทฺวตฺตึส วิเธสุ ปวตฺตมาเนสูติ ปน ปาโฐ ยุตฺโต. โวฏฺฐพฺพนนฺติ มโนทฺวาเร อาวชฺชนมาห. น หิ ปญฺจทฺวาริกานิ ชวน จิตฺตานิปิ วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปนฺติ. อิริยาปถุปตฺถมฺภน มตฺตํ วา ปิสทฺเทน คหิถํ สนฺธาย โวฏฺฐพฺพนาทีนิ ปญฺจทฺวาริกานิปิ คหิตานิติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อิริยาปโถนาม คมนาทินา เตน เตน อวตฺถาวิเสเสน ปวตฺตา รูปธมฺมาเอว. เอวํ สนฺเตปิ กิญฺจิจิตฺตํ รูป สามญฺญเมว ชเนติ น ตโตปรํ. กิญฺจิ อญฺญจิตฺตสฺส วเสน ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ รกฺขิตุํเอว สกฺโกติ, น อปฺปวตฺตํ อิริยาปถํ ปวตฺเตตุํ. กิญฺจิ วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา อปฺปวตฺตญฺจ อิริยาปถํ ปวตฺเตตุํ สกฺโกติ. อญฺญานิจ กายิก วาจสิก วิการานิ ชเนตุํ สกฺโกติ. ยานิจ จิตฺตานิ อุตฺตรกิจฺจํ ชเนตุํ สกฺโกนฺติ. ตานิ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมํ กิจฺจํ ชเนตุํ สกฺโกนฺติเยวาติ ทสฺสนตฺถํ อยํ วิภาโค กโตติ เวทิตพฺโพ.

[๑๙๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘ยํปน จิตฺตํ วิญฺญตฺติชนกํ, ตํ เอกํสโต อิริยาปถุ ปตฺถมฺภกํ. อิริยา ปถสฺส วิญฺญตฺติยา สห อวินาภาวโต’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

อิธ หิ อิริยาปถุปตฺถมฺภนํนาม วิญฺญตฺติรหิตเมวา ธิปฺเปตํ, น วิญฺญตฺติสหิตํ. อิตรถา อปฺปนาชวนานํปิ วิญฺญตฺติชนกตา อาปชฺเชยฺยาติ. โสมนสฺสชวนานิ เตรสาติ หสิตุปฺปาเทน สทฺธึ โลภมูลโต มหา กุสลโต มหา กฺริยโต จ จตฺตาริจตฺตารีติ เตรส โสมนสฺสชวนานิ. เตสุปน กุสลา กุสลโต อฏฺฐปุถุชฺชนานํ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตา กุสลกุสลโต ฉเสกฺขานํ. กฺริยโต ปญฺจขีณาสวานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพํ กายวจีมโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตนฺติ วจนโต วิจารณกิจฺจรหิโต หสิตุปฺปาโท สพฺพญฺญุพุทฺธานํ นสมฺภวตีติ เอวํ ปวตฺโต วาโท อฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺโตเยว. ตสฺมึวาเท หิ สติ อิตเรสํปิ อเหตุกจิตฺตานํ ญาณวิปฺปยุตฺตมหา กฺริยชวนานญฺจ พุทฺธานํ อสมฺภโว อาปชฺชติ. ตสฺมา เตสํ หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺตสฺส สิตกมฺมสฺส ปุพฺพาปรปวตฺตานํ ญาณานํ วเสน ญาณปุพฺพงฺคมตา ญาณานุปริวตฺตตา จ เวทิตพฺพาติ. สีตุโณฺหตุ สมญฺญาตาติ อิทํ สีตํ อิทํ อุณฺหนฺติ เอวํ สพฺพ โลกิยมหาชเนหิ สุฏฺฐุ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ญาตา. ฐิติปฺปตฺตาวาติ อตฺตโน ฐิติภาวํ ฐิติกฺขณํวา ปตฺตาเอว. น ปน จิตฺตมิว ชายนฺต มตฺตาติ อตฺโถ. การณํ วุตฺตเมว.

[๑๙๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยุปตฺถมฺภลาเภน ฐิติกฺขเณเอว อุตุโอชานํ พลวภาโวติ วุตฺตํ เตโชธาตุ ฐิติปฺปตฺตาติอาทิ’’. ตตฺถ ปจฺฉาชาตปจฺจยวจนํ เหฏฺฐา วิจาริตเมว.

อปิจ, ยทิ อุตุโน พลวภาโว รูปุปฺปาทนญฺจ ปจฺฉาชาตปจฺจยายตฺตํ สิยา. เอวํ สติ โส ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ รูปํ น สมุฏฺฐาเปยฺย, ตทา ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺเสว อภาวโต. วกฺขติจ ฐิติกาลมุปาทาย อุตุสมุฏฺฐานาติ. เอตฺถจ ฐิติกาลนฺติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐีติกาโล วุตฺโตติ. ตสฺมา ปจฺฉาชาตปจฺจยวจนํ วิจาเรตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ. โอชาสงฺขาโต อาหาโรติ กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จตุพฺพิโธ อชฺฌตฺตสนฺตาน คโตอสิตปีตขายิตสายิตวเสน จตุพฺพิโธ, พหิทฺธสนฺตา นคโตจ โอชาสงฺขาโต ทุวิธาหาโร. ตทุภยาปิจ สํสคฺค วเสน ลทฺธุปตฺถมฺภา เอวรูปํ สมุฏฺฐาเปนฺตีติ วุตฺตํ อชฺโฌหรณ กาเลติ. เอตฺถจ พหิทฺธาสมฺภูเตน อุตุนา สห อชฺฌตฺต สมฺภูตานํ จตุสมุฏฺฐานานํ อุตุโอชานํ วิย พหิทฺธาสมฺภูตาย โอชายปิ อชฺฌตฺตํ รูปสมุฏฺฐานํ สพฺพอฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ.

ยถาห-มชฺฌิมฏฺฐกถายํ

กพฬีการาหาโร ตาว มุเข ถปิตมตฺโต เอว อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปติ. ทนฺตวิจุณฺณิตํ ปน อชฺโฌหรียมานํ เอเกกํ สิตฺถํ อฏฺฐ อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติ.

อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน ปน ยทิ พหิทฺธสมฺภูตา โอชา รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย, เอวํ สติ ยถา พหิทฺธสมฺภูโต อุตุ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ตถา สา พหิทฺธาปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย. น ปน สมุฏฺฐาเปติ. ตสฺมา สา อชฺฌตฺตํ ปตฺวาปิ รูปํ น สมุฏฺฐา เปติเยว. เอกนฺเตน ปน อชฺฌตฺตโอชาเอว สมุฏฺฐาเปติ. สา ปน ตสฺสา อุปตฺถมฺภนปจฺจโยเอว โหตีติ อธิปฺปาเยน มุเข ถปิตมตฺโตเอว. น สงฺขาทิโต. ตตฺตเกนปิ อพฺภนฺตรสฺส ปจฺจโย โหติเยว, เกนาห อฏฺฐ อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติ มชฺฌิมฏีกายํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน อุปาทินฺนกา อุตุ โอชานาม สุฏฺฐุ ปณีตรูปา โหนฺติ, ตสฺมา พหิทฺธา โอชาปิ อชฺฌตฺตํ ปตฺวา เตน อุตุนา สุฏฺฐุ เสทิยมานา ตายจ โอชาย สุฏฺฐุ อุปตฺถมฺภีย มานา สรีเร เมทสิเนหุปจยวเสน รูปํ สมุฏฺฐาเปติเยวาติ ยุตฺตํ. อชฺโฌหรณกาเลติ อิทญฺจ สุฏฺฐุ พลวภาวปฺปตฺต กาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน มาตรา ปริภุตฺตาหาโรปิ ทารกสฺส สรรํ ผริตฺวา รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. สรีเร มกฺขิตาหา โรปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ วุตฺตํ. มุเข ถปิตมตฺโตเอว อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติจ ปุพฺเพ วุตฺตนฺติ. ฐาน ปตฺโตวาติ อตฺตโน ฐิติกฺขณํ ปตฺโตเอว. เอตฺถจ จตูสุ สมุฏฺฐาเนสุ อุตุเอว มหนฺโต มหาถาโม มหาวิปฺผาโรจ โหติ. โส หิ สกลสฺสปิ โอกาสโลกสฺส พหิทฺธา สงฺขารโลกสฺสจ สมุฏฺฐา ปโก วินาสโก จ โหติ. สตฺตโลกสฺสจ โสเอว มหนฺโต อชฺฌตฺตสมฺภารภูโต โหติ. อิตรานิ ปน ตีณิ ตสฺส ปริวารมตฺตานิเอว สมฺปชฺชนฺตีติ.

หทย อินฺทฺริย รูปานิ กมฺมชาเนว, น จิตฺตชาทินิ. ยทิเอวํ วิปฺปสนฺนานิ โข เต อาวุโส สาริปุตฺต อินฺทฺริยานิ. กตเรน ตฺวํ เอตรหิ วิหาเรน วิหรสีติ กสฺมา วุตฺตนฺติ. อินฺทฺริยสมฺภารานํ วณฺณานํ สมาปตฺติ จิตฺตสมุฏฺฐิตานํ วิสทวิปฺปสนฺนตาวเสน อุปจริ ตตฺตาติ. ตถา หิ เอกาพทฺธปวตฺตานิ จตุชรูปานิ เอกสฺมึ วิปฺปสนฺเน สพฺพานิ วิปฺปสนฺนาเนว โหนฺติ. มิลาเตจ มิลาตาเนวาติ. อุตุจิตฺตาหารา ปน เตสํ นวนฺนํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยา โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ อุปฺปลปทุมานิ วิย กมฺมชรูปานิ ทฏฺฐพฺพานิ. เตสํ พีชํ วิย กมฺมํ. กทฺทโมทกานิ วิย อุตุอาหาราทีนิ. วิญฺญตฺติ ทฺวยํ จิตฺตชเมว. ตถา หิ ตํ จิตฺตสหภู จิตฺตานุปริวตฺติธมฺเมสุ ภควตา นิทฺทิฏฺฐนฺติ. สทฺโทจิตฺโตตุโชติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุนิธิกณฺฑสุตฺเต สุวณฺณตา สุสรตา สุสณฺฐานํ สุรูปตาติอาทินา ตาทิเสน กมฺมวิเสเสน สทฺทสมฺปตฺตินาม วุตฺตาติ. สจฺจํ, กมฺมวิเสเสน ปน ยถา สุวิสโท สุมธุโร สทฺโท ปวตฺตติ, ตถา ฐานกรณคตานํ อุปาทินฺนกสรีรานํ สุสณฺฐิตตา วาต เสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธตาจ โหติ. ตสฺมา ตมฺมูลิกาสทฺทสมฺปตฺติ กมฺมผเลสุ ปกฺขิปิตฺวา สุสรตาติ วุตฺตา. น เอกนฺเตน สทฺทสฺส กมฺมชนิตตฺตาติ เวทิตพฺพา.

ลหุตาทิตฺตยํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ สมฺโภตีติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อปฺปาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา, ยทิทํ อวิหึสาติ วุตฺตํ. อปฺปาพาธ ปจฺจยสมุฏฺฐิตญฺจ เอตํ รูปตฺตยํ. ตถา หิ ทนฺธตฺตาทิ กร ธาตุกฺโขต ปฏิปกฺขปจฺจย สมุฏฺฐานตา เอตสฺส วุตฺตาติ. วุจฺจเต, กมฺมชรูปานินาม อุทเก ปกฺขิตฺตานิ สตปากเตลานิ วิย ปกติยาว กมฺมานุรูปํ ลหุ มุทุ กมฺมญฺญ ภูตานิ โหนฺติ. ตสฺมา เตสํ วิสุํ ลหุตาทิ วิกาโรนาม นตฺถิ. ยโต เตสํ เอกสฺมึภเว เอกาอทฺธา ปจฺจุปฺปนฺนตาว ลพฺภตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุปิ เตสํ กาลเภโท ปฏิสนฺธิวุติปริจฺฉินฺเนน อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺเนเนว คหิโตติ. ยสฺมา ปน จิตฺตํนาม นานานีวรณเภทวเสนวา สุข ทุกฺข ปีติ ปสฺสทฺธิ สทฺธา ปญฺญาทิ วเสนวา นานา ขเณสุ นานา อวตฺถา ยุตฺตํ โหติ. ตถา อุตุอาหาราจ สปฺปายา สปฺปายเภทวเสน. ตสฺมา เตหิ ตีหิ สมุฏฺฐิต รูปานิเอว นานาขเณสุ ครุกลหุกาทิ วเสน นานาวิการยุตฺตานิ โหนฺติ. ยโต เตสํ สนฺตติ สมย วเสน กาลเภโท ลพฺภติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุปิ อกมฺมชานํ ปวตฺติกาเล ขณสนฺตติวเสนปิ กาลเภโท คหิโตติ. นนุ กมฺมวิปากชา อาพาธาติ วุตฺตํ. สติจ กมฺม สมุฏฺฐาเน อาพาธรูเป ตโตวุฏฺฐานภูโต กมฺมโช ลหุตาทิ คุโณปิ วิสุํ ลพฺภมาโน สิยาติ. น. เยสญฺหิ วเสน อิมสฺมึ สรีเร กมฺมวิปากชานาม อาพาธา อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อุปปีฬกุป ฆาตกกมฺมานิปิ คติกาลปโยค วิปตฺติโย ลภมานานิ เอว สรีรฏฺฐกา ปถวาทโย วาตปิตฺตาทโยจ อุตุสมุฏฺฐานา ธาตุโย โขเภตฺวา นานาพาเธ อุปฺปาเทนฺติ. อุตุสมุฏฺฐานาสุ ปน ขุพฺภิตาสุ อิตรานิ ตทนุคติกานิ เอว โหนฺติ. เตเนว หิ สีเตนปิ รุปฺปติ, อุเณฺหนปิ รุปฺปติ, ชิคจฺฉายปิ รุปฺปติ, วิปาสายปิ รุปฺปตีติอาทินา อุตุปธาโนว รูปธมฺมานํ รุปฺปนปจฺจโย วุตฺโตติ. ตสฺมา เกวลํ กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธนาม นตฺถิ. ยโต ยถาวุตฺโต กมฺมโช ลหุตาทิคุโณนาม วิสุํ ลพฺภมาโน สิยาติ.

ยสฺมา ปน อวิหึสา กมฺมนิพฺพตฺตา สตฺตา เตสํ อุปปีฬกาทีนํ กมฺมานํ สุวิทูรตายเจว สรีรโกฏฺฐาสานํ ฆนสินิทฺธสณฺฐิติยา ทุกฺโขภนิยตายจ นิพฺพตฺตภเว นิราพาธา โหนฺติ. ตสฺมา ตทตฺถํ สนฺธาย อปฺปาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณวปฏิปทา. ยทิทํ อวิหึสาติ วุตฺตํ, น ปน อปฺปาพาธนิมิตฺตสฺส ลหุตาทิตฺตยสฺส กมฺมสมุฏฺฐานตาย. เอวญฺจ กตฺวา รูปกณฺเฑน กมฺมสฺสกฏตฺตารูเปสุ เอว เอตํ รูปตฺตยํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปกลาปานาม เอกสฺมึ ปรมาณุสฺมึปิ พหุวิธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา จตุชรูป กลาเปสุ ฆนภาเวน ปวตฺตมาเนสุ กลาปนฺตรภูตา อากาสธาตุปิ ทิสฺสมานาเอว โหตีติ กตฺวา จตุเชสุ ตสฺสา คหณํ กตํ. กามํ สพฺพานิปิ อนิปฺผนฺนรูปานิ เกนจิ ปจฺจเยน อนิปฺผาทิตานิ โหนฺติ. เตสุ ปน น ตถา ลกฺขณรูปานิ. ยถา อิตรานิ จิตฺตาทิ ปจฺจย วิเสเสน ทิสฺสมาน วิเสสานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ ลกฺขณรูปานิ น กุโตจิ ชายนฺตีติ. ชายมานาทิ รูปานนฺติ ชายมาน ชิยฺยมาน มิยฺยมานานํ รูปกลาปานํ. สภาวตฺตาติ ชาติชรามรณสงฺขาตลกฺขณสภาวมตฺตตฺตา. เอตฺถจ รูปกณฺเฑ อุตุสมุฏฺฐานนฺติ จ อาหารสมุฏฺฐานนฺติ จ วุตฺตํ นตฺถิ. ปฏฺฐาเน เอว วุตฺตํ.

เอตฺถ สิยา, ชรตา อนิจฺจตา ปาฬิยเมว น กุโตจิ สมุฏฺฐานาติ วุตฺตา. ตสฺมา อิธปิ ตาสํ นกุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ คหณํ ยุตฺตํ. อุปจยสนฺตติโย ปน ปาฬิยํปิ กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ วุตฺตา. อฏฺฐกถายํปิ ตาหิ สทฺธึ วิสติ กมฺมชรูปานิ สตฺตรส จิตฺตชรูปานิ จุทฺทส อุตุชรูปานิ เตรส อาหารช รูปานิ วุตฺตานิ. ตสฺมา อิธ ตาสํ นกุโตจิสมุฏฺฐานตา นวตฺตพฺพาติ. วุจฺจเต, รูปชนกานํ ชนนพฺยาปาโรนาม อตฺตนา ชนิตรูปานํ อุปฺปาทกฺขเณ เอว ผรติ. น-ตโต ปรํ, ตสฺมา ตสฺมึ ขเณ ลพฺภมานา อุปจยสนฺตติโยเยว กุโตจิ ชาตปริยายํ อรหนฺติ, น ชรตา อนิจฺจตาโยติ กตฺวา ปาฬิยํ อฏฺฐกถา ยํจ ตาสํเอว กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ คหณํ กตํ. อปิจ, ปุพฺเพ อชาตา ธมฺมา ปจฺจเย สติ ชายนฺติ. อสติ น ชายนฺตีติ อตฺถิ. ชาตา ปน ธมฺมา ปจฺจเย สติ ชิยฺยนฺติ, มิยฺยนฺติ. อสติ นชิยฺยนฺติ นมิยฺยนฺตีติ นตฺถิ, ตสฺมา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ ปวตฺติ เอกนฺเตน ปจฺจยายตฺตา โหติ. ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ ปวตฺติ ปน เอกนฺเตน ปจฺจย นิรเปกฺขา โหตีติ อิมินา ปริยาเยน ตาสํ เตสุ คหณํ อคหณญฺจ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน สุตฺตปเทสุ ชรามรณํ ภิกฺขเว สงฺขตํ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. ตํ ชาติยา สติเอว ตทุภยํ ปญฺญายติ. อสติ น ปญฺญายตีติ อิมินา ปริยาเยน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ปน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อิตร อนิปฺผนฺนรูปานิ วิย จตฺตาริปิ เอตานิ จิตฺตาทิปจฺจยวิเสเสน ทิสฺสมานวิเสสานิ น โหนฺตีติ จตุนฺนํปิ น กุโตจิ ชาตตา วุตฺตา. เอวํสนฺเตปิ สารตรํ ปาฬินยํ อติธาวนฺโต วิย โหตีติ อุปจยสนฺต ตีนํ กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ สงฺคโหเอว เสยฺโยติ. [รูปสมุฏฺฐานนโย]

๑๕๙. เอโก เอว ชาติ สงฺขาโต อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา. เอโกเอว อนิจฺจตาสงฺขาโต นิโรโธ เอเตสนฺติ เอกนิโรธา. เอกสทฺโท เจตฺถ สงฺขาเน ปวตฺโต. ตสฺมา เตน ยานิ รูปานิ เอกายเอว ชาติยา ชายนฺติ. เอกาย เอว อนิจฺจตาย นิรุชฺฌนฺติ. เตสํ ปิณฺฑิ อิธ รูปกลาโปนามาติ ทสฺเสติ. เย ปน กลาปคต รูปคณนาย เอกสฺมึ กลาเปปิ อเนกานิ ชาติอาทีนิ กปฺเปนฺติ, เตสํ มูลฏีกาย นสเมติ. ยุตฺติจ นตฺถิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เอเกกกลาป ปริยาปนฺนานํ รูปานํ สเหว อุปฺปาทาทิปวตฺติโต เอเกกกลาปสฺส อุปฺปาทาทโย เอเกกาว โหนฺตีติ ยถา เอเกกสฺส กลาปสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ กลาปา นุปาลกํ อุปาทาย รูปนฺติ วุจฺจติ. เอวํ กลาปุปฺปาทาทิ สภาวา ชาติอาทโย อุปาทายรูปานิจฺเจว วุจฺจนฺติ. เอวํ วิการปริจฺเฉท รูปานิจ โยเชตพฺพานีติ. ยทิจ โย อายตนานํ อาจโย. โส รูปสฺส อุปจโยติจ โย รูปสฺส อุปจโย. สารูปสฺส สนฺตตีติจ วุตฺตตฺตา ตานิ ชาติอาทีนิ ลกฺขณรูปานิ วิสุํวิสุํ รูปานํเอว, นกลาปสฺสาติ วุจฺเจยฺยุํ. จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท รูปีนํ ธมฺมานํ อายูติอาทินา วุตฺตตฺตา จกฺขาทิ ชีวิตาทีนิปิ เอกสฺมึ กลาเป อเนกานิเอว อาปชฺเชยฺยุํ. ตสฺมา ตถา กปฺปนํ อกตฺวา เอกสฺมึ กลาเป อญฺญานิ อุปาทารูปานิ วิย ลกฺขณรูปานิปิ เอเกกานิเอวาติ นิฏฺฐํ คนฺตพฺพนฺติ.

เอโก สมาโน มหาภูตสงฺขาโต นิสฺสโย เอเตสนฺติ เอกนิสฺสยา. เอตฺถ ปน สมานตฺเถ เอกสทฺโท ยุตฺโต. จตุนฺนํ ภูตานํ นิสฺสยตาสมฺภวโต. ยานิจเอกุปฺปาทตาทีหิตีหิลกฺขเณหิ ยุตฺตานิ. ตานิ เอกนฺเตน สหวุตฺตีนิ นาม โหนฺตีติ วุตฺตํ สหวุตฺติโนติ. ทสปริมาณานิอสฺสาติทสกํ. ทสนฺนํ สมูโห วา ทสกํ. จกฺขุนา อุปลกฺขิตํ ทสกนฺติ จกฺขุทสกํ. จกฺขุปธานํวา ทสกํ จกฺขุทสกํ. เอสนโย เสเสสุปิ. ยสฺมา ปน จิตฺตโช สทฺโท วิญฺญตฺติวิกาเรน วินา นปวตฺตติ. วิญฺญตฺติวิกาโรจ เตน สทฺเทน วินา นปวตฺตติ. ตสฺมา จิตฺตชํ สทฺทนวกํวา วจีวิญฺญตฺตินวกํวา นสมฺภวตีติ อธิปฺปาเยน วจีวิญฺญตฺติ สทฺเท หิ จ สหวจีวิญฺญตฺติ ทสกนฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ ปน วิญฺญตฺติ วิกาโร สทฺเทน วินา นปวตฺตตีติ อิทํ ตาว ยุชฺชติ. ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ. อิทํ ตํรูปํ วจีวิญฺญตฺตีติ หิ วุตฺตํ. วิญฺญตฺติวิการรหิตํ ปน จิตฺตชํ สทฺทนวกํ. อฏฺฐกถาสุ อาคตเมว. ยถาห-ปฏิจฺจสมุปฺปาท นิทฺเทเสสุ ปฏิสนฺธิกฺขณโต อุทฺธํ ปวตฺตอุตุโตเจว จิตฺตโตจ สทฺทนวกนฺติ.

มหาอฏฺฐกถา นเยน วิญฺญตฺติ รหิโต วิตกฺก วิปฺผาร สทฺโทนาม อโสต วิญฺเญยฺโย จิตฺตโช สทฺโท ลพฺภติ. โส ปน สงฺคหกาเรน ปฏิสิทฺโธ. ยถาห-ปฏฺฐาเนปิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยติ อาวตํ. ตสฺมา วินา วิญฺญตฺติฆฏฺฏนาย อุปฺปชฺชมาโน อโสต วิญฺเญยฺโย วิตกฺกวิปฺผารสทฺโทนาม นตฺถีติ. วิสุทฺธิมคฺเค อสฺสาส ปสฺสาเส จิตฺตชํ สทฺทนวกํ วุตฺตํ. ยถาห-จิตฺตเช อสฺสาส ปสฺสาส โกฏฺฐาเสปิ โอชฏฺฐมกญฺเจว สทฺโทจาติ นวาติ, สทฺทนวเกจ อาคเต สทฺทลหุตาทิ ทฺวาทสกํปิ อาคตเมว โหติ. ตสฺมา สุทฺธฏฺฐกํ, สทฺทนวกํ, กายวิญฺญตฺติ นากํ, วจีวิญฺญตฺติ ทสกํ, ลหุตาเทกา ทสกํ, สทฺทลหุตาทิทฺวาทสกํ, กายวิญฺญตฺติ ลหุตาทิ ทฺวาทสกํ, วจีวิญฺญตฺติสทฺทลหุตาทิ เต รสกนฺติ อฏฺฐจิตฺตชกลาปา ปจฺเจตพฺพาติ. สจฺจสงฺเขเป ปน สทฺท ลหุตาทิ ทฺวาทสกํ วิสุํ อคเหตฺวา จิตฺตช กลาปา สตฺเตว วุตฺตา.

ฏีกาสุ ปนสฺส โปราณฏีกายํ

มหาฏฺฐกถานเยน วิญฺญตฺติรหิเต อโสต วิญฺเญยฺเย วิตกฺก วิปฺผารสทฺเท สทฺทนวกํ ทสฺเสตฺวา ปุน วาทนฺตรํ ทสฺเสนฺเตน. อปิจ, มหาชนสนฺนิปาตสฺส ทูรโต อปญฺญายมานกฺขรปทพฺยญฺชนตฺโถ จิตฺตสมุฏฺฐานนิโฆสสทฺโท อวิญฺญตฺติโก เอวาติ วทนฺติ. ตถา มิคปกฺขีนํจ อญฺญมญฺญํ ภาสํ อชานนฺตานํ อนฺธทมิฬาทินํ อวิญฺญตฺติโก จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺโท อตฺถีติ วุตฺตํ.

ตตฺถ วิญฺญตฺติรหิโต อโสตวิญฺเญยฺโย วิตกฺกวิปฺผาร สทฺโท อฏฺฐสาลินิยํ ปฏิกฺขิตฺโต. มหาชนสนฺนิปาตสฺส จิตฺต สมุฏฺฐาน นิโฆสสทฺโทปิ อาสนฺเน ฐิตานํ ปญฺญายมานกฺขรปท พฺยญฺชนตฺโถ สวิญฺญตฺติโกเอว โหติ. อิตรถา สพฺเพปิ จิตฺต ชสทฺทา ทูรตเร ฐิตานํ อปญฺญายมาน ปทพฺยญฺชนาเอว โหนฺตีติ สพฺเพปิ วิญฺญตฺติรหิตา สิยุนฺติ. นจ มิคปกฺขิอาทีนํ จิตฺตโช สทฺโท วิญฺญตฺติรหิโต โหติ. สมานชาติยานํ ปเรสํ อธิปฺปายตฺถ วิญฺญาปนโตติ.

ปจฺฉิม ฏีกายํ ปนสฺส

สทฺทนวกํ ปเนตฺถ อจฺฉรา สงฺฆาต ปาณิปฺปหาราทิ สทฺท สหิตํ อฏฺฐกเมวาติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ.

ตาทิโส หิ สทฺโท จิตฺตปจฺจโย อุตุสมุฏฺฐาโนเอว. ตสฺมา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน อสฺสาสปสฺสาเสวา อวจีโฆเสสุ กทาจิ จิตฺตสหิเตสุ อุกฺกาสิต ขิปิต วมิต ฉฑฺฑิตสทฺทาทีสุ ปิวา เอตํ สทฺทนวกํ เวทิตพฺพนฺติ. อุตุชกลาเปสุ ปจฺฉิมา เทฺวปิ กสฺมา พหิทฺธา นลพฺภนฺติ. นนุ พหิทฺธาปิ รูปานํ ลหุ ครุ มุทุ ถทฺธ กมฺมญฺญตา ทิสฺสนฺตีติ. สจฺจํ, ตา ปน ภูตานํ โอมตฺตาธิมตฺต วเสน โหนฺติ, น ปน ลหุตาทิตฺตยวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา ปน อากาสธาตุจ ลกฺขณรูปานิจ รูปกลาเปสุ นคหิตานีติ วุตฺตํ กลาปานนฺติอาทิ. อากาสธาตุกลาปานํ ปริจฺเฉท มตฺตตฺตา กสฺสจิ รูปกลาปสฺส องฺคภูตา อวยวภูตา น โหติ, ลกฺขณรูปานิจ สพฺเพสํปิ กลาปานํ อุปฺปาทาทิ ลกฺขณ มตฺตตฺตา วิการรูปานิ วิย กลาปานํ เภทกรานิ องฺคภูตานิ กลาปวิเสสปญฺญาปนสฺส การณภูตานิ น โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ เตสุ นคหิตานีติ ทสฺเสติ. เอเตน เอกุปฺปาทาติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนิยโม นิปฺผนฺนรูปานญฺเญว, น อนิปฺผนฺนรูปานํ. เตสํ ปน กลาป เภท กรณ เมว กลาปงฺคนฺติ จ ทีเปติ. เอวญฺจ กตฺวา เอกนิโรธงฺครหิตสฺสปิ วิญฺญตฺติทฺวยสฺส กลาปเภท กรตฺตาเอว เตสุ คหณํ สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ โหตีติ เวทิตพฺพนฺติ. [กลาปโยชนา]

๑๖๐. ยถารหนฺติ สภาวกา ภาวกานํ ปริปุณฺณาปริ ปุณฺณินฺทฺริยานญฺจ อรหานุรูปโต. อนูนานีติ ปริปุณฺณานิ. นญฺหิ อิทํ นามรูปํ กามโลเก ปวตฺติยํ น ลพฺภตีติ อตฺถีติ.

[๑๙๘] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ยถารหนฺติ สภาวกปริปุณฺณายตนานํ อนุรูปโต’’ติ วุตฺตํ, ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ อนูนานีติ อิทํ ปุคฺคลวเสน วิเสสนํ โหตีติ. สํเสทชานญฺเจวโอปปาติกานญฺจาติ เอตฺถ มหาสีหนาทสุตฺเต-

จตสฺโส โข อิมา สาริปุตฺต โยนิโย. กตมา จตสฺโส, อณฺฑชา โยนิ ชลาพุชา โยนิ สํเสทชาโยนิ โอปปาติกา โยนีติ. เย โข เต สาริปุตฺต สตฺตา อณฺฑโกสํ อภินิพฺภิชฺช อภินิพฺภิชฺช ชายนฺติ, อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต อณฺฑชา โยนิ. เย โข เต สาริปุตฺต สตฺตา วตฺถิโกสํ อภินิพฺภิชฺช อภินิพฺภิชฺช ชายนฺติ. อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต ชลาพุชา โยนิ. เย โข เตสาริ ปุตฺตสตฺตาปูติมจฺเฉวา ชายนฺติ. ปูติกุณเปวา ปูติกุมฺมาเสวา จนฺทนิกายวา โอฬิคลฺเลวา ชายนฺติ, อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต สํเสทชา โยนิ. เทวา เนรกา เอกจฺเจ จ มนุสฺสา เอกจฺเจจ วินิปาติกา อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต โอปปาติกา โยนีติ วุตฺตํ.

อฏฺฐกถายญฺจ อณฺเฑ ชาตา อณฺฑชา. ชลาพุมฺหิ ชาตา ชลาพุชา. สํเสเท ชาตา สํเสทชา. วินา เอเตหิ การเณหิ อุปฺปตฺติตฺวา วิย นิพฺพตฺตา อภินิพฺพตฺตาติ โอปปาติกา. อภินิพฺภิชฺช ชายนฺตีติ ภินฺทิตฺวา นิกฺขมนวเสน ชายนฺติ. ปูติ กุณเปติอาทีหิ อนิฏฺฐฏฺฐานาเนว ทสฺสิตานิ. อิฏฺเฐสุ สปฺปิ เตลมธุผาณิตาทีสุ สตฺตา ชายนฺติเอวาติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ปุริเมสุ ทฺวีสุ ปาฬินเยน อณฺฑํ วุจฺจติ อณฺฑโกโส. ชลาพุวุจฺจติ วตฺถิโกโส, ตโต ชาตา วิชาตา นิกฺขนฺตาติ อณฺฑชา ชลาพุชาติจ วุจฺจนฺตีติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ชรํ ชีรณํ เภทํ ยาติ อุเปตีติ ชลาพูติ สทฺทนีติยํ วุตฺตํ. ชลํ วุจฺจติ กลลํ. ตํ อาวุนาติ ปฏิจฺฉาเทติ อวติวา รกฺขตีติ ชลาพุ, คพฺภปลิเวฐนาสโย. สํสีทนฺติ เอตฺถาติ สํเสโท. ปูติมจฺฉา ทิโก สปฺปิเตลาทิโก ปทุมคพฺภเวฬุคพฺภรุกฺขสุสิรปุปฺผผลาทิ โกจ อลฺลกิลินฺนปเทโส. อุปปตฺติกฺขเณเอว ปริปุณฺณองฺคปจฺจงฺคตฺตา ตโต ตโต อุปฺปติตฺวา วิย ชายนฺตีติ โอปปาติกา.

วิภาวนิยํ ปน

อณฺฑชาทโยปิ อณฺฑโกสาทิมฺหิ โอกฺกมนฺตา อุปฺปตนฺตา เอว นาม โหนฺตีติ เตสํปิ โอปปาติกตฺตปสงฺคํ มญฺญมาโน อุปปาโต เนสํ อตฺถีติ โอปปาติกาติ วตฺวา อุกฺกํสคติ ปริจฺเฉทวเสน เจตฺถ วิสิฏฺฐโอปปาโต คหิโต. ยถา อภิรูปสฺส กญฺญา ทาตพฺพาติ วทติ.

อุกฺกฏฺฐวเสนาติ ปริปุณฺณายตนภาวสงฺขาเตน อุกฺกํสตาเวน, ตตฺถ โอปปาติกา องฺคปจฺจงฺเคหิ สห สพฺพโส ปริปุณฺเณน อตฺตภาเวน ชายนฺติ. ปุน เตสํ วฑฺฒนกิจฺจํ นตฺถิ. สํเสทชานํ ปน อายตนานิ เอว ปริปุณฺณานิ โหนฺติ. องฺคปจฺจงฺคานิ ปน ปุน วฑฺฒิตฺวาเอว ปริปุณฺณานิ ชาตานีติ เวทิตพฺพํ. โอมกวเสนาติ อวกํสวเสน. จกฺขุโสตฆานภาวเสกานิกทาจิปิ น ลพฺภนฺติ ชาติพธิร ชจฺจฆานกานํ อภาวกานญฺจ สมฺภวโตติ อปฺโปโย. ตตฺถ ตานิ สพฺพานิปิ สุคติ ทุคฺคติ ชาติยานํ อเหตุกสํเสทชานํ กทาจิ นลพฺภนฺติ. สุคติยํ ปน โอปปาติกภาโวนาม เสฏฺโฐ อตฺตภาว ปฏิลาโภติ นเยน เกนจิ โอมเกน กมฺเมน ลพฺภติ. ตสฺมา สุคติชาติ ยานํ โอปปาติกานํ อปริปุณฺณินฺทฺริยตานาม นตฺถิ อญฺญตฺร อภาวเกหิ อาทิกปฺปิเกหิติ. ทุคฺคติชาติยานํปิ ปน เตสํ กทาจิ จกฺขุ โสต ภาว เวกลฺลตาเอว วตฺตพฺพา. น ฆานเวกลฺลตา. กามธาตุยํ ปน อฆานโก โอปปาติโก นตฺถีติ หิ อฏฺฐ กถายํ วุตฺตํ. ชิวฺหาเวกลฺลตานาม สพฺเพสํปิ นตฺถิ เยวาติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ธมฺมหทยวิภงฺเค –

กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสา ยตนานิ ปาตุภวนฺติ. กสฺสจิ ทส. กสฺสจิอปรานิ ทส. กสฺสจิ นว. กสฺสจิ สตฺตายตนานิ ปาตุภวนฺตีติ วุตฺตํ.

ตตฺถ กามธาตุยนฺติ กามโลเก. อุปปตฺติกฺขเณติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ. กสฺสจิ เอกาทสา ยตนานีติอาทิสุ จตูสุ วาเกฺยสุ สํเสทโชปปาติกา วุตฺตา. กสฺสจิ สตฺตายตนานีติ เอตฺถ ปน คพฺภเสยฺยโกว วุตฺโต. ตตฺถ ยสฺมา สตฺตายตนํ นาม ปฏิสนฺธิกฺขเณ น ลพฺภติ. ปวตฺติ กาเลเยว ลพฺภติ. ตสฺมา เอกาทสยตนานีติ วุตฺตํ. กสฺสจิ ทสาติ จกฺขุเวกลฺลวเสน. กสฺสจิ อปรานิ ทสาติ โสต เวกลฺลวเสน. กสฺสจิ นวาติ จกฺขุโสต ทฺวย เวกลฺล วเสน วุตฺตํ. ยทิจ อฆานโก โอปปาติโกนาม สิยา. ตทา สุทฺธชจฺจฆานเกน สทฺธึ ตโย ทสกวารา วุตฺตา สิยุํ. ตถา ชจฺจนฺธฆานก ชจฺจพธิรฆานเกหิ สทฺธึ ตโย นวกวารา เอโกจ อฏฺฐกวาโร วุตฺโต สิยา ติณฺณํ วิปนฺนานํ วเสน. ตถา อวุตฺตตฺตา ปน นตฺถิ อฆานโก โอปปาติ โกติ วิญฺญายตีติ. ตสฺมึ ปน วิภงฺเค อินฺทฺริยวาเร นปุํสกานํ โอปปาติกานนฺติ อวุตฺตตฺตา ถเปตฺวา อาทิกปฺปิเก อภาวโกปิ โอปปาติโก นตฺถิเยวาติ. ปาฬิยํ อวุตฺตํปิ ปน สํเสทชานํ วุตฺตปการํ จกฺขาทิเวกลฺลํ อฏฺฐกถาวเสน เวทิตพฺพํ. ยถาห-สตฺตติ อุกฺกํสโตว รูปานิ สํเสทโชปปาต โยนีสุ. อถวา, อวกํสโต ตึสาติ. ตตฺถ ตึสาติ ชิวฺหากาย วตฺถุ ทสกานํ วเสน ตึสรูปานีติ จ วุตฺตํ. อิทญฺหิ วจนํ สํเสทชานํ วเสน วุตฺตนฺติ มหาฏีกายํ วุตฺตํ. อาจริยา นนฺทตฺเถเรน ปน ยมเก ฆานชิวฺหานํ อญฺญมญฺญํ อวินาภาว วุตฺติตา วุตฺตาติ ชิวฺหา เวกลฺลตา วิย ฆานเวกลฺลตาปิ นตฺถีติ อิจฺฉิตํ. อินฺทฺริย ยมเก ปน –

ยสฺสวา ปน อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ. อฆานกานํ อิตฺถีนํ อุปปชฺชนฺตีนํ ตาสํ อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โนจ ตาสงฺฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติจ. ยสฺสวา ปน ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ. อฆานกานํ ปุริสานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โนจ เตสํ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติจ วุตฺตํ.

ตสฺมา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน ฆานเวกลฺลตาปิ อตฺถีติ ยุตฺตํ.