สมุจฺจย สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

๑๖๒. เอวํ ฉหิ ปริจฺเฉเทหิ จตฺตาโร ปรมตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตสํ ตํตํราสิสงฺขาตํ สมุจฺจยํ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. เย สลกฺขณา ทฺวาสตฺตติวิธา วตฺถุธมฺมา มยา วุตฺตา. อิทานิ เตสํ สมุจฺจยํ ยถาโยคํ ปวกฺขามีติ โยชนา. ตตฺถ สลกฺขณาวตฺถุธมฺมาติ ปเทหิ ทสวิธานิ อนิปฺผนฺนรูปานิ ปฏิกฺขิปติ. น หิ ตานิ อตฺตโน อาเวนิกภูเตน สภาว ลกฺขเณน อนิจฺจตาทิ สามญฺญลกฺขเณนจ สลกฺขณานิ โหนฺติ. เอกนฺตปรมตฺถตาย อภาวโต. ตโตเยวจ วตฺถุธมฺมาจ นโหนฺติ. สรูปโต อนุปลพฺภมานตฺตา. ทพฺพวาจโก หิ อิธ วตฺถุสทฺโท. ทพฺพญฺจนาม อิธ สรูปโต ลพฺภมาโน สภาโว เอว. เอเตน นิพฺพานสฺสปิ มคฺคผล ปจฺจเวกฺขนญาเณสุ สรูปโต ลพฺภมาน สภาวตา วุตฺตา โหติ. อนิปฺผนฺนรูปานํ วิย จ วตฺถุธมฺม สนฺนิสฺสเยน ทิสฺสมานธมฺมมตฺตภาวํ วา ปญฺญตฺติธมฺมานํ วิย ปริกปฺปิตาการมตฺตภาวํวา สสวิสาณ กจฺฉปโลมาทีนํ วิย สพฺพโส อภูต ปริกปฺปิต มตฺตภาวํวา นิวาเรตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถจ ทฺวาสตฺตติวิธาสลกฺขณาวตฺถุธมฺมาติ วจเน ปโยชนํ นทิสฺสติ. เตสุ หิ ทฺวาสตฺตติวิเธสุ เอกจฺเจ เอว ธมฺมา ปุริเมสุ ตีสุ สงฺคเหสุ อาคตา. ปจฺฉิเมจ สพฺพสงฺคเห อนิปฺผนฺนรูปานิปิ อธิปฺเปตานิเอวาติ. เอตฺถจ วตฺถุธมฺมาสลกฺขณาติ ปเทหิ อนิปฺผนฺนรูปานํ สลกฺขณตา ปฏิกฺขิปเน ยํ วตฺตพฺพํ. ตํ รูปสมุทฺเทส ทีปนิยํ วุตฺตเมวาติ. เอกนฺตากุสลชาติยานํ อาสว จตุกฺกาทีนํ สงฺคโห อกุสลสงฺคโห, น อกุสล สมฺปยุตฺตตฺตาเยว อกุสลภูตานํ จิตฺตผสฺสาทีนนฺติ. กุสลา กุสลาพฺยากตมิสฺสกานํ สงฺคโห มิสฺสกสงฺคโห.

โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, พุชฺฌนฺติ เอตายาติ กตฺวา. โพธิยา ปกฺขา โพธิปกฺขา. โพธิสมฺภาราติ อตฺโถ. โพธิ ปกฺเขสุ ภวา อนฺโตคธาติ โพธิปกฺขิยา. เตสํ สงฺคโหติ โพธิปกฺขิยสงฺคโห. สพฺเพสํ อนวเสสานํ ปรมตฺถธมฺมานํ สงฺคโห สพฺพสงฺคโห. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทนิยฏฺเฐนจ อาสว สทิสตฺตา อาสวา. ยทิจ ตทุภยฏฺเฐน อาสวานาม สิยุํ. อิเม โลภาทโย เอว อาสวานาม สิยุํ. ปุปฺผาสวาทโย หิ โลเก ฉ ปญฺจ รตฺติมตฺตํ วา สตฺตฏฺฐรตฺติมตฺตํ วา สยํปิ กุมฺเภสุ ปริวาสํ คณฺหนฺติ. กุมฺเภจ ปริวาสํ คาหาเปนฺติ. อิเม ปน อนมตคฺเค สํสาเร สยํปิ สตฺตสนฺตาเน ปริวาสํ คณฺหนฺติ. สตฺตสนฺตานญฺจ ปริวาสํ คาหาเปนฺติ. สกลํ สตฺตสนฺตานํ สทา อาสวปูริตเมว โหติ. ยถาห-จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ. เอตฺถ นิวีสมานา นิวีสตีติอาทิ. ตตฺถ เอสา ตณฺหา ปริยุฏฺฐานวเสน อุปฺปชฺชมานา เอตฺเถว อุปฺปชฺชติ. อุปฺปชฺชิตฺวาจ ปุน อนุสยภาเวน ปริวาสํ กตฺวา นิวีสมานา เอตฺเถว นิวีสตีติ อตฺโถ. ยาวจ อริยมคฺคโธวนํ นลพฺภติ. ตาว สนฺตานํ คูถปูริตกูปํ วิย ทุพฺพิโสธํ กตฺวา ปวตฺตติ. ปุปฺผาสวาทโยจ มทํ ชเนนฺตา มุหุตฺตเมว ชเนนฺติ. อิเม ปน ยาว อริยมคฺคํ นลภติ. ตาว นิจฺจมทํ ชเนนฺติ. ตสฺมา เอกนฺเตน อิเมเยว จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทนิ ยฏฺเฐนจ อาสวานาม ภวิตุํ อรหนฺตีติ.

วิสนฺทนฏฺเฐนวา อาสวสทิสตฺตา อาสวา, ยถา หิ กุธิต กุฏฺฐิโน มหาวณมุเขหิ ยูสสงฺขาโต อาสโว วิสนฺทิตฺวา ปิโลติกขณฺฑานิ ทูเสติ, เอวํ อิเมปิ ฉหิทฺวาเรหิ วิสนฺทิตฺวา ฉฬารมฺมณานิทูเสนฺตีติ. อายตํวา สํสารทุกฺขํ สวนฺติปสวนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ อาสวา. อถวา, ภวโต อาภวคฺคา ธมฺมโต อาโคตฺรตุมฺหา สวนฺติ อารมฺมณกรณวเสน ปวตฺตนฺตีติ อาสวา. อาสทฺทสฺส อวธิอตฺถโชตกตฺตา. อวธิจ ทุวิโธ มริยาทวิสโย อภิวิธิวิสโยจาติ ตตฺถ ยสฺส สมฺพนฺธินีกฺริยา อวธิภูตํ อตฺตานํ พหิกตฺวา ปวตฺตติ. โส มริยาทวิสโย นาม. ยถา อาปาตลิปุตฺตา เทโว วุฏฺโฐติ. ยสฺส สมฺพนฺธินีกฺริยา อวธิภูตํ อตฺตานํ พฺยาเปตฺวา อนฺโต กตฺวา ปวตฺตติ, โส อภิวิธิวิสโยนาม. ยถา อาพฺรหฺมโลกา ภควโต กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโตติ. อิธ ปน อภิวิธิวิสโย ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ภวคฺคญฺจ โคตฺรภุญฺจ พฺยาเปตฺวา อนฺโต กตฺวา สวนฺตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

[๒๐๔] วิภาวนิยํ ปน

อวธิจ มริยาทอภิวิธิวเสน ทุวิโธติ วตฺวา ปุน ตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ตตฺถ อาปาตลิปุตฺตา เทโว วุฏฺโฐติอาทีสุวิย กฺริยํ พหิกตฺวา ปวตฺโต มริยาโท. อาภวคฺคาสทฺโท อพฺภุคฺคโตติอาทีสุวิย กฺริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺโต อภิวิธี’’ติ วทติ. ตํ น ยุชฺชติ.

น หิ อววิธิวิสยภูโต ภวคฺโค โลกตฺตยพฺยาปกํ สทฺทสฺส อพฺภุคฺคมนกฺริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ. นจ อวธิภูโต อตฺโถ กฺริยํ พหิวา อนฺโตวา กตฺวา ปวตฺตตีติ ยุตฺโต. กฺริยาเอว ปน ตํ พหิวา อนฺโตวา กตฺวา ปวตฺตตีติ ยุตฺโต. เอวญฺจ กตฺวา มูลฏีกายํ-ทุวิโธหิ อวธิ อภิวิธิวิสโย อนภิวิธิวิสโยจ. อภิวิธิวิสยํ กฺริยาพฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ, อาภวคฺคา ภควโต ยโส คโตติ. อิตรํ พหิกตฺวา, อาปาตลิปุตฺตา วุฏฺโฐ เทโวติ. กาเมติ อิจฺฉตีติ กาโม. โสเอว อาสโวติ กามาสโว. กามียติวา โอฬาริเกน กาเมน อิจฺฉียตีติ กาโม. ปญฺจกามคุณมุเขน เทสิโต สพฺโพ กามาวจรธมฺโม. อิธ ปน ตํ นาเมน ตทารมฺมณา ตณฺหาเอว อธิปฺเปตา, กาโมเอว อาสโวติ กามาสโว. กามาวจรธมฺเมสุ อสฺสาทนาภินนฺทน วเสน ปวตฺโต กามราโค. เถเรน ปน อยมตฺโถว อิจฺฉิโต. วกฺขติ หิ กามภว นาเมน ตพฺพตฺถุกา ตณฺหา อธิปฺเปตาติ.

[๒๐๕] วิภาวนิยํ ปน

ปุริมตฺโถว วุตฺโต. โส อนุปปนฺโน, เถรมตานุคตสฺส อิธาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อวุตฺตตฺตา.

ภวาสโวติ เอตฺถ ทุวิโธ ภโว กมฺมภโว อุปปตฺติภโว จ. ตตฺถ มหคฺคตกุสลธมฺมา กมฺมภโว. ตํนิพฺพตฺตา วิปาก ธมฺมา อุปปตฺติภโว. อิธปิ ภวสทฺเทน ตทารมฺมณา ตณฺหาเอว อธิปฺเปตา. ภโวเอว อาสโวติ ภวาสโว. ตสฺมึ ทุวิเธ ภเว นิกนฺติวเสน ปวตฺโต รูปารูปราโค.

[๒๐๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘สสฺสต ทิฏฺฐิสหคโตจ ราโค เอตฺเถว สงฺคยฺหตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุตฺตํ.

ภวาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคต วิปฺปยุตฺต โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตีติ หิ อฏฺฐกถากณฺเฑ วุตฺตํ. ยตฺถ ปน กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหาติ อาคตํ. ตตฺเถว สสฺสตทิฏฺฐิ สหคโต ราโค ยากาจิ กุสลากุสล กมฺมภวนิกนฺติ ยากาจิ อุปปตฺติภวปตฺถนา. สพฺพา ภวตณฺหายํ สงฺคหิตาติ ยุตฺตา. อิธ ปน ยถาวุตฺตํ ภวาสวํ ถเปตฺวา สพฺโพ โลโภ กามาสเว เอว สงฺคหิโตติ ยุตฺโตติ.

[๒๐๗] เอเตเนว ยญฺจ ตตฺถ วุตฺตํ.

‘‘ตติโย ภาทิฏฺฐิสหคโต’’ติ. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

ยากาจิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐาสโว. โยโกจิ โมโห อวิชฺชาสโว. เอตฺถ สิยา, กสฺมา อิเม เอว อาสวาติ วุตฺตา. นนุ อญฺเญปิ มานาทโย จิรปาริวาสิยฏฺฐาทิยุตฺตา เอว โหนฺตีติ. สจฺจํ. อิเมสุ ปน กามาสเว ปริวุฏฺเฐ สติ สพฺเพกามวิสยา มานาทโย ปริวุฏฺฐาเอว โหนฺติ. ตสฺมึ วิมุตฺเต วิมุตฺตาเอว, ตถา ภวาสเว ปริวุฏฺเฐ สติ ภววิสยา. ทิฏฺฐาสเวจ ปริวุฏฺเฐ สติ ทิฏฺฐิวิสยาติ. อวิชฺชาปน เตสํ ติณฺณํปิ มูลภูตาติ. อิติ อิเม เอว ปาริวาสิยฏฺฐาทีสุ ปธานภูตา โหนฺติ. อิตเร ปน ตทนุพนฺธมตฺตาเอว สมฺปชฺชนฺตีติ น เต อาสวาติ วิสุํ วตฺตุํ อรหนฺตีติ. อตฺตนิ ปติตํ ชนํ อนสฺสาสิกํ กตฺวา อชฺโฌตฺถ รนฺโต หนติ มาเรตีติ โอโฆ. ปกติมโหโฆ. ตถา อวหนนฏฺเฐน ทุตฺตรฏฺเฐนจ โอฆสทิสาติ โอฆา. ยทิจ อวหญฺญนฏฺเฐจ ทุตฺตรฏฺเฐนจ โอฆานาม สิยุนฺติอาทิโก ปสงฺโค มานาทีนญฺจ โอฆภาว ปริหาโร วุตฺต นเยน เวทิตพฺโพ.

วฏฺฏสฺมึวา ภวยนฺตเกวา สตฺเต โยเชนฺตีติ โยคา. ภวนฺตรจุติยา สห ภวนฺตรปฏิสนฺธึ คนฺเตนฺติ ฆเฏนฺตีติ คนฺถา. อภิชฺฌาติ สพฺพสฺส ราคสฺเสตํ นามํ. ตสฺมา รูปารูป ราคาปิ เอตฺถ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. พฺยาปาโทติปิ สพฺโพ โทโส เอว. อิทํ สจฺจาติ นิเวโสติ อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ ปวตฺโต มิจฺฉาภินิเวโส. วฏฺฏทุกฺขโต วิมุตฺติยา อมคฺคภูตํเยว โคสีลโควตาทิกํ ปรโต อามสนํ ตถา ตถา กปฺเปตฺวา คหณํ สีลพฺพตปรามาโส. เอตฺถจ ปรโตติ ภูตสภาวปจฺจนิกโตติ อตฺโถ. กายสทฺโท ปน สพฺพตฺถ รูปกาเย นามกาเยจ ปวตฺโตติ อติตกาเยน ปจฺจุปฺปนฺน กายํ ปจฺจุปฺปนฺนกาเยนจ อนาคตกายํ คนฺเถติ ฆเฏตีติ กายคนฺโถ. อถวา, กาเย คณฺโฐติ กายคณฺโฐ. อชฺฌตฺต คณฺโฐติ อตฺโถ. นิคณฺโฐนาฏปุตฺโตติอาทีสุวิย คณฺฐสทฺโท คณฺฐิยํ ปวตฺโต. ภุสํ อาทิยนฺติ อมุญฺจนคาหํ คณฺหนฺตีติ อุปาทานานิ. กิเลสภูโต กาโมเอว อุปาทานํ กามุ ปาทานํ. วตฺถุภูตํวา กามํ อุปาทิยตีติ กามุปาทานํ.

ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย ติวิธ มหาทิฏฺฐิโย อญฺญาปิวา สาสเน โลเกจ สนฺทิสฺสมานา วิปรีตคาหภูตา ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐุปาทานํ. ยถาคหิตํวา ปุริมทิฏฺฐึ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อุปาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. โคณกุกฺกุราทีนํ ตํตํปกติจาริตฺตํ สีลํ นาม. ตเมว สุฏฺฐุํ สมาทินฺนํ วตํนาม. ตทุภยํ สํสารมุตฺติยา มคฺโคติ ทฬฺหคหณํ สีลพฺพตุ ปาทานํ นาม. อตฺตวาทุปาทานนฺติ เอตฺถ อตฺตา วุจฺจติ ปริกปฺปพุทฺธิยา คหิโต เอเกกสฺมึ สตฺต สนฺตาเน ปธานิสฺสโร. ยํ โลกิยมหาชนา สตฺโตติวา ปุคฺคโลติวา ชีโวติวา ตถาคโตติวา โลโกติวา สญฺชานนฺติ. ยญฺจ นานาติตฺถิยา อิสฺสรนิมฺมิตํวา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํวา อจฺจนฺตสสฺสตํวา เอกจฺจสสฺสตํวา อุจฺเฉทํวา ปญฺญเปนฺตีติ. ตํ อตฺตานํ อภิวทนฺติเจว อุปาทิยนฺติจ สตฺตา เอเตนาติ อตฺตวา ทุปาทานํ. วีสติวิธา สกฺกายทิฏฺฐิ. ตตฺถ อภิวทนฺตีติ วิสิฏฺฐํ ปธานํ กตฺวา วทนฺติ. อุปาทิยนฺตีติ ทฬฺหํ อาทิยนฺติ. ยถาห –

ตตฺถ กตมา สกฺกายทิฏฺฐิ. อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. รูปวนฺตํวา อตฺตานํ. อตฺตนิ วา รูปํ. รูปสฺมึวา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. เวทนาวนฺตํวา อตฺตานํ. อตฺตนิวา เวทนํ. เวทนาปวา อตฺตานํ. สญฺญํ. สงฺขาเร. วิญฺญาณนฺติ.

ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ รูปเมว อตฺตาติ คณฺหาติ. รูปวนฺตํวา อตฺตานนฺติ อตฺตา เม รูปวาติ คณฺหาติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ รูปํ ติฏฺฐตีติ คณฺหาติ. รูปสฺมึวา อตฺตานนฺติ รูปํ ปฏิจฺจ อตฺตา ติฏฺฐตีติ คณฺหาติ. กถํ รูปกายํ อุทฺทิสฺส อชฺช อหํ ถทฺโธมฺหีติ วา อชฺช อหํ มุทุโกมฺหีติวา วทนฺโต ปถวิ สงฺขาตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตินาม. อชฺช มม กาโย ถทฺโธติวา มุทูติวา วทนฺโต เสสธมฺเมวา ธมฺมมุตฺตกํวา อตฺตานํ คเหตฺวา ตํ อตฺตานํ ปถวีวนฺตํ สมนุปสฺสตินาม. อชฺช ถทฺธภาโววา มุทุภาโววา มยิ ชาโตติ วทนฺโต อตฺตนิ ปถวึส มนุปสฺสตินาม. อชฺชาหํ ถทฺธภาเว ฐิโตมฺหิ มุทุภาเว ฐิโต มฺหีติ วทนฺโตปถวิมฺหิ อตฺตานํ สมนุสฺสตินาม. อยํ ปถวิมฺหิ จตุราวตฺถิกาย สํกฺกายทิฏฺฐิยา ปวตฺตากาโร. เสเสสุ สตฺตวีสติรูเปสุ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺโพ. อหํ มรามิ มริสฺสามีติอาทินา หิ อนิจฺจตายํปิ สาทิฏฺฐิ ปวตฺตติเยว. เสสรูเปสุ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อิทํ นาม อหํ ปุพฺเพ สํภุญฺชึ. อชฺช สํภุญฺชามิ. ปรโต สํภุญฺชิสฺสามีติวา สุขิโตมฺหิ ทุกฺขิโตมฺหีติวา เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. อชฺช มม กาโย สุขิโต ทุกฺขิโตติวา มมจิตฺตํ สุขิตํ ทุกฺขิตนฺติวา อตฺตานํ เวทนาวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อชฺชสุขํวา ทุกฺขํวา มยิชาตนฺติ อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ. อชฺชาหํ สุขิต ภาเว ฐิโตมฺหิ ทุกฺขิตภาเว ฐิโตมฺหีติ เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสตีติ.

สญฺญาย สพฺเพสุจ ปญฺญาสมตฺเตสุ สงฺขาเรสุ วิสุํ วิสุํ วิตฺถาเรตฺวา วตฺตพฺโพ. อหํ ปสฺสามีติ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ทสฺสนํ เมติ อตฺตานํ วิญฺญาณวนฺตํ สมนุปสฺสติ. มยิทสฺสนํนาม อตฺถีติ อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ, อหํ ทสฺสเน สมตฺโถมฺหีติ วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เอเส วนโย เสเสสุ ปญฺจสุ วิญฺญาเณสูติ. อห มสฺมิ อหํ เอโก สตฺโต เอโกปุคฺคโล เอโก ชีโว เอโก โลโก เอโก นโร มนุสฺโส เทโวสกฺโก พฺรหฺมาติวา อหํคจฺฉามิ อหํ ติฏฺฐามิ อหํ นิสีทามิ อหํ นิปฺปชฺชามิ อหํ สมิญฺเชมิ ปสาเรมีติอาทินา วา ขนฺธปญฺจกํวา เอกเมกํวา ขนฺธํ สมูหโต คเหตฺวา ปวตฺติปิ วตฺตพฺพา. อปริญฺญาตวตฺถุกานญฺหิ เอกมุหุตฺต มตฺเตปิ ยํกิญฺจิ อตฺตโนวา ปรสฺสวา อตฺตปฏิสํยุตฺตวจนํ กเถนฺตานํ จิตฺตํวา วจนํวา ยถาวุตฺเต รูปารูปธมฺเม กทาจิ อตฺตโต อุปาทิยิตฺวา ปวตฺตติ. กทาจิ อตฺตปริวาร ภาเวน. กทาจิ อตฺตนิสฺสิตภาเวน. กทาจิ อตฺตนิสฺสยภาเวน. กทาจิ เอเกกธมฺมวเสน. กทาจิ สมูหธมฺมวเสนาติ.

ยสฺมา ปน อตฺตนิมิตฺตํนาม วสวตฺตนาการํ ปฏิจฺจ อุปฏฺฐาติ. วสวตฺตนา กาโรจ รูปารูปธมฺมานํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติกตฺตํ ขณิ กตฺตญฺจ สุฏฺฐุ ปสฺสนฺตานํ นตฺถิ. ตสฺมา ปริญฺญาตวตฺตุกานํ อตฺต ปฏิสํยุตฺตวจนํ กเถนฺตานํปิ จิตฺตํ ปทุมินิปตฺเต อุทกพินฺทุ วิย เตสุ ธมฺเมสุ อลคฺคิตฺวาเอว ปวตฺตตีติ เวทิตพฺพํ. สตฺตานํ จิตฺตสนฺตาเน กุสเล ธมฺเม อนุปฺปนฺเนวา อุปฺปาเทตุํ อุปฺปนฺเนวา วา เสตุํ อทตฺวา นีวาเรนฺตีติ นีวรณานิ. กามนฏฺเฐน กาโม, ฉนฺทนฏฺเฐนฉนฺโทติ กามจฺฉนฺโท. พลวราโค. โสเอวนีวรณนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. ปฏฺฐาเนอารุปฺเปกามจฺฉนฺทํ นีวรณํ ปฏิจฺจอุทฺธจฺจนีวรณนฺติ วุตฺตตฺตา ปน ถเปตฺวา รูปารูปราเค อวเสโส สพฺโพโลโภ กามจฺฉนฺเท อสงฺคหิโตนาม นตฺถิ. ฌานปฏิปกฺขภาโวปน ปญฺจกามคุณิกราคสฺเสว โหตีติ เวทิตพฺโพ. พฺยาปชฺชนํ พฺยาปาโท. จิตฺตสฺส ปูติภาโวติ อตฺโถ. โยโกจิโทโส. กสฺมา ปเนตฺถ ถินมิทฺธ นีวรณนฺติ จ อุทฺธจฺจ กุกฺกุจฺจ นีวรณนฺติ จ เทฺว เทฺว ธมฺมา เอกํ นีวรณํ กตฺวา วุตฺตาติ. กิจฺจโต ปจฺจยโต ปฏิปกฺขโตจ สทิสตฺตา. ตถา หิ กิจฺจโต ตาว ถินมิทฺธทฺวยํ จิตฺตุปฺปาทานํ ลีนภาวา ปาทนกิจฺจํ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจทฺวยํ อวูปสนฺตภาวาปาทนกิจฺจํ. ปจฺจยโต ปุริมทฺวยํ ตนฺทิวิชมฺภิ ตตาปจฺจยํ. ปจฺฉิมทฺวยํ ญาติพฺยสนาทิวิตกฺกปจฺจยํ. ปฏิปกฺขโต ปุริมทฺวยํ วีริยปฏิปกฺขํ. ปจฺฉิมทฺวยํ สมถปฏิปกฺขนฺติ.

อนุเสนฺตีติ อนุสยา. อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อนุอนุ เสนฺตีติวา อนุสยา. ยาว มคฺคํ นปฏิลภติ. ตาว อนฺตรา อปริกฺขิยฺยมานา หุตฺวา การณลาเภ สติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อุปฺปชฺชนญฺเจตฺถ อปฺปหีนฏฺเฐน อุปฺปชฺชนา รหภาโว เวทิตพฺโพ. น ปน สรูปโต อุปฺปตฺติ, กถํ วิญฺญา ยตีติ เจ. ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺเสว ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ ปุถุชฺชนสฺส สตฺตปิ อนุสยา อนุสยวาเร สห อนุเสนฺตีติ อุปฺปชฺชนวาเร สห อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตา. ยถาห ปุถุชฺชนสฺส อวิชฺชานุสโยจ อนุเสติ. กามราค. ปฏิฆ. มาน. ทิฏฺฐิ. วิจิกิจฺฉา. ภวราคนุสโยจ อนุเสตีติ. ตถา อุปฺปชฺชนวาเรปีติ.

อปิจ, สรูปโต ปริยุฏฺฐานํ อปตฺวา สนฺตาเน ปวตฺตมาเนหิ กุสลากุสลา พฺยากตจิตฺตุปฺปาเทหิ สห อนุรูปา อวิรุทฺธา หุตฺวา เสนฺติ. วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาเวน อวุฏฺฐิตา หุตฺวา สยิตา โหนฺตีติ อนุสยา. อนุ อนุ เสนฺตีติวา อนุสยา. ปกติยา ยถานุสยิเตสุเอว กามราคาทีสุ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชิตฺวา ทิคุณ ติคุณาทิ วเสน ปุนปฺปุนํ เสนฺติ. สยนากาเรน อุปรุปริ ปลิเวเฐนฺตีติ อตฺโถ.

ตีสุ ราคาทีนํ อวตฺถาสุ ปถมาวตฺถาย ฐิตานํ กามราคา ทีนเมตํ อธิวจนํ. ติสฺโส หิ อวตฺถา อนุสยาวตฺถา ปริยุฏฺฐานาวตฺถา วีติกฺกมาวตฺถาติ. ตตฺถ เย กามราคาทโย อุปฺปชฺชิตฺวา กายงฺควาจงฺคํ จาเลนฺติ, เตสํ ตถาปวตฺตา อวตฺถา วีติกฺกมาวตฺถานาม. เย มนสฺมึ เอว ชวนจิตฺตสหชาตา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, เตสํ ตถาปวตฺตา อวตฺถา ปริยุฏฺฐานาวตฺถานาม. เย ปน ชวนสหชาตภาวํปิ อปตฺวา วาสนาธาตุโย วิย จิกฺกสนฺตานา นุสยิตา หุตฺวา ปริยุฏฺฐานปฺปตฺติยา พีชภาเวน ติฏฺฐนฺติ, สุภนิมิตฺตาทิเกจ อารมฺมเณ อาปาตมาคเต เยสํ วเสน อาวชฺชนํ ราคาทิปาตุภาวตฺถาย อโยนิโส ภวงฺคํ อาวฏฺเฏติ, อภาวิตญฺจ จิตฺตํ เยสํ วเสน ทมถํ นอุเปติ, เตสํ ตถา ปวตฺตา อวตฺถา อนุสยาวตฺถานาม. ตทวตฺถิกา กามราคาทโย อนุสยานาม. เต ปน อปรมตฺถภูตาปิ น โหนฺติ. เอกนฺตปรมตฺถชาติกตฺตา. นจ กุสลาพฺยากตภูตา เอกนฺตากุสลชาติกตฺตา. นาปิ กุสลาพฺยากตวิรุทฺธา, วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาเวน อนุปลทฺธตฺตา. นาปิ กาลตฺตยวินิมุตฺตา, เตกาลิกธมฺมสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตนโต. ยทา ปน เต สมุฏฺฐ หิตฺวา ปริยุฏฺฐานภาวํ คจฺฉนฺติ, ตทา วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺม ภาวญฺจ คจฺฉนฺติ. สารมฺมณาทิภาโวจ เตสํ ปริพฺยตฺโต โหติ. เอตทตฺถํ สนฺธาย กถาวตฺถุมฺหิ เตสํ สารมฺมณธมฺมภาโว สงฺขารกฺขนฺธภาโวจ ปติฏฺฐาปิโต โหตีติ.

ยถา ปน ผลธาริมฺหิ รุกฺขมฺหิ วิสกณฺฏเก ทินฺเน รุกฺขานุสยิโต ผลุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูโต สิเนโห ปริกฺขยํ คจฺฉติ. สมเย อุปฺปชฺชิสฺสมานานิ ผลานิ นุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ สานุสเย จิตฺต สนฺตาเน ยสฺมึ ขเณ มคฺโค ปาตุภวติ, ตสฺมึ สหมคฺคุปฺปาทา โส โส อนุสโย ปริกฺขยํ คจฺฉติ. ปริกฺขีณสฺส ปน ปุน ปริยุฏฺฐานํนาม นตฺถิ, กุโต วีติกฺกโมติ อิมมตฺถํ สนฺธาย มคฺโค อนาคตสามญฺญํ กิเลสชาตํ ปชหตีติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺโต. ตตฺถ อนาคตสามญฺญนฺติ อนาคตสมฺมตํ, น เอกนฺต อนาคตํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ มคฺโค เยกิเลเส ปชหติ, เต อตีตากิวา อนาคตาติวา ปจฺจุปฺปนฺนาติวา นวตฺตพฺพาติ วุตฺตํ. เอเตนจ มคฺโค กิเลสมุเขน ยานิ กุสลากุสลกมฺมานิจ อุปาทินฺนกขนฺธปญฺจเกจ ปชหติ, เต อตีตาติวาอนาคตาติวา ปจฺจุปฺปนฺนาติวา นวตฺตพฺพาติ ทีเปติ. ยทิ เอวํ มคฺเคน ปหีนา สพฺเพ เตภูมกธมฺมา กาลวิมุตฺตานาม อตงฺขตา นาม อปจฺจยานาม สิยุนฺติ.น. เตกาลิกชาติกตฺตา สงฺขต สปจฺจยชาติกตฺตา จ. เต หิ มคฺเค อนุปฺปนฺเน อิเม นามธมฺมา อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ นิรุชฺฌิสฺสนฺตีติ เอวํ สงฺขตลกฺขณํ อาหจฺจ ญาเณน คหิตตฺตา ลกฺขณวเสน เตภูมกาทิภาวํ ภชนฺตีติ. เอวญฺจ กตฺวา วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาวํ อปตฺตานํ อนุสยาวตฺถาย วา วาสนาวตฺถายวา กมฺมสมงฺคีตาวตฺถายวา อาสยชฺฌาสยา ธิมุตฺติจริตวตฺถาสุวา ฐิตานํ สภาวานํ ชาติวเสน ปรมตฺถ ธมฺมตา อกุสลาทิตาจ ปจฺเจตพฺพา โหตีติ.

[๒๐๘] วิภาวนิยํ ปน

‘‘อปฺปหีนา หิ กิเลสา การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนา รหา สนฺตาเน อนุอนุสยิตา วิย โหนฺตีติ ตทวตฺถา อนุสยาติ วุจฺจนฺติ. เต ปน นิปฺปริยายโต อนาคต กิเลสา. อตีตปจฺจุปฺปนฺนาปิ ตํสภาวตฺตา ตถา วุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อนุสยานาม สนฺตาเน กทาจิปิ อนุปฺปนฺน ปุพฺพา อนาคต กิเลสา เอวาติ กตฺวา สนฺตาเน อนุ อนุสยิตา วิย โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

น หิ เต อนุอนุสยิตา วิย โหนฺติ. เอกนฺเตน อนุสยิตาเอว โหนฺตีติ.

[๒๐๙] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘เต ปน นิปฺปริยายโต อนาคตกิเลสา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ.

น หิ มคฺเคน อปฺปหีนา อนุสยา อนาคตานาม โหนฺติ. ปหีนาปิจ นิปฺปริยายโต อนาคตาติ นสกฺกา วตฺตุํ. อนาคต สามญฺญสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ. เอเตน อตีตปจฺจุปฺปนฺนาปิ ตํสภาวตฺตาตถา วุจฺจนฺตีติ อิทํวิปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. อปิจ, อุปฺปาทฏฺฐิติภงฺค ปตฺตานํเอว เอกนฺเตน เตกาลิกตา โหตีติ ตทปตฺตานํ อนุสยานํ ปจฺจุปฺปนฺนตา ปริยาโยว วตฺตุํ ยุตฺโต. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ ยสฺส กามราคนุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติอาทินา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิโก อุปฺปาทวาโร เอว วุตฺโต, น นิโรธวาโร, นจ อตีตานาคต วาราติ. ยํ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ. เตน หิ รตฺโต ราคํ ปชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ, มุโฬฺห โมหนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปริยุฏฺฐานปตฺตานํ เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนกฺขณํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวา วิคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ น มคฺควชฺฌํ. ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ อารมฺมณา ธิคฺคหิ ตุปฺปนฺนํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาฏิตุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ มคฺควชฺฌนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ วตฺตมานุปฺปนฺนํ สมุทา จารุปฺปนฺนนฺติ อิทํ ทฺวยํ ขณปจฺจุปฺปนฺนเมว. ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ อตีตเมว. โอกาส กตุปฺปนฺนํ อนาคตเมว. ตทุภยํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีปตฺตา อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. สมีปปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํนาม อตฺตโน ขนฺเธสุ อนุสยิตานํ มคฺเคน อปฺปหีนานํ อนุสยานํเอว นามํ. อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนํ นาม สุภนิมิตฺตาทิเก อารมฺมเณ สกึ ชวิตฺวา ยาว ตมฺมูลโก ปริยุฏฺฐานเวโค น วูปสมฺมติ, ตาว อธิมตฺตถามคต ภาเวน ฐิตานํ เตสญฺเญว นามํ. อนุสยา หิ นาม อนมตคฺเค สํสาเร ปุนปฺปุนํ ปริยุฏฺฐานปตฺตานํ กิเลสานํ วเสน อุปรุปริ ถิร ตร ทฬฺหตร ปตฺติยา ปกติยาปิ ถามคตาเอวนาม โหนฺติ. น เยนวา เตนวา วายาเมน ปชหิตุํ สกฺกุเณยฺยา. เอวํ สนฺเตปิ ยทา โย โย อนุสโย ปจฺจยลาเภน ปริยุฏฺฐาน พหุโล โหติ, ตทา โส โส วิเสเสน อธิมตฺตถาม คตภาวํ ปตฺวา ฐิโต โหติ. ยทา โย โย ปฏิปกฺขธมฺม สมาทาเนน นิคฺคหปตฺโต โหติ, ตทา โส โส มนฺทถาม คตภาวํ ปตฺวา ฐิโต โหตีติ. อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํนาม สมถ วิปสฺสนาหิ สุฏฺฐุอนิคฺคหิตานํ เตสญฺเญว นามํ. อสมุคฺฆาฏิ ตุปฺปนฺนํนาม มคฺเคน อปฺปหีนานํ ภูมิลทฺธานํ เตสํเอว นามนฺติ. ยสฺมา ปน โลกุตฺตรธมฺมานาม กิเลสานํ อจฺจนฺตปฏิปกฺขา โหนฺตีติ เหฏฺฐิมา มคฺคฏฺฐผลฏฺฐา เสกฺขา อตฺตโน มคฺคผลกฺขเณสุ อุปริ มคฺคาชฺเฌหิปิ อนุสเยหิ สานุสยาติวา นิรานุสยาติวา ถามวตาติวา อถามคตาติวา นวตฺตพฺพา. ตสฺมา อนุสยานํ ตาทิเส ปจฺจุปฺปนฺน ภาเว สติปิ หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ. เตนหิ ถามคโต อนุสยํ ปชหตีติ วุตฺต โทโส นตฺถีติ เวทิตพฺโพติ. กามราโคเอว อนุสโย กามราคานุสโย.

สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ, ตานิ ปน สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโทติ ปญฺจ โอรมฺภาคิยานิ. รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาติ ปญฺจ อุทฺธํภาคิยานีติ สุตฺตนฺเต อภิธมฺเมจ ทสสํโยชนานิ อาคตานิ. อิตรานิ ปน อภิธมฺเมเอว อาคตานีติ ตโต วิเสสกรณตฺถํ สุตฺตนฺเตติ วุตฺตํ. กโม ปน ทฺวินฺนํปิ ปาฬิยา นสเมติ. สภาค ธมฺมสงฺคหวเสน ปน อิธ อญฺญถา กโม วุตฺโต สิยาติ. จิตฺตํ กิลิสฺสนฺติ วิพาเธนฺติ อุปตาเปนฺติจาติ กิเลสา. กิลิสฺสนฺติวา มลีนภาวํ นิหีนภาวญฺจ คจฺฉนฺติ สตฺตา เอเตหีติ กิเลสา. กามภวนาเมนาติ วตฺถุกามทีปเกน กามนาเมน รูปารูปภวทีปเกน จ ภวนาเมน. ตาทิสํ กาม ภวสงฺขาตํ อารมฺมณภูตํ วตฺถุ เอติสฺสาติ ตพฺพตฺถุกา. ตถา ปวตฺตนฺติ สีลพฺพตานิ ปรโต อามสนากาเรน อิทํ เม สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อภินิวิสนากาเรน ขนฺเธสุ อตฺตาภินิเวสากาเรนจ ปวตฺตํ. วตฺถุโตติ สภาวธมฺมโต. อยํ ปาปสงฺคโห อกุสลงฺคโห นวธา วุตฺโตติ โยชนา. [อกุสลสงฺคโห]

๑๖๓. มิสฺสก สงฺคเห ปาณาติปาตาทีนิ ปาปกมฺมานิ กโรนฺตานํปิ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ อุชุกรณํนาม ฌาเนน วินา น สิชฺฌตีติ วุตฺตํ สตฺตฌานงฺคานีติ. กลฺยาเณวา ปาปเกวา อารมฺมเณ อุชุกํ จิตฺตปฏิปาทนสงฺขาตสฺส อุปนิชฺฌายน กิจฺจสฺส องฺคานีติ อตฺโถ. ตตฺถ โทมนสฺสํ อกุสลชฺฌานงฺคํ. เสสานิ กุสลากุสลาพฺยากตานีติ. กลฺยาณกมฺม ปาปกมฺมสงฺขาตาสุ สุคติ ทุคฺคติ วิวฏฺฏสงฺขาตาสุจ นานาทิสาสุ ตํตํทิสาติ มุขปฺปวตฺติสงฺขาตา จิตฺตสฺส คตินาม สมฺมาวา มิจฺฉาวา ปวตฺเตหิ ทสฺสนาทีหิ เอว สิชฺฌตีติ วุตฺตํ ทฺวาทสมคฺคงฺคานีติ. จิตฺตสฺส อุชุคติยาวา วงฺกคติยาวา คมนสฺส ปถงฺคานิ อุปายงฺคานีติ อตฺโถ. ตตฺถ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺป มิจฺฉาวายาม มิจฺฉาสมาธโย ปาปกมฺม ทุคฺคติภว สงฺขาตาสุ อหิตทิสาสุ จิตฺตสฺส วงฺกคติยา คมนสฺส อุปายงฺคานิ, อิตรานิ กลฺยาณกมฺม สุคติภว วิวฏฺฏธมฺมสงฺขาตาสุ หิตทิสาสุ อุชุคติยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ปาณาติปาตกมฺเม วิตกฺก วิจาร โทมนสฺเสกคฺคตา สงฺขาตํ จตุรงฺคิกชฺฌานํ มิจฺฉาสงฺกปฺป มิจฺฉาวายาม มิจฺฉาสมาธิ สงฺขาโต ติยงฺคีกมคฺโคจ เวทิตพฺโพ. เอวํ เสเสสุ สุจริตทุจฺจริตกมฺเมสุ ฌานมคฺคา อุทฺธริตพฺพา. วิภงฺเค ปน สุตฺตนฺเตสุจ มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาสตีติ อิเมปิ จตฺตาโร อาคตา. อิเม ปน วิสุํ เจตสิกธมฺมา นโหนฺติ. ตถา ตถา ปวตฺตานํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ อธิวจนนฺติ กตฺวา อิธ นคหิตา.

[๒๑๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘สุคติ ทุคฺคตีนํ นิพฺพานสฺส จ อภิมุขํ ปาปนโต มคฺคา; เตสํ ปถภูตานิ องฺคานิ มงฺคานี’’ติ วุตฺตํ; ตํ น สุนฺทรํ;

น หิ องฺคานิ มคฺคานํ ปถภูตานินาม โหนฺติ; มคฺคสทฺโทเยว ปถปริยาโย อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต น องฺคสทฺโทติ;

[๒๑๑] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘มคฺคสฺสวา อฏฺฐงฺคิกสฺส องฺคานิ มคฺคงฺคานี’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ อนุปปนฺนํ.

อิธ หิ กตฺถจิ จิตฺเต ติยงฺคิโก กตฺถจิ จตุรงฺคิโกติอาทินา นานามคฺโคว อธิปฺเปโตติ. อาธิปจฺจฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ. กิญฺจ อาธิปจฺจํ. อตฺตาธีนวุตฺติเก ธมฺเม อตฺตโน คติยํ สพฺพโส วตฺเตตุํ สมตฺถภาโว. อิติ เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ อตฺตโน อาธิปจฺจสงฺขาตํ อินฺทฏฺฐํ กโรนฺติ สาเธนฺตีติ อินฺทฺริยานิ. อินฺทฏฺฐํ กาเรนฺตีติปิ อินฺทฺริยานิ. อิสฺสรา อธิปติโนติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปญฺจจกฺขาทีนิ ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อิสฺสราโหนฺติ. พลวทุพฺพลมนฺท ติกฺขาทีสุ อตฺตาการานุวตฺตาปนโต. ภาวทฺวยํ อิตฺถาการาทิวเสน ปวตฺติยํ จตุสมุฏฺฐานิก รูปานํ สกลขนฺธปญฺจกสฺเสว วา อิสฺสโร โหติ. อญฺญถา อปฺปวตฺติโต. ตถา หิ ยสฺมึ สนฺตาเน ปฏิสนฺธิยํ อิตฺถิภาโว ปวตฺตติ. ตสฺมึ สพฺเพ กมฺมาทิปจฺจยา จตุสมุฏฺฐานรูปสนฺตตึ สมุฏฺฐาเปนฺตา อิตฺถาการสหิตเมว สมุฏฺฐาเปนฺติ, โน อญฺญถา. ฉนฺทจิตฺตาธิปฺปายาปิ ตสฺมึ มนฺทาการสหิตาว ปวตฺตนฺติ. ตพฺพิปรีเตน ปุริสสนฺตานํ เวทิตพฺพํ. ชีวิตทฺวยํ รูปา รูปสนฺตตีนํ รตฺติ ทิว มาส สํวจฺฉรานุกฺกเมน อทฺธานผรเณ สหชาตธมฺมานํ อิสฺสโร โหติ. เตสํ ตทายตฺตวุตฺติ กตฺตา. มโน วิชานนกิจฺเจ. เวทนาปญฺจกํ ตถา ตถา อารมฺมณรสานุภวเน. สทฺธา อารมฺมณาวีมุจฺจเน. วีริยํ กมฺมนิ อลีน วุตฺติภาเว. สติ อารมฺมณุปฏฺฐาเน. สมาธิ อารมฺมเณ นิจฺจลฏฺฐิ ติยํ. ปญฺญา อสมฺโมหกิจฺเจ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิสฺสโร โหติ. อนญฺญาภิภวนียภาเวน ปวตฺตนโต. ยถา หิ สิลายํ ปถวี สหชาเตหิ อนภิภวนียา โหติ. อตฺตนาวเต อภิภวิตฺวา วิสุํ อวิชฺชมาเนวิย กตฺวา ปวตฺตติ. ยถา จ อุทเก อาโป อคฺคิมฺหิ เตโช วาเต วาโย. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

อญฺญายิตฺถ ปฏิวิชฺฌิตฺถาติ อญฺญาตํ. น อญฺญาตํ อนญฺญาตํ. จตุสจฺจธมฺโม. อมตํวา ปทํ. อนญฺญาตํ ญสฺสามิ ชานิสฺสามีติ อนญฺญาตญฺญสฺสามิ. อาขฺยาติกํปิ หิ ปทํ สญฺญาสทฺทภาเว ฐิตํ นามิกฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. ยถา มกฺขลิโคสาโล เอหิปสฺสิ โกติ. เอวญฺหิ สติ ตสฺส ปทนฺตเรน สห สมาสภาโว นวิรุชฺฌตีติ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อินฺทฺริยํ อนญฺญา ตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. อาทิมนสิการโต ปฏฺฐาย ตาทิเสน อุสฺสาเหน สห วิปสฺสนํ อารภนฺตสฺส ตสฺมึ อุสฺสาเห อปฏิปสฺสทฺเธเยว โสตามตฺติมคฺคํ ปฏิลภนฺตสฺส อินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อาชานาตีติ อญฺญํ. ตเมว อินฺทฺริยนฺติ อญฺญินฺทฺริยํ, ปถมมคฺเคน อนญฺญาตํ ญตฺวาปิ กิเลสปฺปหานกิจฺจสฺส อปรินิฏฺฐิตตฺตา ตสฺส ชานนกิจฺจสฺส วิปฺปกตภาเวน ยถา ทิฏฺเฐ ตสฺมึ จตุสจฺจธมฺเม อมตปเทเอว วา ปุนปฺปุนํ ชานนกิจฺจ ยุตฺตานํ อินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อญฺญา ตาวิโน ปรินิฏฺฐิต อาชานน กิจฺจสฺส ขีณาสวสฺส อินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ติวิธํ เปตํ ตถารูเป ชานเน สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ อิสฺสโร โหตีติ เวทิตพฺพํ.

ตตฺถ อิเมสํ สตฺตานํ ปากเฏ รูปกาเย อตฺตคาหทฬฺหตฺตํ ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ อาทิโต ปญฺจ ปสาทินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ. ตสฺส อตฺตสฺส อิตฺถิปุม ตาเภโท อิเมสํ วเสน โหติ. ตสฺมึ วา อิตฺถิปุริส คาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ กทนนฺตรํ ภาวินฺทฺริยทฺวยํ วุตฺตํ. โสจ อตฺตา อิมสฺส วเสน ชีวสญฺญํ ลภติ. ตสฺมึวา ชีวคาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิมสฺส อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ ตทนนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ วุตฺตํ. อิทํ ปน ภาวินฺทฺริยโต ปุเร วตฺตพฺพํปิ รูปารูป มิสฺสกตฺตา อิธ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นามกาเย อตฺตคาหทฬฺหตฺตํ ตพฺพิมุตฺติจ อิมสฺส อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ นามินฺทฺริเยสุ มนินฺทฺริยํ อาทิโต วุตฺตํ. โสจ อรูปี อตฺตา อิเมสํ วเสน สํกิลิฏฺโฐ วิปฺผนฺทิโตจ โหติ. ตสฺมึวา สุขิตทุกฺขิตคาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ ตทนนฺตรํ เปทนินฺทฺริยปญฺจกํ วุตฺตํ. ตสฺส สํกิลิฏฺฐสฺส โวทานปฺปตฺติยา ตํตํคาหวิมุตฺติยาวา ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยํ วุตฺตํ. ตาย ปฏิปตฺติยา โวทานปฺปตฺติ ยา อาทิ มชฺฌ ปริโยสาน ทสฺสนตฺถํ อนฺเต ตีณิ โลกุตฺตรินฺทฺริยานิ วุตฺตานีติ.

[๒๑๒] วิภาวนิยํ ปน

‘‘เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ อญฺเญสํ อคหณนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

นหิ สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ อินฺทฺริยภาวารเหสุ ธมฺเมสุ เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธิยา เตสํ อญฺเญสํ ภควโต เถรสฺสจ อคหณนฺติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. อินฺทฺริยภาวารหสฺส อญฺญสฺส อสมฺภวโต. ยทิ หิ สมฺภเวยฺย, สตํปิ สหสฺสํปิ คณฺหิสฺสติเยวาติ. พลิยนฺติ อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปฏิปกฺขธมฺเม สหนฺติ มทฺทนฺตีติ พลานิ. ยถา อพลานํ พลิยนฺติ. มทฺทนฺเตนํ ปริสฺสยาติ. เอตฺถจ อพลาติ ทุพฺพลา. นนฺติ หีนวีริยํ ชนํ. พลิยนฺตีติ พลสา กโรนฺติ อชฺโฌตฺถรนฺติ. ปริสฺสยาติ อพลา ราคาทิ ปริสฺสยาติ อตฺโถ. อปิจ, ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อกฺโข ภณิยฏฺเฐน พลานินาม. ตสฺมา อสฺสทฺธิยสงฺขาเตน ปฏิปกฺขธมฺเมน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา สทฺธาพลํนาม. โกสชฺชสงฺขาเตน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา วีริยพลํนาม. มุฏฺฐสจฺเจน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาสติพลํนาม. อุทฺธจฺเจน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาสมาธิพลํนาม. อวิชฺชายกมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา ปญฺญาพลํ นาม. เสสทุกทฺวยํ ปน อญฺญมญฺญํ ปฏิปกฺเขนโยเชตพฺพํ.

[๒๑๓] วิภาวนิยํ ปน

ปาปพลทุกํ ปฏิปกฺเขน โยเชตุํ นลพฺภตีติ กตฺวา ‘‘อหิริกาโนตฺตปฺปทฺวยํ ปน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเว เนวาติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวติจ ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยตา ติจ อตฺถโต นานตฺตาภาวโตติ. วีริยสมาธิพลานิ กุสลากุสลาพฺยากตานิ. อหิริกาโนตฺตปฺปานิ อกุสลพลานิ. เสสานิ กุสลาพฺยากตานีติ. อธิปตีติ เอตฺถ ปตีติ สามิ อิสฺสโร. โส ปน ปเทส อิสฺสโร สกลิสฺสโรติ ทุวิโธ. ตตฺถ อินฺทฺริยานิ ปเรสํ วิสเย สยํ ปรวเส วตฺติตฺวา อตฺตโน วิสเยเอว ปเรหิ อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺตีติ ปเทสิสฺสรา นาม. ปุพฺพาติ สงฺขารวเสน ปุพฺพาคมนวเสน วา วิเสเสตฺวา ปวตฺตํ อธิปติฏฺฐานํ ปตฺวา ปน อญฺโญ ทุติโย อิสฺสโรนาม นตฺถิ. ตสฺมา อธิโก ปตีติ อธิปติ. อตฺตา ธีนวุตฺตีนํ ปตีติ อธิปตีติจ วทนฺติ.

ฉนฺโทเอว อธิปตีติ ฉนฺทาธิปติ. ฉนฺทวโต กึนาม กมฺมํ นสิชฺฌตีติ เอวํ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสนวา ปุพฺเพ อตีตภเวสุ สุฏฺฐุ อาเสวิตฉนฺทาคมนวเสนวา เตสุ เตสุ กลฺยาณ ปาปกมฺเมสุ สมฺปยุตฺตธมฺเม มโหโฆวิย ติณปณฺณกสเฏ อตฺตปราธีเน นิจฺจํ ปคฺคหิตธุเร กตฺวา ปวตฺโต กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโท. เอส นโย เสเสสุปิ. นนุ เจตฺถ ปจฺฉิมา ตโย ธมฺมา อธิปติภาวํ คณฺหนฺตา อินฺทฺริยภาวํ อวิชหิตฺวาว คณฺหนฺตีติ อธิปติภูตาว สมานา อินฺทฺริยกิจฺจวเสน ปรวเสปิ วตฺตนฺตีติ. สจฺจํ, อญฺญํ ปน อธิปติกิจฺจํ, อญฺญํ อินฺทฺริยกิจฺจนฺติ นตฺเถตฺถ โทโสติ. ยถา หิ ราชา จกฺกวตฺตี เอกสฺส อตฺตโน ปุโรหิตสฺส สนฺติเก เอกํ ทิพฺพวิชฺชํ คณฺหาติ. น เอตฺตาวตา ราชา จกฺกวตฺตินาม นโหติ. นจ วิชฺชาเหตุ อญฺญสฺส วเสน วตฺตติ. อญฺญญฺหิ จกฺกวตฺติ รชฺชกิจฺจํ, อญฺญํ วิชฺชาคหณ กิจฺจนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อธิปติกิจฺจํนาม ตํตํกิจฺจ วิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา อตุลฺยพเลน อภิภวิตฺวา สหชาต ธมฺเม อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อนิวตฺตมาเน กตฺวา ธุร วาหิตา. อินฺทฺริยกิจฺจํ ปน วิชานนาทิกิจฺจํ อารพฺภ ปวุจฺจตีติ.

อาหรนฺติ สหชาตาทิปจฺจยสามญฺญโต อติเรเกน อสาธารณปจฺจยสตฺติวิเสเสน หรนฺติ ปวตฺเตนฺตีติ อาหารา. อาหรนฺติวา อชฺฌตฺตสมฺภูตา เต เต ปจฺจยธมฺมา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาจ อตฺตานญฺเจว อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยกิจฺจํ ปจฺจยุปฺปนฺนกิจฺจญฺจ สุฏฺฐุ หรนฺติ วหนฺติ เอเตหีติ อาหารา. ยถาหสพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ. เอตฺถจ สพฺเพ สตฺตาติ เอเตน สพฺเพ อชฺฌตฺตสมฺภูตา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา วุตฺตา. อาหารฏฺฐิติกาติ ปจฺจยฏฺฐิติกา. ยถารหํ จตุวีสติปจฺจเยหิ ฐิติสภาวาติ อตฺโถ. นนุเจตฺถ ปจฺจยาหาโรว วุตฺโต. น อาหารปจฺจโย. อิธ ปน จตุพฺพิโธ อาหารปจฺจยธมฺโมว วุตฺโตติ. สจฺจํ, ปจฺจยฏฺเฐน ปน อาหารนามกานํ สพฺเพสํ จตุวีสติปจฺจยธมฺมานํ มชฺเฌ เยธมฺมา จตฺตาโร อาหาราติ วิเสเสตฺวา วุตฺตา. เต เตสํ ปจฺจยาหารานํปิ อาหารภูตาติ สิทฺธา โหนฺตีติ. อิมสฺมึ อตฺเถ จตุนฺนํ อาหารานํ มหนฺต ภาโว ปากโฏ โหตีติ.

ตตฺถ ยถา ยวพีชานํวา สาลิพีชานํวา อานุภาโว นาม กฬิรงฺกุรานํ อุปฺปาทาน ปธานํ โหติ. ตโตปรํ ปน สสฺสภาวํ ปตฺวา ฉ ปญฺจ มาเส วฑฺฒิยาวา ฐิติยาวา ปถวิ รสอาโปรสานํ อานุภาโว ปธานํ โหติ. เอวเมวํ กพฬี การาหารูปชีวีนํ กามสตฺตานํ กมฺมสฺส อานุภาโวนาม ปฏิสนฺธิรูปุปฺปาทเน ปธานํ โหติ. ตโตปรํ ปน ยาวตายุกํ วฑฺฒียาวาฐิติยาวา อุตุอาหารานํ อานุภาโว ปธานํ โหติ. กมฺมชรูปานิ หิ ยาว อาสนฺนมรณา ปวตฺตมานานิปิ อุตุอาหาเรหิ อนุคฺคหิตานิเอว ปวตฺตนฺติ. อุตุจ อาหารุ ปตฺถมฺภิโตเยว อตฺตโน กิจฺจํ กโรติ. ตสฺมา เตสํ สตฺตานํ จตุสนฺตติรูปํ กพฬีการาหาเรน อนุปตฺถมฺภียมานํ จิรํ นปวตฺตติ. อุปตฺถมฺภียมานํเอว ยาวตายุกํ ปวตฺตติ. ยถาจ สกุณาวา ฑํสมกสา ทโยวา ตุณฺเฑน อาหารํ คเหตฺวา อตฺตภาวํ โปเสนฺติ. ตุณฺเฑ อสนฺเต อาหารํ อลภนฺตา มรนฺติ. เอวเมว อิเม สตฺตา ผสฺเสน อารมฺมเณสุ รสํ คเหตฺวา เวทนาสงฺขาตํ อุปโภคปริโภคํ สมฺปาเทตฺวา ตณฺหาเวปุลฺลํ ปตฺวา ติวิธํ วฏฺฏํ ปูเรตฺวา ยาวชฺชตนาปิ วฏฺเฏ อนุกณฺฐมานา ปวตฺตนฺติ.

ยทิ หิ ผสฺโสนาม น สิยา, อารมฺมณรสํ อลภิตฺวา เวทนา ปริโภครหิเตน ตณฺหุปฺปตฺติยา โอกาโส นตฺถีติ ติวิธวฏฺฏเมว นสิยาติ. ยถาจ เต สกุณาทโย ปกฺเข วิยูหิตฺวา อนฺตรา อปตมานา รุกฺขโต รุกฺขํ วนโต วนํ วิจริตฺวา อตฺตานํ ยาเปนฺติ. ปกฺเขสุ อสนฺเตสุ คมนํ อสมฺปาเทนฺตา ปติตฺวา มรนฺติ. เอวเมวํ อิเม สตฺตา อายูหนลกฺขณาย เจตนาย เจตยิตฺวา กมฺมสมงฺคิตํ สมฺปาเทตฺวา ภวโต ภวํ วิจริตฺวา ยาวชฺชตนา วฏฺเฏ สํสรนฺติ. ยทิ หิ เจตนานาม น สิยา, กมฺมวฏฺฏสฺส อภาโว. ตทภาเวจ วิปากวฏฺฏสฺส อภาโว. ตทภาเวจ ตทนุสยิตสฺส กิเลสวฏฺฏสฺส อภาโวติ วฏฺฏํนาม น สิยาติ. ยถาจ เต สกุณาทโย จกฺขุนา โคจรฏฺฐานํวา ตํตํทิสาภาคํวา วิภาเวตฺวา ยาวชีวํ อตฺตานํ ยาเปนฺติ. จกฺขุสฺมึ อสนฺเต กิญฺจิคเหตพฺพวตฺถุํวา คนฺตพฺพฏฺฐานํวา อลภิตฺวา ตตฺเถว มรนฺติ. เอวเมวํ สมฺปยุตฺตา ธมฺมา อารมฺมณวิชานลกฺขเณน วิญฺญาเณน ตํตํอารมฺมณํ ลภิตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ผสฺสาทโย อุปฺปาเทตฺวา ติวิธํ วฏฺฏํ วฏฺเฏนฺติ. ยทิ หิ วิญฺญาณํนาม น สิยา, ผสฺสาทีนํ อารมฺมณลาโภเยว นตฺถีติ วฏฺฏเมว น สิยาติ. เตนาห จตฺตาโร อาหารา.ล. วิญฺญาณํ จตุตฺถนฺติ. สํยุตฺตเกจ –

จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อาหารา ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํวา สตฺตานํ อนุคฺคหาย กพฬีกาโร อาหาโร โอฬาริโกวา สุขุโมวา, ผสฺโส ทุตีโย, มโนสญฺเจตนา ตตียา, วิญฺญาณํ จตุตฺถนฺติ วุตฺตํ.

ตตฺถ ภูตานนฺติ วุทฺธิปฺปตฺตานํ. สมฺภเวสีนนฺติ กลลาทิ กาเล ฐิตานํ. จตุนฺนํปน อาหารานํ ยถาสมฺภวํ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏวา ตสฺมึ ตสฺมึ ภเววา ฐิติยาวา อนุคฺคหายวา ปวตฺติ อากาโร วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน โกปเนตฺถ อาหาโร. กึ อาหาเรตีติ. กพฬีการา หาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหาเรติ. ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา. มโนสญฺเจตนาหาโร ตโย ภเว. วิญฺญาณา หาโร ปฏิสนฺธินามรูปนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปากฏผลวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โอชฏฺฐมกรูปุปฺปาทนํ ปน กพฬีการาหารสฺส มหนฺตํ กิจฺจํ นโหติ. จตุสนฺตติรูปุปตฺถมฺภนเมว มหนฺตํ. เตเนว หิ ปาฬิยํ ฐิติยาติจ อนุคฺคหายาติจ วุตฺตํ.

อปิจ ยถา อุปนิสฺสยาเสวนปจฺจยา สุตฺตนฺติ กปริยายา อภิธมฺมปริยายาติจ ทุวิธา โหนฺติ. ตถา อาหารปจฺจโยปิ ทุวิโธ. ตตฺถ ยํ วุตฺตํ มโนสญฺเจตนาหาโร ตโยภเวติ. ตํ สุตฺตนฺติกปริยายํ สนฺธาย วุตฺตํ. นหิ ปฏฺฐาเน อรูปา หารา อสหชาตานํ ธมฺมานํ อาหารฏฺเฐน ปจฺจยานาม โหนฺตีติ. ปญฺจวิญฺญาเณสุ ฌานงฺคานิ นลพฺภนฺติ. ตานิ หิ ทุพฺพลกิจฺจฏฺฐานวตฺถุกตฺตา รูปาทีสุ อภินิปาตมตฺตานิ โหนฺตีติ น เตสุ วิชฺชมานา เวทนา เอกคฺคตา ฌานกิจฺจํ สาเธนฺตีติ. วิตกฺกปจฺฉิมกํ ฌานนฺติจ วุตฺตํ. ฌานงฺคานํ นายกภูโตจ วิตกฺโก เตสุ นตฺถีติ ตตฺถ ตาเวทนา เอกคฺคตาโย ตํ น สาเธนฺตีติ. วีริยุปตฺถมฺภรหิตา ธมฺมา สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาวปฺปตฺตา นโหนฺตีติ อวีริเยสุ โสฬสาเหตุกจิตฺเตสุ สมาธิพลกิจฺจํ น สาเธติ. วีริยปจฺฉิมกํ พลนฺติ หิ วุตฺตนฺติ อาห อวีริเยสุ พลานิ นลพฺภนฺตีติ. เหตุรหิตา จ ธมฺมา วฏฺฏสฺส วิวฏฺฏสฺสจ ปตฺติยา ปถภาวํ นคจฺฉนฺติ. เหตุปจฺฉิมโก มคฺโคติ หิ วุตฺตนฺติ อาห อเหตุเกสุ มคฺคงฺคานิ น ลพฺภนฺตีติ. วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเตจิตฺเต เอกคฺคตา อธิโมกฺขรหิ ตตฺตา เอกนฺเตน สํสปฺปนสภาวาย วิจิกิจฺฉาย อภิภูตตฺตา จ มคฺคินฺทฺริยพลภาวาย พลวตี นโหตีติ วุตฺตํ วิจิกิจฺฉา จิตฺเต เอกคฺคตา มคฺคินฺทฺริยพลภาวํ น คจฺฉตีติ. ทฺวิเหตุก ติเหตุก ชวเนเสฺววาติ เอตฺถ ทฺวิเหตุก ติเหตุกสทฺเทน โมมูหทฺวยหสนชวนานิ นิวตฺเตติ. ชวนสทฺเทน ติภูมกานิ ทฺวิเหตุกติเหตุกวิปากานิ นิวตฺเตติ.

[๒๑๔] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ทฺวิเหตุกติเหตุกคหเณน เอกเหตุเกสุ อธิปตีนํ อภาวํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ, ชวนภาวสามญฺญตฺตา ปน หสนจิตฺเตปิ เตสํ อภาโว ทสฺเสตพฺโพเยว โหตีติ.

ยถาสมฺภวนฺติ ลทฺธปุพฺพาติ สงฺขารสฺส ลทฺธปุพฺพาคมสฺส จ เอเกกสฺส อธิปติโน สมฺภวานุรูปํ เอโกว ลพฺภติ. น ทุติโย. อิตรถา อธิปติเอว นสิยาติ. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ยถา อินฺทฺริยปจฺจยวิภงฺเค อรูปิโนอินฺทฺริยา สมฺปยุตฺตกานํธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺตํ. น ตถา อธิปติปจฺจยวิภงฺเค. ตตฺถ ปน ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกานนฺติอาทินา เอเกกาธิปติ วิภาควเสเนว วุตฺตนฺติ. เอวญฺหิ สติ อธิปติ อินฺทฺริยานํ วิเสโส ปากโฏ โหตีติ. นเวริตาติ นว อีริตา กถิตา. กุสลา กุสลา พฺยากเตหิ สมากิณฺโณ กุสลาทิ สมากิณฺโณ. [มิสฺสกสงฺคโห]

๑๖๔. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ. พุชฺฌนฺติวา ตานิ ตํ สมงฺคิโน เอตายาติ โพธิ. จตุมคฺคญาณํ. วุตฺตเญฺหตํ มหา นิทฺเทเส โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ-ญาณนฺติ. ปกฺโขติ โกฏฺฐาโส สมฺภาโร. โพธิยา ปกฺเข ภวาติ โพธิปกฺขิยา. อธิสีลา ธิจิตฺตา ธิปญฺญา สงฺขาตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ ปริยาปนฺนานํ สตฺถุสาสนธมฺมานํ เอตํนามํ. เต ปน โกฏฺฐาสโต สตฺต วิธา โหนฺตีติ อาห จตฺตาโรสติปฏฺฐานาติอาทิ. สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ ปมุขา ปธานา หุตฺวา กายาทีสุ อารมฺมเณสุ ติฏฺฐนฺติ นานารมฺมเณสุ จิตฺตคมนํ นิวตฺเตตฺวา เตเสฺวว กายาทีสุ จิตฺต นิพนฺธนวเสน ปวตฺตนฺตีติ ปฏฺฐานานิ. สติเอว ปฏฺฐานานีติ สติ ปฏฺฐานานิ. จตฺตาริสติปฏฺฐานานีติ วตฺตพฺเพ ธมฺมภาวํ อเปกฺขิตฺวา จตฺตาโรสติปฏฺฐานา ติวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กาเยอนุปสฺสนา กายา นุปสฺสนา. รูปกาเย รูปสมูเห อสฺสาสปสฺสาสาทิกสฺส อวยวกายสฺส ตํตํกายภาเวนวา อนิจฺจาทิภาเวนวา ยาว ตสฺมึ ตสฺมึ กาเย สมฺโมโห ปหิยฺยติ. ตาว ปุนปฺปุนํ นิรนฺตรํ สมนุปสฺสนาติ อตฺโถ. นวปฺปเภทาสุ เวทนาสุ สุขเวทนาทิ กายอวยวเวทนาย ตํตํ เวทนาภาเวน อุทยพฺพยวเสน จ อนุปสฺสนา เวทนานุปสฺสนา. โสฬส ปเภเทสุ สราคา ทีสุ จิตฺเตสุ สราคาทิกสฺส อวยวจิตฺตสฺส ตํตํ จิตฺตภาเวน อุทยพฺพยวเสนจ อนุปสฺสนา จิตฺตานุปสฺสนา. ปญฺจปเภเทสุ นีวรณาทีสุ ธมฺเมสุ กามจฺฉนฺทาทิกสฺส อวยวธมฺมสฺส ตํ ตํ ธมฺมภาเวน อุทยพฺพยวเสนจ อนุปสฺสนา ธมฺมานุปสฺสนา.

[๒๑๕] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย. อสฺสาส ปสฺสาสานํวา สมูโห กาโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทร เมว.

[๒๑๖] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘กายสฺส อนุปสฺสนา กายานุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

กาเย กายานุปสฺสี วิหรตีติ หิ วุตฺตํ. เอเตน หิ กาเย อนุปสฺสนา กายานุปสฺสนาติ อยมตฺโถว ปธานโต ทสฺสิโตติ.

[๒๑๗] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘เวทนานํ วเสน อนุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. เวทนาสุ เวทนานุปสฺสีติ หิ วุตฺตํ. ตถา จิตฺตานุปสฺสนา ปเทปิ.

[๒๑๘] ยํปิ ตตฺถ

‘‘สญฺญาสงฺขารานํ ธมฺมานํ ภินฺนลกฺขณานเมว อนุปสฺสนา ธมฺมานุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรเมว.

น หิ กตฺถจิ ปาฬิยํ สญฺญาสงฺขาราว วิเสเสตฺวา ธมฺมาติ วุตฺตา อตฺถีติ. ปาฬิยญฺหิ ฉนีวรณา ปถมํ ธมฺมาติ วุตฺตา. ตโต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ตโต ทฺวาทสายตนานิ. ตโต สตฺตโพชฺฌงฺคา. ตโต จตฺตาริ สจฺจานีติ. ยทิเอวํ เอกาย ธมฺมานุปสฺสนาย วุตฺตาย อิตราปิ สิทฺธาติ สติปฏฺฐานํ เอกเมว วตฺตพฺพํ, น จตฺตาโรติ.น. โย หิ ธมฺมานุปสฺสนายํ รูปกฺขนฺโธ วุตฺโต. โส รุปฺปนลกฺขณานุปสฺสนวเสน วุตฺโต. รุปฺปนลกฺขณญฺหิ นิพฺพตฺติตปร มตฺถธมฺโม. โสจ ตถา อนุปสฺสนฺตสฺส วิเสสโต สุขุมสฺส อตฺตวิปลฺลาสสฺส ปหานาย โหตีติ. กาโยติ ปน ตํตํ สมูหภูตรูปธมฺมวเสน เวทิตพฺโพ. นรุปฺปนลกฺขณวเสน. นจ ตํตํ กายภาเวน คหิโต ตํตํ รูปธมฺมสมูโห นิพฺพตฺติต ปรมตฺถธมฺโมนาม โหติ. ปญฺญตฺติมิสฺสกตฺตา. โสจ ตถา อนุปสฺสนฺตสฺส วิเสสโต โอฬาริกสฺส สุภาทิ วิปลฺลาสสฺส ปหานาย โหตีติ. ตถา เวทนาจิตฺเตสุปิ โอฬาริกวิปลฺลาโส สุขุมวิปลฺลาโสติ เทฺว เทฺว วิปลฺลาสา โหนฺติ. ตตฺถ อตฺตุปนิพนฺธา นิจฺจสุข วิปลฺลาสา โอฬาริกา. อตฺตวิปลฺลาโส สุขุโม. ตตฺถ เวทนา จิตฺตา นุปสฺสนา โอฬาริกวิปลฺลาสานํ ปหานาย วิสุํ วุตฺตา. ธมฺเมสุ เวทนากฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธา สุขุม วิปลฺลาส ปหานายาติ. ตสฺมา จตฺตาโรว สติปฏฺฐานา วตฺตพฺพาติ. สมฺมา ปทหนฺติ เอเตหีติ สมฺมปฺปธานานิ. กามํ ตโจจ นฺหารุจ, อฏฺฐิจ อวสิสฺสตุ. อุปสฺสุสฺสตุ เม สรีเร มํสโลหิตํ. ยนฺตํ ปุริสถาเมน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ. น ตํ อปตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ เอวํ อนิวตฺตนวุตฺติ วเสน ปวตฺตสฺส สมฺมาวายามสฺส เอตํ นามํ. โส ปน ตถา ปวตฺโต เอโกปิ สมาโน กิจฺจสิทฺธิวเสน จตุธา โหตีติ. วุตฺตํ อุปฺปนฺนานนฺติอาทิ.

ตตฺถ อุปฺปนฺนานํปาปกานนฺติ อสุกสฺมึ กาเล เทเส ฐาเน วา อหํ อิทญฺจิทญฺจ นาม ปาปํ อกาสึ, อิทญฺจิทญฺจนาม มยฺหํ อุปฺปนฺนนฺติ เอวํ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนภาเวน วิทิตานํ อกุสลานํ. ปหานายาติ เตสํ อตฺตโน สนฺตาเน อชฺชตคฺเค ยาวปรินิพฺพานาปุน อนุปฺปาทธมฺมตาปาทนกรณตฺถํ. วายาโมติ สีล ปูรณ สมถ วิปสฺสนาภาวนากมฺเมสุ ทฬฺหํ วายาโม. อนุปฺปนฺนานนฺติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนปุพฺพนฺติ อวิทิตานํ ปรสนฺตาเนสุวา สุตฺตนฺเตสุวา ทิสฺวาวา สุตฺวาวา วิทิตานํ. อนุปฺปาทายาติ เยสํ อกุสล มูลานํ อตฺถิตาย อิเมสํ สตฺตานํ อีทิสานิ กิเลสชาตานิ วา ปาปกมฺมานิวา อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ มยิ วิชฺชนฺติเอว. อหํปิ เตหิ กิเลเสหิวา กมฺเมหิวา อปริมุตฺโตเยว. อหํปิ เสฺววา ปรสุเววา ภวนฺตเรสุวา ตานิ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาเทสฺสา มิเยวาติ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา เตสํ อกุสลมูลานํ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา ปจฺจยสมุจฺฉินฺทนตฺถํ. อนุปฺปนฺนานํกุสลานนฺติ จตุภูมเกสุ กุสลธมฺเมสุ สตฺตวิสุทฺธิปเภเทสุ อิเมนาม วิสุทฺธิธมฺมา มยา อปฺปตฺตา อนธิคตาเอว โหนฺตีติ เอวํ ญตฺวา สมเย อนติกฺกนฺเตเอว อปฺปตฺตานํ อนธิคตานํ อุปริ วิสุทฺธิธมฺมานํ อธิคมนตฺถาย.

อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ภิยฺโย ภาวายาติ ยานิ สีลาทีนิ กุสลานิ มยิ อุปฺปนฺนานิ. ตานิ ยาว นิยามํ นโอกฺกมนฺติ, ตาว มยฺหํ เอตานีติ วตฺตุํ นารหนฺติ. เสฺววา ปรสุเววา ภวนฺตรํ ปตฺวาวา ภิชฺชิสฺสนฺติ เยวาติ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนานํ เตสํ สพฺพโส อกุปฺปธมฺมตาปาทนวเสน สุฏฺฐุตรํ วฑฺฒนตฺถาย. เอเตสุ ปน จตูสุ มุเขสุ เยน เกนจิ เอเกน มุเขน อุปฺปนฺโน วายาโม จตุกิจฺจสาธโกเอว โหตีติ เวทิตพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน มคฺคกฺขเณ เอว เอกสฺส ตสฺส จตุกิจฺจสาธกตา วุตฺตาติ.

อิชฺฌนํ อิทฺธิ, ตสฺส ตสฺส โยคกมฺมสฺส สิทฺธิ สมิทฺธิ นิพฺพตฺตีติ อตฺโถ. สา ปน สงฺเขปโต อภิญฺเญยฺยานํ ธมฺมานํ อภิญฺญาสิทฺธิ, ปริญฺเญยฺยานํ ปริญฺญาสิทฺธิ, ปหาตพฺพานํ ปหานสิทฺธิ, สจฺฉิกา ตพฺพานํ สจฺฉิกรณสิทฺธิ, ภาเวตพฺพานํ ภาวนาสิทฺธีติ ปญฺจวิธา โหติ. อิชฺฌตีติวา อิทฺธิ สตฺถุสาสเน โยคกมฺเมน อิชฺฌนฺตานํ สพฺเพสํ มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมานํ นามํ. ปชฺชติ เอเตนาติ ปาโท. อิทฺธิยา ปาโทติ อิทฺธิปาโท. อิทฺธิปตฺติยา พลวุปาโย ปธานการณนฺติ วุตฺตํ โหติ. โส ปน จตุนฺนํ อธิปติธมฺมานํ วเสน จตุธา โหตีติ วุตฺตํ จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติอาทิ. อธิปติภูโต ฉนฺโทว อิทฺธิปาโทติ ฉนฺทิทฺธิปาโท. เอสนโย เสเสสุปีติ. เอตฺถจ สพฺเพ มหคฺคตานุตฺตรภูตา อุตฺตริมนุสฺส ธมฺมานาม นปากติเกน ฉนฺเทนวา วีริเยนวา จิตฺเตนวา ปญฺญาย วา อธิคนฺตพฺพา โหนฺติ. เยน เกนจิ ปลิโพเธน ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺเยน อธิปติภาวปตฺเตน ฉนฺทาทินาเอว อธิคนฺตพฺพา. ตสฺมา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อธิปติภูตาว อิธ อธิปฺเปตาติ ทฏฺฐพฺพาติ.

[๒๑๙] ยํปน วิภาวนิยํ

‘‘อิชฺฌติ อธิฏฺฐานาทิกํ เอตายาติ อิทฺธิ, อิทฺธิวิธญฺญาณํ. อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตํ. ตํ สํยุตฺตเก กตมาจ ภิกฺขเว อิทฺธิ. อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ.ล. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อิทฺธีติ อิมาย ปาฬิยา สเมติ. เอวํสนฺเตปิ อิธ อภิธมฺมปริยาโยว อธิปฺเปโตติ ตํ น ยุชฺชติเยว.

วิภงฺเค ปน ปถมวาเร โลกิย โลกุตฺตรมิสฺสกา จิตฺต เจตสิกราสีเอว อิทฺธิปาทาติ วุตฺตา. อฏฺฐกถายญฺจ-ปถมชฺฌาน ปริกมฺมํหิ อิทฺธิปาโทนาม. ปถมชฺฌานํ อิทฺธินาม.ล. เนวสญฺญา นาสญฺญายตนชฺฌานปริกมฺมํ อิทฺธิปาโทนาม. เนวสญฺญานาสญฺญา ยตนชฺฌานํ อิทฺธินาม. โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนา อิทฺธิปาโท นาม. โสตาปตฺติมคฺโค อิทฺธินาม.ล. อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนา อิทฺธิปาโทนาม. อรหตฺตมคฺโค อิทฺธินามาติจ. ปถมชฺฌานํ อิทฺธิปาโทนาม. ทุติยชฺฌานํ อิทฺธินาม. ล. อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานํ อิทฺธิ ปาโทนาม. เนวสญฺญา นาสญฺญา ยตนชฺฌานํ อิทฺธินาม. โสตา ปตฺติมคฺโค อิทฺธิปาโทนาม. สกทาคามิมคฺโค อิทฺธินาม.ล. อรหตฺตมคฺโค อิทฺธินามาติ จ วุตฺตํ. ตํตํ ปาทกชฺฌานํ อิทฺธิปาโทนาม. ตโต ตโต วุฏฺฐหิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค อิทฺธินามาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. อิธ ปน อุตฺตรจูฬภาชนิเย อาคตนเยน จตฺตาโร อธิปติธมฺมาเอว อิทฺธิปาทาติ วุตฺตา.

ตตฺถ ปน โลกุตฺตรภูตาเอว อธิปฺเปตา. อิธ โลกิย โลกุตฺตร มิสฺสกภูตาติ. อินฺทฺริยพลานิ อตฺถโต เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. ปากฏฏฺฐานโต ปน จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ สทฺธาย ถาโม เวทิตพฺโพ. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ เอตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ วีริยสฺส. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ เอตฺถ วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติยา. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเวสตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุเอตฺถ สตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิสฺส. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ ฌาเนสุ เอตฺถ สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ อริยสจฺเจสุ ปญฺญาย ถาโม เวทิตพฺโพ. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว ปญฺญินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ อริยสจฺเจสุ เอตฺถ ปญฺญินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. สมฺโพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, สมนฺตโต พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌติ พุชฺฌนฺติ วา เอตายาติ กตฺวา. สา หิ จตุสจฺจธมฺมํ พุชฺฌมานา เอกกฺขเณ โสฬสหิ อตฺเถหิ สทฺธึ สมนฺตโต พุชฺฌติ, น เอกเทส โตติ ตสฺสา สมฺโพธิยา สมุฏฺฐาปนฏฺเฐน สมฺโพธิยา องฺโค สหการีพลวปจฺจโยติ สมฺโพชฺฌงฺโค. สติเอว สมฺโพชฺฌงฺโค สติสมฺโพชฺฌงฺโค. สา หิ กายาทีสุ จตูสุ อตฺตโน โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุสํวฑฺฒมานา อนุปุพฺเพน สพฺพปมาท ปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ อปฺปมาทปกฺขญฺจ ปูเรตฺวา จตุมคฺคญฺญาณ สงฺขาตํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปตีติ. วิปสฺสนาย ภูมิภูเต อชฺฌตฺต พหิทฺธาธมฺเม วิจินาติ กกฺขฬตฺตผุสนาทีหิ อนิจฺจตาทีหิจ วิวิธา กาเรหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กุรุมาโนวิย เตสุ ทฏฺฐพฺพาการํ อเสสํ อุปธาเรตีติ ธมฺมวิจโย. โสเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ ธมฺมวิจย สมฺโพชฺฌงฺโค. โสปิ หิ อตฺตโน โคจรภูเตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุสํวฑฺฒมาโน อนุปุพฺเพน สพฺพํสมฺโมห ปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ อสมฺโมหปกฺขํ ปูเรตฺวา สยํ จตุมคฺคญาณ สมฺโพธิ หุตฺวา สมุฏฺฐหตีติ. สมฺมปฺปธานวีริยเมว สมฺโพชฺฌงฺโคติ วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค. ตมฺปิ หิ จตุพฺพิเธสุ อตฺตโน โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานํ อนุปุพฺเพน สพฺพํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ ลีนสงฺโกจ โกสชฺชปกฺขํ กิเลสชาตํ วิธเมตฺวา สพฺพํ ธุรสํปคฺคหปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐา เปตีติ.

ปีติเยว สมฺโพชฺฌงฺโค ปีติ สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิ หิ วุตฺตปฺปกาเรสุ โคจเรสุ สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา กุสเลสุ ธมฺเมสุ สพฺพํ จิตฺตสฺส อรติอุกฺกณฺฐปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ ธมฺมรติ ธมฺมนนฺทิธมฺมาราม ปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปติ. ปสฺสทฺธิเอว สมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิ สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิ หิ วุตฺตปกาเรสุ โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา สพฺพํ จิตฺตสฺส สารมฺภ ทรถปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ วูปสนฺตสีตลปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปติ. สมาธิเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ สมาธิ สมฺโพชฺฌงฺโค. ตสฺส สมฺโพธิสมุฏฺฐาปนตา ปากฏา. ตตฺรมชฺฌตฺตตา สงฺขาตา อุเปกฺขาเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ อุเปกฺขา สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิหิ วุตฺตปฺปกาเรสุ สติอาทีนํ โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา สพฺพํ จิตฺตสฺส ลีนุทฺธจฺจปกฺขํ วิธเมตฺวา สมวาหิตปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปตีติ. สมฺมา อวิปรีตโต ทสฺสนํ สมฺมาทิฏฺฐิ. สา ปน ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโร ธคามินิปฏิปทาย ญาณนฺติ จตุพฺพิธา โหติ. สมฺมา อวิปรีตโต สํกปฺปนํ สมฺมาสงฺกปฺโป. ยถา สมฺมาทิฏฺฐิ ทฏฺฐพฺพสภาเวสุ ผรมานา ปวตฺตติ ตถา ตสฺสา สํวิธานนฺติ อตฺโถ. เตเนว หิ โส ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิโตติ. ยถาห-ยาจาวุโส วิสาข สมฺมาทิฏฺฐิ, โยจ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตาติ. สมฺมาวาจา ทโย ปุพฺเพ วุตฺตตฺถาเยว. สมฺมา วายมนฺติ เอเกนาติ สมฺมาวายาโม. จตุกิจฺจสาธกํ สมฺมปฺปธาน วีริยํ. ปสฺสทฺธิทฺวยํ ปสฺสทฺธิสามญฺเญน เอกํ กตฺวา จุทฺทเสเต สภาวโตติ วุตฺตํ. สตฺตธาติ วุตฺตปฺปการานํ สติปฏฺฐานจตุกฺก สมฺมปฺปธานจตุกฺกาทีนํ วเสน สตฺตธา. อิทานิ เตสํ จุทฺทสนฺนํ กิจฺจานํ ฐานเภทํ ทสฺเสตุํ สงฺกปฺปปสฺสทฺธิจาติอาทิมาห.

[๒๒๐] ยํปน วิภาวนิยํ

‘‘สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโหติ วตฺวา ปุน ตํ ทสฺเสตุํ สงฺกปฺปปสฺสทฺธิจาติอาทิมาหา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

น หิ ตตฺถ สตฺต สรูปํ ลพฺภตีติ. สงฺกปฺโป วิรติตฺตยญฺจ เอกํ มคฺคงฺคฏฺฐานํ ปาปุณาติ. ปสฺสทฺธิจ ปีติจ อุเปกฺขาจ เอกํ โพชฺฌงฺคฏฺฐานํ. ฉนฺโทจ จิตฺตญฺจ เอกํ อิทฺธิปาทฏฺฐานนฺติ เอวํ นวธมฺมา เอกฏฺฐานิกา โหนฺติ. เอกํ วีริยํ จตุสมฺมปฺปธาน อิทฺธิ ปาทินฺทฺริย พลโพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน นวฏฺฐานิกํ. เอกา สติ จตุสติปฏฺฐาน อินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน อฏฺฐฏฺฐานิกา. เอโก สมาธิ อินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน จตุฏฺฐานิโก. เอกาปญฺญา อิทฺธิปาทินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน ปญฺจฏฺฐานิกา. เอกา สทฺธา อินฺทฺริย พล วเสน ทุฏฺฐานิกาติ. เต ปน สตฺตตึส ปเภทา ธมฺมา ปุพฺพภาเค นานารมฺมณา นานาขณิกาจ โหนฺติ. มคฺคผเลสุ ปน นวฏฺฐานิกํ วีริยํ เอกเมว นิพฺพานํ อารมฺมณํกตฺวา นวสุฐาเนสุ อตฺต ปฏิปกฺขานํ ปาป ธมฺมานํ ปจฺจย ยมุคฺฆาตวเสน นว กิจฺจานิ สาธยมานํ เอกเมว ปวตฺตติ. เอส นโย อฏฺฐฏฺฐานิกาทีสุ. ตสฺมา เต เอกกฺขเณ เอกจิตฺเต สพฺเพ เอกโต อุปลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ สพฺเพ โลกุตฺตเร โหนฺตีติ. นวาสงฺกปฺป ปีติโยติ เอตฺถ วาสทฺโท กฺวจิ สทฺทตฺโถ. สงฺกปฺโป กฺวจิ ทุตียชฺฌานิกา ทิเกปีติจ กฺวจิ จตุตฺถชฺฌานิกาทิเก โลกุตฺตเร นโหนฺตีติ อตฺโถ.

โลกิเยปีติ สีลวิโสธนาทิวเสน ปวตฺเต กามา วจรกุสลาทิเก โลกิยกุสล กฺริยจิตฺตุปฺปาเทปิ. ยถา โยคนฺติ สีลวิโสธนกมฺม สมถกมฺมนามรูปปริคฺคหาทิกมฺเมสุ ยุชฺชิตพฺพานํ วิรติตฺตยาทีนํ อนุรูปํ. ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยนฺติ สีล วิสุทฺธาทีนํ ฉนฺนํ วิสุทฺธีนํ อนุกฺกเมน ปวตฺติกาเล. เอเตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม มคฺคผลปติฏฺฐาภาวตฺถาย ปูริเต จตุปาริสุทฺธิ สีเลปิ สทฺธาสติอาทโย โพธิปกฺขิเยสุ สงฺคหิตา เอว โหนฺติ. ตถา มคฺคปาทกตฺถาย อุปฺปาทิเตสุ มหคฺคตชฺฌาเนสุ มีติ ทสฺเสติ. ตถา หิ โพชฺฌงฺคสํยุตฺตเก –

เอวํ ภาวิโต โข กุณฺฑลิย อินฺทฺริยสํวโร ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรติ. เอวํ ภาวิตานิ ตีณิ สุจริตานิ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ปริปูเรนฺติ. เอวํ ภาวิตา จตฺตาโร สติปฏฺฐานา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ. เอวํ ภาวิตา สตฺต โพชฺฌงฺเค วิชฺชาวิมุตฺติโย ปริปูเรนฺตีติ วุตฺตํ.

อฏฺฐกถายํปิ นเกวลํ พลววิปสฺสนา มคฺคผเลสุเอว โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ. วิปสฺสนาปาทก กสิณชฺฌาน อานาปาณา สุก พฺรหฺมวิหารชฺฌาเนสุปิ อุทฺธรนฺตีติ วุตฺตํ. [โพธิปกฺขิยสงฺคโห]

๑๖๕. สพฺพสงฺคเห ปญฺจกฺขนฺธาติ ปญฺจ ราสโย. อตีตาทิ เภท ภินฺนานํ รูปานํ ขนฺโธ ราสีติ รูปกฺขนฺโธ. เอกสฺมึ รุปฺปน ลกฺขเณ ราสึ กตฺวา ญาเณน ปริคฺคหิตา รูปธมฺมาเอว. ตถา เอกสฺมึ เวทยิตลกฺขเณ สญฺชานน ลกฺขเณ ราสึ กตฺวา ปริคฺคหิตา อตีตาทิเภทภินฺนา เวทนาสญฺญาโย เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ จนาม. สงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา. ผสฺส เจตนา ทโย. เตหิ ฉสุวา อุปปตฺติทฺวาเรสุ ตีสุวา กมฺมทฺวาเรสุ เอกโต สงฺคมฺม สมาคมฺม ผุสนเจตยิตาทีหิ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจหิ ทสฺสนสวนาทีนิ สาธารณกิจฺจานิวา กายิก วาจสิกมานสิกานิวา สยน นิสชฺชฏฺฐาน คมน กถน จินฺตนาทีนิ สพฺพานิ กิจฺจานิ กโรนฺติ วิทหนฺตีติ. วุตฺตเญฺหตํ สํยุตฺตเก –

กิญฺจ ภิกฺขเว สงฺขาเร วเทถ. สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺติ. กิญฺจ สงฺขตํ อภิ สงฺขโรนฺติ, รูปํ รูปตฺถาย สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺติ. เวทนํ เวทนตฺถาย สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺติ. สญฺญํ สญฺญตฺถาย สงฺขต อภิสงฺขโรนฺติ. สงฺขาเร สงฺขารตฺถาย สงฺขต มภิสงฺขโรนฺติ. วิญฺญาณํ วิญฺญาณตฺถาย สงฺขต มภิ สงฺขโรนฺตีติ. สงฺขต มภิสงฺขโรนฺตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺตีติ.

ตตฺถ รูปํ รูปตฺถาย สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ ยสฺมึ ยสฺมึ กาเล สยน นิสชฺชาทิวเสน ปวตฺตา ยา ยา รูปวิกติ อิจฺฉียติ, ตสฺมึตสฺมึ กาเล ตสฺสา ตสฺสา รูปวิกติยา ชาตตฺถาย อิริยาปถ ปริวตฺตนาทิ วเสน ตํ ตํ รูปวิกตึ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. ขชฺชโภชฺชาทิกํ วตฺถาลงฺการาทิกํ มญฺจ ปีฐ เคห รถาทิกํ สพฺพํ อุปโภค ปริโภคภูตํ พาหิร รูปํปิ คเหตฺวา โยเชตุํ วฏฺฏติเยว. เวทนนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ สพฺพํปิ เวทนํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกํ เวทนํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตา จิตฺตกมฺมนจฺจคีตาทีนิ ตํ ตํ เวทนุปกรณานิ สมฺปาทน วเสน สมฺปรายิกญฺจ อภิสงฺขโรนฺตา มานุสกํวา ทิพฺพํวา ตํตํ เวทนํ ปตฺเถตฺวา ทาน สีลาทิ สมฺปาทน วเสน อภิสงฺขโรนฺติ. เอสนโย เสเสสุปิ. สงฺขาเรสุ ปน ผสฺสํ ผสฺสตฺถาย เจตนํ เจตนตฺถายาติอาทินา ทานํ ทานตฺถาย สีลํ สีลตฺถาย ปาณาติปาตํ ปาณาติปาตตฺถายาติอาทินา วา สพฺพํ โลกปวตฺตึ ญตฺวา วิตฺถาเรตพฺพาติ. เอตฺถ สิยา, กสฺมา สงฺขาเรสุ ปากฏา เจตนาทโย วิตกฺกาทโย โลภาทโย สทฺธาสติปญฺญาทโยจ ธมฺเม วิสุํ วิสุํ ขนฺธภาเวน อวตฺวา เวทนาสญฺญาว วุตฺตาติ. วุจฺจเต.

ยถา หิ เฉโก มหาภิสกฺโก เภสชฺชมูลานิ คเหตฺวา จุณฺณํ กโรนฺโต เตสุ มูเลสุ อิมานิ ถูลานิปิ มุทูนิ โหนฺติ. อิมานิ ขุทฺทกานิปิ กกฺขฬานิ โหนฺตีติ ญตฺวา ตโต ปถมตรํ กกฺขฬานิ วิสุํ อุทฺธริตฺวา สุฏฺฐุ โกฏฺเฏตฺวา จุณฺณํ กโรติ. เสสานิ ปน สพฺพานิ มุทูนิ เอกโต กตฺวา โกฏฺเฏตฺวา จุณฺณํ กโรติ. ตโต อุภยานิ มิสฺเสตฺวา สิลายํ ปิเสตฺวา เภสชฺชกมฺเม อุปเนติ. เอวํ กโรนฺโต นกิลมติ. เอวเมวํ ภควาปิ นามรูปธมฺเมสุ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา นิจฺจสุขอตฺต วิปลฺลาสานํ ปหานตฺถาย อนุยุญฺชนฺตา เทวมนุสฺสา วิภาเค อกเต ตีสุ ธมฺเมสุ กิลมิสฺสนฺตีติ ญตฺวา นามธมฺเมสุ เวทนาสญฺญาจิตฺตสงฺขาเต ตโย ธมฺเม วิสุํ อุทฺธริตฺวา เอกเมกํ ขนฺธํ นาม กตฺวา เทเสสิ. ตถา หิ ยถา มจฺฉานาม อุทเก สติ อุกฺกณฺฐิตา นาม นตฺถิ. อสติ ปน เอกนฺเตน อุกฺกณฺฐิตาเยว โหนฺติ. ยถาวา มธุกราวา ภมราวา ยสฺมึ วเน ปุปฺผรส ผลรเส ลภนฺติ, ตตฺถ อุกฺกณฺฐิตานาม นตฺถิ. อลภมานา ปน เอกนฺเตน อุกฺกณฺฐิตาเอว โหนฺติ. เอวเมว อิเมสํ สตฺตานํ สุข สญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ เวทนาสทิสํ ปติสรณํนาม นตฺถิ. มนุสฺสเทวพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อสฺสาเทนฺตาปิ สุขเวทนตฺถายเอว อสฺสาเทนฺติ. ยทิจ ตาหิ วินา ยถิจฺฉิตํ สุขเวทนํ ลเภยฺยุํ. โกนาม ตา สาทิยิสฺสติ. ตถา ผสฺสเจตนาทีหิ วิตกฺกวิจารวีริยาทีหิ โลภโทสาทีหิ สทฺธาสติปญฺญาทีหิ จ สงฺขารกฺขนฺธธมฺเมหิ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ ยํกิญฺจิ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตาปิ สุขเวทนตฺถายเอว อภิสงฺขโรนฺติ. ยทิจ ตาทิเสน อภิสงฺขรเณน วินาปิ ยถิจฺฉิตํ สุขํ ลเภยฺยุํ, เตหิ ธมฺเมหิ อตฺโถ นตฺถีติ โกนาม เต ธมฺเม อภิสงฺขริสฺสตีติ.

อิติ สุขสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ เวทนานาม อิเมสํ สตฺตานํ ปรมุกฺกํสคตํ สุขสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควา ตํ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ. ตถา อิเมสํ สตฺตานํ อตฺตสญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ สญฺญาสทิสํ ปติสรณํ นาม นตฺถิ. ตถา หิ ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตนิกาเย อุปฺปนฺนา เต เต สตฺตา อตฺตาโน อตฺตโน วิสเยสุ สพฺพํ ชานิตพฺพํ สญฺญาย สญฺชานิตฺวา วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺติ. ตถา วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺตา ยตฺตกํ ปเร ชานนฺติ. ตตฺตกํ มยํปิ ชานาม. โก อมฺหากํ อุตฺตริตโรติ เอวํ โลเก ญาณสมฺมภํ สญฺญํ ปรมํ อตฺตานํ กตฺวา วิจรนฺติ. อิติ อตฺตสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ สญฺญานาม อิเมสํ สตฺตานํ ปรมุกฺกํ สคตํ อตฺตสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควาตํปิ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ. ตถา อิเมสํ สตฺตานํ นิจฺจสญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ จิตฺตสทิสํ ปติสํรณํ นาม นตฺถิ. ตถา หิ สตฺตา สุขํ ทุกฺขํนาม อนิจฺจํ สุขปตฺตานํ ทุกฺขํ นตฺถิ. ทุกฺข ปตฺตานํ สุขํ นตฺถีติวา. สญฺญานาม อนิจฺจา, กทาจิ ปมุสฺสติ กทาจิ นปมุสฺสตีติวา. วีริยํนาม อนิจฺจํ. กทาจิ อารภติ, กทาจิ น อารภตีติวา. โลโภนาม อนิจฺโจ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ นอุปฺปชฺชตีติวา. โทโสนาม อนิจฺโจ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ น อุปฺปชฺชตีติวา. สทฺธานาม อนิจฺจา. กทาจิ ปสนฺนจิตฺโต โหติ, กทาจิ อปฺปสนฺนจิตฺโต โหตีติวา. ปญฺญานาม อนิจฺจา. ชานิตพฺพํปิ กทาจิ ชานาติ, กทาจิ น ชานาตีติวา เอวํ เจตสิกธมฺมานํ อนิจฺจ ภาโวนาม เกสญฺจิ โลกิยชนานํปิ ปากโฏ โหติ. น ปน จิตฺตสฺส. น หิ สตฺตา จิตฺตํนาม อนิจฺจํ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ น อุปฺปชฺชตีติ คณฺหนฺติ. ตํ ปน สยํ นิจฺจํ ปวตฺตมานํ หุตฺวา กทาจิ สุเขน ยุตฺตํ โหติ, กทาจิ ทุกฺเขนาติอาทินา ตสฺมึ นิจฺจสญฺญเมว อุปฺปาเทนฺตีติ. อิติ จิตฺตํนาม นิจฺจสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ ปรมุกฺกํ สคตํ นิจฺจสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควา ตํปิ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ.

[๒๒๑] ยํปน วิภาวนิยํ

‘‘ภาชน โภชน พฺยญฺชน ภตฺตการก ภุญฺชก วิกปฺปวเสน ปญฺเจว วุตฺตา’’ติ วตฺวา ตํ วิภาวนฺเตน ‘‘รูปญฺหิ เวทนา นิสฺสยตฺตา ภาชนฏฺฐานิยํ. เวทนา ภุญฺชิตพฺพตฺตา โภชนฏฺฐานิยา. สญฺญา เวทนสฺสาท ลาภ เหตุตฺตา พฺยญฺชนฏฺฐานิยา. สงฺขารา อภิสงฺขรณโต ภตฺตการกฏฺฐานิยา. วิญฺญาณํ อุปภุญฺชกตฺตา ภุญฺชกฏฺฐานิยํ. เอตฺตาวตาจ อธิปฺเป ตตฺถสิทฺธีติ ปญฺเจว วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ สารโต นทฏฺฐพฺพํ.

น หิ ตํ อฏฺฐกถายํ เอตปฺปรมวินิจฺฉเย อาคตํ. อุปมาทีปเนเอว อาคตํ. น จ ภควตา ภาชนาทิวิกปฺปสิทฺธิมตฺตํ อุทฺทิสฺส ปญฺเจว ขนฺธา วุตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ. ตถาสิทฺธสฺส อตฺถสฺส ปโยชนาภาวโตติ.

[๒๒๒] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘เทสนากฺกเมปิ อิทเมว การณํ. ยตฺถ ภุญฺชติ, ยญฺจ ภุญฺชติ, เยนจ ภุญฺชติ, โยจ โภชโก, โยจ ภุญฺชิตา. เตสํ อนุกฺกเมน ทสฺเสตุกามตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ อสารํ.

จตุนฺนํ อุปาทานานํ วิสยภูตา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. สพฺพ สภาคธมฺม ปริยาทานวเสน สาสวา อนาสวาจ ธมฺมา ปญฺจกฺขนฺธาติ วุตฺตา, วิปสฺสนา ภูมิปริคฺคหวเสน สาสวาเอว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ วุตฺตา. อายตนฺติ อตฺตโน ผลุปฺปตฺติยา ภุสํ อุสฺสหนฺตา วิย โหนฺตีติ อายตนานิ. อายตนสทฺโท ปน ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ ทฺวารธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน สญฺชาติเทสฏฺเฐน นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน, ฉสุ พาหิเรสุ อารมฺมณธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน สโมสรณฏฺเฐน, อุภยตฺถปิ การณฏฺเฐน ปวตฺตติ. ตตฺถ จิตฺต เจตสิกา ธมฺมา เอกสฺมึวา ภเว อนมตคฺเควา สํสาเร ปุนปฺปุนํ สห ชายมานา จกฺขาทีสุ ฉสุ ทฺวารปเทเสสุเอว ชายนฺติ, น อญฺญตฺถ. สนฺตานานุพนฺธวเสน นิวสนฺตาปิ เตเสฺวว นิวสนฺติ, น อญฺญตฺถ. อากิริตฺวา ถปิตา วิย ปวตฺตมานาปิ เตเสฺวว ปวตฺตนฺติ, น อญฺญตฺถ. ตสฺมา จกฺขาทีนิ ฉสญฺชาติเทสฏฺเฐน นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐนจ อายตนานินาม. เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว.

ยถาจ สมฺปนฺนปุปฺผผเลสุ เขเมสุ รุกฺเขสุ ตโต ตโต ปกฺขิโน นิลินตฺถาย อาหารตฺถายจ นิจฺจํ สโมสรนฺติ. เอวํ รูปาทีสุ ฉสุฐาเนสุ ตโต ตโต จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อารมฺมณกรณตฺถาย นิจฺจํ สโมสรนฺติ. ตสฺมา รูปาทีนิ ฉ สโมสรณฏฺเฐน อายตนานินาม. ตทุภยานิ ปน เตสํ จิตฺต เจตสิกานํ การณฏฺเฐน อายตนานินาม. จกฺขุจ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ. เอวํ เสสานิ. ตตฺถ จกฺขุโสตานิ สตฺตานํ หิตกฺริยาสุ พหุปการตฺตา กามรูป พฺยาปิตตฺตา จ ปากฏานีติอาทิมฺหิ วุตฺตานิ. เตหิ อาสนฺนตฺตา ตทนนฺตรํ ฆานํ. ตโต ชิวฺหาติ อิมานิ จตฺตาริ ปเทสายตนานินาม. ตโต สกลกายพฺยาปโก กาโย. ตโต เตสํ สพฺเพสํ โคจรวิสยคฺคาหกํ มโนติ. เสสานิ ปน เตสํ วิสยตฺตา ตทนุกฺกเมเนว วุตฺตานีติ.

กสฺสจิ ปน ปุคฺคลสฺสวา สตฺตสฺสวา มนุสฺสสฺสวา เทวสฺสวา พฺรหฺมุโนวา วเส อวตฺติตฺวา อตฺตโนเอว สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย. วิสุํ วิสุํ ววตฺถิตสภาวตฺตาวา ยถาสภาวํ ธารียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ ววตฺถปียนฺตีติ ธาตุโย. อปิจ, นิสฺสตฺต นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุโย. ตตฺถ นิสฺสตฺตฏฺเฐนาติ สตฺตาการา ภาวฏฺเฐน สตฺตกิจฺจาภาวฏฺเฐน. โก ปเนตฺถ สตฺตากาโร กึ สตฺตกิจฺจนฺติ. ชีวโยโค สตฺตากาโร. อีหาจ พฺยาปาโร จ สตฺตกิจฺจํ. นิชฺชีวฏฺเฐนาติ เอกสฺมึ ภเว ยาว นมรติ. ภวปรํปรายวา ยาว สํสาโร น นิวตฺตติ. ตาว อภิชฺชมาโน อจฺฉิชฺชมาโน เอโกว วตฺตตีติ เอวํ คหิตสฺส ชีวสฺส อภาวฏฺเฐน. จกฺขาทโยจ ธมฺมา สพฺพโส สตฺตาการรหิตา สตฺต กิจฺจรหิตาจ โหนฺติ. นจ สยํ ชีวานาม โหนฺติ. นาปิ ชีวโยคาติ. อิติ นิสฺสตฺตฏฺเฐน นิชฺชีวฏฺเฐนจเตธาตุโยนามาติ. เตสํ ปน ทฏฺฐพฺพากาโร อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ยถาห-เภริตลํ วิย จกฺขุธาตุ ทฏฺฐพฺพา. ทณฺโฑ วิย รูปธาตุ. สทฺโทวิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. ตถา อาทาสตลํ วิย จกฺขุธาตุ. มุขํ วิย รูปธาตุ. มุขนิมิตฺตํ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. อถวา, อุจฺฉุยนฺต กิลยนฺตํ วิย จกฺขุธาตุ. ยนฺตจกฺกยฏฺฐิ วิย รูปธาตุ. อุจฺฉุรส เตลานิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. ตถา อธรารณิ วิย จกฺขุธาตุ. อุตฺตรารณิ วิย รูปธาตุ. อคฺคิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. เอสนโย โสตวิญฺญาณธาตุอาทีสุ. มโนธาตุ ปน ยถาสมฺภวโต จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ ปุเรจรานุจรา วิย ทฏฺฐพฺพา.

ธมฺมธาตุยา เวทนากฺขนฺโธ สลฺลมิว สูลมิวจ ทฏฺฐพฺโพ. สญฺญา สงฺขารกฺขนฺธา เวทนาสลฺล สูลโยคา อาตุรา วิย ทฏฺฐพฺพา. ปุถุชฺชนานํวา สญฺญา อาสา ทุกฺขชนนโต ริตฺตมุฏฺฐิ วิย อยถาภุจฺจนิมิตฺตคาหโต วนมิโควิย. สงฺขารา ปฏิสนฺธิยํ ปกฺขิปนโต องฺคารกาสุยํ ขิปนปุริสา วิย. ชาติทุกฺขานุพนฺธโต ราชปุริสานุพนฺธโจโร วิย. สพฺพานตฺถาวหสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส เหตุโต วิสรุกฺขพีชานิ วิย. รูปํ นานาวิธุปทฺทวนิมิตฺตโต ขุร จกฺกํวิย ทฏฺฐพฺพํ. อสงฺขตาปิธาตุ อมตโต สนฺตโต เขมโต จ ทฏฺฐพฺพา. กสฺมา, สพฺพานตฺถปฏิปกฺขภูตตฺตา. มโนวิญฺญาณธาตุ คหิตารมฺมณํ มุญฺจิตฺวาปิ อญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺตนโต วนมกฺกโฏ วิย, ทุทฺทมนโต อสฺสขลุงฺโค วิย, ยตฺถ กามนิปาติโต เวหาสํ ขิตฺตทณฺโฑ วิย, โลภโทสาทิ นานาปฺปการ กิเลสโยคโต รงฺคนโฏ วิย ทฏฺฐพฺพาติ. อริยสจฺจานีติ เอตฺถ สนฺตสฺส ธมฺมสฺส ภาโว สจฺจํ. สนฺตสฺสาติ ภูตสฺส ตถสฺส อวิปรีตสฺส. อปิจ, เกนฏฺเฐน สจฺจนฺติ. ตถฏฺเฐน อวิตถฏฺเฐน อนญฺญถฏฺเฐน. ยญฺหิ จกฺขุสฺส ทุกฺขตฺตํ, ตํ ตถํ โหติ อวิตถํ อนญฺญถํ. ทุกฺขทุกฺข สงฺขารทุกฺข วิปริณามทุกฺข สงฺขาเตหิ ตีหิ ทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคิปุคฺคลสฺส อภิณฺหปีฬนโต. ตตฺถ สงฺขารทุกฺขํ นาม กมฺมชานํ อุปฺปตฺติยา ปเคว ตํตํกมฺมา ภิสงฺขรณทุกฺขํ. ตถา อุตุชาทีนํ อุปฺปตฺติยา ปเคว ตํตํ อุตุจิตฺตาหารานํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ.

จกฺขุ หิ นาม รูปิพฺรหฺมานํปิ ปุริมภเว ฌานภาวนา สงฺขาตํ มหนฺตํ กมฺมาภิสงฺขรณ ทุกฺขํ อนุภวนฺตานํเยว อุปฺปชฺชติ. โน อญฺญถา. กามสตฺตานํ ปน ปุริมภเว กมฺมสงฺขารทุกฺขํ อนุภวิตฺวา อุปฺปนฺนํปิ ยาวชีวํ ปวตฺติยา อาหาราทิสงฺขารทุกฺขญฺจ ปฏิชคฺคน ทุกฺขญฺจ อนุภวนฺตานญฺเญว ปวตฺตติ, โน อญฺญถา. ปวตฺตมานญฺจ ปจฺจยเวกลฺเลวา ชาเต อนฺตราเยวา อาคเต ยทากทาจิ ภิชฺชติ. มรณกาลํ ปตฺวา ปน เอกนฺเตน ภิชฺชติเยว. ตสฺมา ตํ อสฺสาเทตฺวา ตทตฺถาย กมฺมํวา อาหาราทิปจฺจยํวา ปฏิชคฺคนํ วา สงฺขโรนฺตานํ อนมตคฺเค สํสาเร สงฺขารทุกฺขสฺส ปริยนฺโตนาม นตฺถิ. อิติ สพฺพํ จกฺขุ อปริยนฺเตน สงฺขารทุกฺเขน ปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. อิทมสฺส สงฺขารทุกฺขํ. อิทํ จกฺขุ นาม ปจฺจยเวกลฺเลวา ชาเต อนฺตราเยวา อาคเต ยทา กทาจิ ภิชฺชนชาติกํ. ตสฺมา ตสฺส ภิชฺชนภเยน ปเคว ปจฺจย สมฺปาทนทุกฺขํ รกฺขาวรณคุตฺติสํวิธานทุกฺขํ ภิชฺชนนิมิตฺตานิ ทิสฺวา วา ภิชฺชมาเนวา ภินฺเนวา โสจนปริเทวนาทิทุกฺขญฺจ วิปริณาม ทุกฺขํนาม. อิติ สพฺพํ จกฺขุ อปริยนฺเตน วิปริณามทุกฺเขน ปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. อิทมสฺส วิปริณามทุกฺขํ. ทุกฺขทุกฺขํ ปน ตทุภเยน ทุกฺเขน สเหว สิชฺฌติ. เอวํ จกฺขุ ทุกฺขทุกฺข สงฺขาร ทุกฺข วิปริณาม ทุกฺขสงฺขาเตหิ ตีหิ ทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคิปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. ยญฺจ ตสฺส ตถาปีฬนํ, ตํ ตถํ โหติ, อวิตถํ, อนญฺญถํ. ตสฺมา จกฺขุ ทุกฺขสจฺจํนาม. เอส นโย โสตาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ.

เสสสจฺเจสุปิ ยํ โลภสฺเสว ทุกฺขสมุทยตฺตํ. ยํ นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธตฺตํ. ยํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคตฺตํ ตํ กถํ โหตีติอาทินา วตฺตพฺพํ. ยาวจ โลโภ น ปหิยฺยติ. ตาว จกฺขาทีนิ อสฺสาเทติเยว. ยาวจ ตานิ อสฺสาเทติ. ตาว เตสํ ปวตฺติยา กมฺมาทีนิ สงฺขโรนฺติเยว. ยาวจ กมฺมาทีนิ สงฺขโรนฺติ. ตาว จกฺขาทีนิ ปวตฺตนฺติเยว. ยาวจตานิ ปวตฺตนฺติ. ตาว เตสํ วุตฺตปฺปกาเรหิ สงฺขาร ทุกฺขาทีหิ นมุจฺจติเยว. ตสฺมา โลภสฺส ทุกฺขสมุทยตฺตํ ตถํ โหติ. จกฺขาทีสุจ ปวตฺตมาเนสุ วุตฺตปฺปการํ สพฺพํ ทุกฺขํ อาคจฺฉติเยว. อปวตฺตมาเนสุ นาคจฺฉติ. ตสฺมา เตสํ ปวตฺตินิโรธภูตสฺส นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธตฺตํ ตถํ โหติ. ตถา โลภปหานโต อญฺโญ ทุกฺขมุตฺติมคฺโคนาม นตฺถิ. อฏฺฐงฺคิกมคฺโคจ อุปฺปชฺช มาโน เอกนฺเตน ตํ ปชหติ. ตสฺมา อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคตฺตํ ตถํ โหติ, อวิตถํ, อนญฺญถนฺติ.

เอวํสนฺเตปิ สจฺจสทฺโท ปริยาย สจฺเจสุปิ วตฺตตีติ วุตฺตํ จตฺตาริอริยสจฺจานีติ. ตตฺถ ทุกฺขสจฺเจ ตาว สกฺกายปริยา ปนฺนา อชฺฌตฺตธมฺมาเอว อริยสจฺจํนาม. เตเยว หิ อสฺมิมานสฺส อธิฏฺฐานภูตา หุตฺวา ยาวตํ มานํ น สมูหนติ. ตาว ทุกฺขกิจฺจํ กโรนฺติ. ทุกฺขปริญฺญาจนาม ยาวเทว อสฺมิมานสมุคฺฆาตาย โหติ. อสฺมิมาโนจ เตเสฺวว อชฺฌตฺตธมฺเมสุ นิวิสตีติ เตสุ ปริญฺญาเตสุ ปริญฺญากิจฺจํ สิทฺธเมว โหตีติ. ตพฺพิปรี เตน ปน อนินฺทฺริย พทฺธธมฺมา มคฺคผลธมฺมาจ อฏฺฐงฺคิกวชฺชา อุทยพฺพย ปีฬนโต สงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺเขหิจ อปริมุตฺตตฺตา ทุกฺขสจฺจํ นาม. สมุทยสจฺเจ เอโก โลโภเยว อริยสจฺจํนาม. โสหิ อตฺตสมงฺคิโน สตฺเต อตฺตนิจ อารมฺมณธมฺเมสุจ อสฺสาทํ ชนยิตฺวา นิจฺจํ วฏฺฏทุกฺขโต อนุกฺกณฺฐมาเน กโรตีติ เตสํ โลภสทิโส อญฺโญ ญาติวา มิตฺโตวา สหาโยวา อตฺตาวา อตฺตนิยํวา นตฺถิวิย ขายติ. ตสฺมา ตํสทิโส อญฺโญ โกจิ วฏฺฏทุกฺขสํวิธายโกนาม นตฺถิ. ตญฺจ ปชหิตุํ สกฺโกนฺตสฺส อญฺโญ ทุชฺชโหนาม นตฺถิ. อวเสสาปน สพฺเพปิ สาสวา กุสลากุสลธมฺมา สมุทยสจฺจํนาม.

เอตฺถ สิยา, นนุ อวิชฺชาปิ สพฺพสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส มูลภาเวน วุตฺตาติ สาปิ สมุทเย อริยสจฺเจเอว วตฺตพฺพาติ. วุจฺจเต, ยถาหิ เอโก เฉโก อุยฺยานปาโล สมฺปตฺติยุตฺตํ ภูมิ ภาคํ ลภิตฺวา อตฺตโน ญาณพเลน ภูมิภาคญฺจ นานาพีชานิจ อภิสงฺขริตฺวา นนฺทนสทิสํ อุยฺยานํ มาเปสิ. ตตฺถ ภูมิ อุยฺยาน ปาลสฺส พีชานํ รุกฺขานญฺจ ปติฏฺฐานกิจฺจํ สาเธติ. พีชานิจ องฺกุรุปฺปาทนกิจฺจํ สาเธนฺติ, อุยฺยานปาโลเยว ปน สพฺพกิจฺจานิ สาเธติ. โส หิ ภูมิยํ พีเชสุ รุกฺเขสุจ ยํยํ กตฺตพฺพํ โหติ. ตํ สพฺพํ กโรติ. มเมตนฺติ ปริคฺคณฺหาติ รกฺขติ. ตโต อุปฺปนฺเน โภเค ภุญฺชติ. ตสฺมา โก อิทํ มาเปสิ, กสฺเสทํ อุยฺยานนฺติ วุตฺเต อุยฺยานปาโลเยว มาเปสิ. ตสฺเสทํ อุยฺยานํ อิจฺเจว วุจฺจติ. น ภูมึ มาเปสิ. พีชานิ มาเปนฺติ. เตสํ อิทํ อุยฺยานนฺติ วุจฺจติ. กา ปน อุยฺยานสมฺปตฺติยา ปจฺจยปรํปราติ วุตฺเต ปน ภูมิเอว อาทิโต วตฺตพฺพา. น อุยฺยานปาโล. นจ พีชานีติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาท นยญฺหิ ปตฺวา ปจฺจยปรํ ปรวเสน ทุกฺข ธมฺมานํ ปวตฺติ นิวตฺติวิธาเน อวิชฺชาเอว อาทิ ปภวปธานภูตา โหติ, น ตณฺหา. สจฺจเทสนายํ ปน เตสํ นิพฺพตฺตกธมฺมวิธาเน ตณฺหาเอว สามิเชฏฺฐก ปธานภูตา โหติ. น อวิชฺชาติ นตฺถิ สมุทยาริยสจฺจภาเว อวิชฺชาย โอกาโสติ ทฏฺฐพฺโพ. กิเลสานํ ตทงฺคนิโรธวิกฺขมฺภน นิโรธา นิโรธสจฺจํนาม. นิพฺพานํ นิโรธาริยสจฺจํนาม. ฉสุ โลกิยวิสุทฺธีสุ มคฺคงฺคานิ มคฺคสจฺจํ นาม. อฏฺฐงฺคิโก โลกุตฺตรมคฺโคเอว มคฺคอริยสจฺจํนามาติ.

อริยสทฺโท เจตฺถ กตฺถจิ กทาจิ เกสญฺจิ กุโตจิ กถญฺจิ อวิตถภาเวน อุตฺตมตฺถวาจโกติ. วิภาวนิยํ ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน สจฺจสทฺทสฺส อตฺโถ วิภาวิโต ทุกฺขํอริย สจฺจนฺติ เอตฺถ ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ, วิปริณามฏฺโฐติ อิเมหิ จตูหิ อตฺเถหิ จกฺขาทิกสฺส เอเกกสฺส เตภูมกธมฺมสฺส ทุกฺขสจฺจตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ สงฺขตฏฺฐ วิปริณามฏฺฐา ปุพฺเพ สงฺขาร ทุกฺขวิปริณามทุกฺเขสุ วุตฺตนยาเอว. ปทตฺถโตปน ปจฺจเยหิ สงฺขรียตีติ สงฺขโต. ปเคว กมฺมาทิปจฺจยาภิสงฺขรณทุกฺเขน วินา น อุปฺปชฺชติ, นปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. วิรูโป หุตฺวา ปริณาโม วิปริณาโม. ปริหานิเจว ปริเภโทจ. ปีฬนฏฺโฐติ เอตฺถ ปีฬิตพฺพนฺติ ปีฬนํ. ปีเฬตีติ ปีฬนํ. ปีฬียเต ปีฬนํ. อตฺโถติ สภาโว. ปีฬนํ อตฺโถ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ตตฺถ ยถา เอกิสฺสา ทุคฺคติตฺถิยา กุจฺฉิมฺหิ ปุตฺโต อุปฺปชฺชติ. โสจ นานาโรเคหิ สยํ นิจฺจํ ปีฬิโต หุตฺวา ปฏิชคฺคนทุกฺเขหิ มาตรญฺจ นิจฺจํ ปีเฬติเยว. ยญฺจ ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ตาทิสสฺส ปุตฺตสฺส อุปฺปชฺชนํ, ตญฺจ ตสฺสา อิตฺถิยา ปีฬนกิจฺจเมว โหติ. เอวเมวํ เย จกฺขาทโย ธมฺมา ชรามรเณหิ นิจฺจํ ปีฬียนฺติ, เต ปฏิชคฺคนทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคีนํ ปุคฺคลํ นิจฺจํ ปีเฬนฺติเยว. ยญฺจ ตสฺส สนฺตาเน เตสํ อุปฺปชฺชนํ, ตญฺจ ตสฺส ปีฬนกิจฺจเมวาติ. ยถาหโย ภิกฺขเว จกฺขุสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว. ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท. โรคานํ ฐิติ ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย ภิกฺขเว โสตสฺส ฆานสฺส ชิวฺหาย กายสฺส มนสฺส อุปฺปาโทติอาทิ.

สนฺตาปฏฺโฐติ ราคคฺคิอาทีหิ เอกาทสหิ อคฺคีหิ ภุสํ ปริทยฺหนฏฺโฐ. ยถาห –

จกฺขุํ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ. ราคคฺคินา อาทิตฺตํ. โทสคฺคินา. โมหคฺคินา. ชาติยา. ชราย. มรเณน. โสเกน. ปริเทเวน. ทุกฺเขน. โทมนสฺเสน. อุปายาเสน อาทิตฺตนฺติ วทามิ. โสตํ อาทิตฺตํ. ฆานํ อาทิตฺตํ. ชิวฺหา อาทิตฺตา. กาโย อาทิตฺโต. มโน อาทิตฺโตติ.

อาทิปนํ สนฺตาปนํ ปริทยฺหนนฺติ อิธ อตฺถโต เอกนฺติ. เอตฺถ สิยา, อริยมคฺโคปิ จิรกาลํ ปารมิตาภิสงฺขรณทุกฺเขน อนฺติมภเวจ สีลาทิวิสุทฺธิภาวนาภิสงฺขรณทุกฺเขน ปุคฺคลํ สุสํ ปีเฬติเยว. ตถา วิปริณามธมฺโมจ. ตสฺมา โสปิ ปิฬนาทิอตฺเถน ทุกฺขสจฺจสงฺคโห สิยาติ.น. สพฺพทุกฺขสนฺติ วํหตฺตา. โส หิ วุตฺตปฺปการํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ ปริปุณฺณํ อนุภูตสฺส ปุคฺคลสฺส สกึ อุปฺปชฺชมาโน สพฺพํ กิเลสชาตํ เขเปนฺโต อุปฺปชฺชติ. นิรุชฺฌมาโนจ สพฺพํ อายตึ อนมตคฺเค สํสาเร วฏฺฏทุกฺขํ วูปสเมนฺโต นิรุชฺฌติ. วูปสนฺตํจ อนาคต ทุกฺขํ อุปาทาย วุตฺตปฺปการํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ คณนุปคํ นโหติ. ภิชฺชนฺโตจ อนุตฺตรํ วิมุตฺติสุขํ ทตฺวาว ภิชฺชติ. ตสฺมา ตสฺส วิปริณามปจฺจยาปิ ปุคฺคลสฺส กาจิ หานินาม นตฺถีติ น โส ทุกฺขสจฺจสงฺคโหติ. โลกิยธมฺมา ปน อุปฺปชฺชมานา ปวตฺต มานาจ ปุพฺเพ วุตฺตปกาเรหิ สงฺขารทุกฺเขหิ ภุสํ ปีเฬตฺวา เอว อุปฺปชฺชนฺติ ปวตฺตนฺติจ. นิรุชฺฌมานา มหนฺตํ ปริฬาหทุกฺขํ ชเนตฺวา อปริยนฺเต ขุรจกฺกสทิเส วฏฺฏทุกฺขยนฺเต ปุคฺคลํ โยเชนฺตาว นิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมา เตเอว ปีฬนาทิอตฺเถหิ เอกนฺตทุกฺขา โหนฺตีติ. เอเตน นิพฺพานสฺสปิ สมฺปาปกปจฺจยาภิสงฺขรณเลสํ คเหตฺวา ทุกฺขสจฺจตฺตปสงฺโค นิวตฺติโต โหตีติ.

ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจนฺติ เอตฺถ ภวาภวสงฺขาตํ ทุกฺขกฺขนฺธํ สมุเทติ. ปุนปฺปุนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา อุทยติ อุฏฺฐาเปติ วฑฺเฒติวาติ ทุกฺขสมุทโย, อายูหนฏฺโฐ, นิทานฏฺโฐ, สํโยคฏฺโฐ, ปลิโพธฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ โลภสฺส ทุกฺขสมุทยตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อายูหนฏฺโฐติ ภวาภว สงฺขาตสฺส เอเกกสฺมึ ภเวปิ วตฺถุกามปฏิสํยุตฺตสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ภิยฺโย ปริพฺยูหนฏฺโฐ ราสิกรณฏฺโฐ นิทานฏฺโฐติ ตเทว นิรนฺตรํ กตฺวา อนุปฺปทานฏฺโฐ นิยฺยาตนฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. สํโยคฏฺโฐติ ทุกฺขกฺขนฺธสฺมึเอว ทฬฺหํ พนฺธนฏฺโฐ. ปลิโพธฏฺโฐติ ตโต ตสฺส ตสฺส มุจฺจนุปายสฺส นีวารณ วเสน ปลิพุนฺธนฏฺโฐ อุปรุนฺธนฏฺโฐติ อตฺโถ. ทุกฺขนิโรโธ อริยสจฺจนฺติ เอตฺถ วฏฺฏทุกฺขสฺส นิรุชฺฌนํ อนุปฺปาท ธมฺมตาปตฺติ วเสน ขิยฺยานํ ทุกฺขนิโรโธ. ทุกฺขํ วา นิรุชฺฌติ นปวตฺตติ เอตสฺมินฺติ ทุกฺขนิโรโธ. นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ, อสงฺขตฏฺโฐ, อมตฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ นิพฺพานสฺส ทุกฺขนิโรธตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ นิสฺสรณฏฺโฐติ นิสฺสรณ วิมุตฺติยา วิมุจฺจนฏฺโฐ. วิเวกฏฺโฐติ วฏฺฏทุกฺขปลิโพธโต วิวิจฺจนฏฺโฐ. อสงฺขตฏฺโฐติ สงฺขารทุกฺขสฺส อภาวฏฺโฐ. อมตฏฺโฐติ มรณทุกฺขสฺส อภาวฏฺโฐติ.

ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาติ เอตฺถ ทุกฺขนิโรธํ คเมติ สมฺปาเปตีติ ทุกฺขนิโรธคามินี. อตฺตโน สนฺตาเน ปฏิลาภกรณ วเสน ปฏิปชฺชิตพฺพาติ ปฏิปทา. ทุกฺขนิโรธคามินีจ สา ปฏิปทา จาติ วิคฺคโห. นิยฺยานฏฺโฐ, เหตฺวฏฺโฐ, ทสฺสนฏฺโฐ, อธิปเตยฺยฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺส ทุกฺขนิโรธมคฺคตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ นิยฺยานฏฺโฐติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทิกํ วฏฺฏโสตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติอาทิกํ วฏฺฏปฏิโสตํ อภิมุขํ นิคฺคมนฏฺโฐ. เหตฺวฏฺโฐติ สพฺเพสํ อริยคุณานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาว สาธนฏฺโฐ. ทสฺสนฏฺโฐติ อญฺญาณอทสฺสนสงฺขาตสฺส สมฺโมหสฺส ปหาน วเสน จตุสจฺจธมฺมสฺส ปฏิวิชฺฌนฏฺโฐ. อธิปเตยฺยฏฺโฐติ ตณฺหา ทาสพฺยวิมุตฺติยา ภูชิสฺสภาวปตฺติวเสน สยเมว อตฺตโน อธิปติ หุตฺวา วิโรจนฏฺโฐ. โลกิยมคฺคา หิ ตณฺหาย อารมฺมณภาเว ฐิตา ตณฺหาทาสพฺยํ นาติวตฺตนฺตีติ. เอตฺถจ อิเม สตฺตานาม เอกนฺเตน ทุกฺขปฏิกูลา โหนฺติ ทุกฺขภีรุกา. เยจ อตฺตนิ ทุกฺขํ ชเนนฺติ. เตสุ เวริสญฺญํ อุปฺปาเทนฺติ. อตฺตโน ปน เอกนฺตทุกฺขํวา เอกนฺตทุกฺขชนกํวา เต นชานนฺติ. ตสฺมา เต อตฺตโน ทุกฺขมุตฺติยา ยํ ยํ กมฺมํ อายูหนฺติ. ตํ ตํ อตฺตโน ทุกฺขวฑฺฒิยาเอว สมฺปชฺชติ. กึ ปน เอกนฺตทุกฺขํ, กึจ เอกนฺต ทุกฺขชนกนฺติ. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนภูตา อตฺตโน อตฺตโน อตฺตหาวปริยาปนฺนา เตภูมกธมฺมาเอว อตฺตโน อตฺตโน เอกนฺตทุกฺขานาม. กสฺมา, เตหิ มุตฺเตเอว สพฺพทุกฺเขหิ มุจฺจนโต, อมุตฺเตจ อมุจฺจนโตติ. อตฺตโน ตณฺหาเอว อตฺตโน เอกนฺตทุกฺขชนกํนาม. กสฺมา, ตาย ปหีนายเอว เอกนฺต ทุกฺเขหิ มุจฺจนโต, อปหีนายจ อมุจฺจนโตติ.

ตถา อิเม สตฺตา เอกนฺเตน สุขกามา โหนฺติ สุขาภินนฺทิโน. เยจ อตฺตนิ สุขํ ชเนนฺติ. เตสุ ปิยมิตฺตสญฺญํ อุปฺปาเทนฺติ. อตฺตโนปน เอกนฺตสุขํวา เอกนฺตสุขมคฺคํวาเต นชานนฺติ. ตสฺมา เต อตฺตโน สุขวฑฺฒิยา ยํ ยํ กมฺมํ อายูหนฺติ. ตํ ตํ อตฺตโน ทุกฺขวฑฺฒิยาเอว สมฺปชฺชติ. กึ ปน เอกนฺตสุขํ โกจ เอกนฺต สุขมคฺโคติ. เอกนฺตทุกฺขธมฺมสฺส อภาโวเอว อตฺตโน เอกนฺต สุขํนาม. เอกนฺตทุกฺขชนกสฺส ปหานมคฺโคเอว อตฺตโน เอกนฺต สุขมคฺโคนามาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมานิ จตุสจฺจปทานิ กเถสีติ เวทิตพฺพํ.

[๒๒๓] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ เอตฺถ เอเตนาติวา ทุกฺขนิโรโธ’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอเตนาติ อิทํ นยุชฺชติ.

น หิ นิพฺพานํ ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรธ กฺริยาสาธเน ทุกฺเขน สหการี การณํ โหตีติ. เสสเจตสิกาติ เวทนา สญฺญาหิ เสสา ปญฺญาส เจตสิกา. อตีตาทิวเสน ติวิธ ภินฺนานํ อชฺฌตฺตาทิ โอฬาริกาทิ หีนาทิ ทูราทิวเสน ทุวิธภินฺนานญฺจ ธมฺมานํ ราสฏฺเฐน ขนฺธโวหาโร โหติ. นิพฺพานสฺส ปน ตาทิ โส เภโท นตฺถีติ วุตฺตํ เภทาภาเวนาติอาทิ. ตญฺหิ อตีตาทิเก ติวิธเภเท เอกํปิ น โหติ. กสฺมา. อนิทฺทิสิตพฺพ ธมฺมตฺตา. ตญฺหิ เตกาลิกธมฺมานํ ขยวิราคนิโรธภูโต อนิมิตฺต ธมฺโมเยว โหติ. ตสฺมา อิทํ อตีเต อสุกพุทฺธกาเล นิพฺพานํ. อิทํ อนาคเต. อิทํ เอตรหีติ เอวํ กาลเภเทน นิทฺทิสิตพฺพํ นโหติ. ตถา ทิสา เทสฐานเภเทน ปรินิพฺพุตปุคฺคลเภเทน จ. เกวลํ ปน อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ยตฺตกานิ อนตฺถ ปทานิ ทิสฺสนฺติ. ตปฺปฏิปกฺขสิทฺเธหิ คุณปเทหิเอว ตํ กเถ ตพฺพนฺติ. ทุเกสุ ปน อชฺฌตฺตทุกํ ปตฺวา ตํ พหิทฺธาเอว โหติ. น อชฺฌตฺตํ. โอฬาริกทุกํ ปตฺวา สุขุมเมว โหติ, น โอฬาริกํ. หีนทุกํ ปตฺวา ปณีตเมว โหติ, น หีนํ. ทูเร ทุกํ ปตฺวา ทูเรเอว โหติ, น สนฺติเกติ. ขนฺธสงฺคหนิสฺสฏนฺติ ขนฺธสงฺคหโต วิมุตฺตํ.

ทฺวาราลมฺพณเภเทนาติ ทฺวารฉกฺก อารมฺมณฉกฺกานํ เภเทน. อายตนานิ ทฺวาทส ภวนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ทฺวารฉกฺกํ ธมฺมารมฺมณํเอวาติ เสสธมฺมาลมฺพณํ สนฺธาย อารมฺมณฉกฺกํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวารา.ล. ปริยาเยนาติ ฉนฺนํ ทฺวารานํ ฉนฺนํ อาลมฺพณานํ เตสุ ทฺวาราลมฺพเณสุ อุปฺปนฺนานํ วิญฺญาณานญฺจ กเมน ธาตุโย อฏฺฐารส ภวนฺตีติ โยชนา. เอตฺถปิ ทฺวารฉกฺเก มโนทฺวารํ วิญฺญาเณกเทสเมว โหติ. ทฺวารฉกฺกํ วิญฺญาณสตฺตกญฺจ ธมฺมา ลมฺพเณกเทสเมวาติ. มคฺโค โลกุตฺตโร มคฺโคนาม มโตติ โยชนา. มคฺคยุตฺตา เอกูนตึสธมฺมา ผลภูตาจ สตฺตตึส ธมฺมา จตุสจฺจ วินิสฺสฏา จตูหิ อริยสจฺเจหิ วินิสฺสฏา วิมุตฺตา. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

จตุตฺถวณฺณนาย สมุจฺจย สงฺคหสฺส

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.