ปจฺจย สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

๑๖๖. เอวํ สตฺตหิ ปริจฺเฉเทหิ ปถมสฺส นามรูปปริจฺเฉท ญาณสฺส วิธานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทุตียสฺส ปจฺจยปริคฺคหญาณสฺส วิธานํ ทสฺเสนฺโต เยสํสงฺขตธมฺมานนฺติอาทิ มาห. อิทานิ เยสํ สงฺขตธมฺมานํ สงฺขตาสงฺขตภูตา เยธมฺมา ยถา เยหิ เหตาทีหิ ปจฺจยากาเรหิ ปจฺจยา อุปการกา โหนฺติ. ตํ วิภาคํ เตสํ สงฺขตธมฺมานํ ปจฺจยุปฺปนฺนภูตานํ วิภาคญฺจ เตสํ ปจฺจยธมฺมานํ วิภาคญฺจ เตสํปจฺจยาการานํ อิห วิภาคญฺจ อิมสฺมึ วุจฺจมาเน ปจฺจยสงฺคเห ยถารหํ ปวกฺขามีติ โยชนา.

[๒๒๔] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ปจฺจเย ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ตํ วิภาคนฺติ อิมินา น สเมติ.

[๒๒๕] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘อิห อิมสฺมึ สมุจฺจย สงฺคหานนฺตเร ฐาเน’’ติ อิห สทฺทสฺส อตฺถวิภาวนํ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ สติ อิทานิ สทฺโท นิรตฺถโก โหตีติ, ปฏิจฺจ ผลํ สมุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ตตฺถ ปฏิจฺจาติ อวินา, อมุญฺจิตฺวาติ อตฺโถ. อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโมติ วณฺเณนฺติ. อถวา, สมุปฺปชฺชนํ สมุปฺปาโท. สหชาตธมฺเมหิ สเหว กลาปวเสน อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโวติ อตฺโถ. ยถาสกํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ เตน อวินาภาวีหุตฺวา สมุปฺปาโท ปฏิจฺจ สมุปฺปาโท, อตฺถโต ปน สพฺเพสํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภูตานํ สงฺขต ธมฺมานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาสงฺขาตํ สพฺพสงฺขตสาธารณํ เอกํ สามญฺญลกฺขณํ. ยํ อิทปฺปจฺจยตาติจ วุจฺจติ. ตตฺถจ อิทปฺปจฺจย ตาติ อยํ อิมสฺส ปจฺจโย อยํ อิมสฺส ปจฺจโยติ เอวํ นิทฺทิสิตพฺโพ อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา. สงฺขตธมฺมา. อิทปฺปจฺจยานํ ภาโว อิทปฺปจฺจยตา. ยถาวุตฺต สามญฺญลกฺขณํ เอวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น ปฏิจฺจ ผลํ สมุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโมติจ อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา. อิทปฺปจฺจยาเอว อิทปฺปจฺจยตาติจ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน สมุปฺปชฺชนํ สมุปฺปาโทติ อยมตฺโถ ปฏิกฺขิตฺโต. ปาฬิยํ ปน อยเมว อธิปฺเปโต วิย ทิสฺสติ. ยถาห –

กตโมจ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ชาติปจฺจยา ภิกฺขเว ชรามรณํ, อุปฺปาทาวา ตถาคตานํ อนุปฺปาทาวา ตถาคตานํ ฐิตาว สา ธาตุ, ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อิทปฺปจฺจยตาติ.ล. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อุปฺปาทาวา.ล. อิทปฺปจฺจยตา. อิติ โข ภิกฺขเว ตตฺร ตถตา อวิตถตา อนญฺญถตา อิทปฺปจฺจยตา. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ.

เอตฺถ หิ ฐิตาว สา ธาตูติอาทินา ตตฺร ตถตา อวิตถตาติอาทินาจ ยถาวุตฺตํ อิทปฺปจฺจยตา สงฺขาตํ สามญฺญ ลกฺขณเมว ปฏิจฺจสมุปฺปาโทนามาติ ทสฺเสติ. น เจตฺถ ภาวสาธเน กเต สติ ปฏิจฺจสทฺเทน สห สมุปฺปาทสทฺทสฺส อสมานกตฺตุตาสงฺขาโต พฺยญฺชนยุตฺติวิโรโธ อตฺถิ. โย ปฏิจฺจ กฺริยาย กตฺตา, ตสฺเสว สมุปฺปาทกฺริยายปิ กตฺตุตา สมฺภวโต. น หิ กฺริยานาม กตฺตุรหิตาสมฺภวตีติ. สงฺขตธมฺเมสุจ คมฺภีเรสุ สติ อนิจฺจตาทิลกฺขณํ วิย อิทํปิ สงฺขตลกฺขณํ คมฺภีรเมว โหตีติ นยิธ คมฺภีรวจนวิโรโธ สมฺภวติ. อถโข สงฺขตธมฺมโต สงฺขตลกฺขณเมว คมฺภีรตรํ โหตีติ. ตาทิเสน ปน สามญฺญลกฺขเณน สมฺปนฺนา ยถาวุตฺตา อวิชฺชาทโย สงฺขตธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานาม. ยถาห-กตเมจ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาธมฺมา ชรามรณํ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ.ล. อวิชฺชา ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาติ. อิติ สพฺเพสํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺน ภูตานํ สงฺขตธมฺมานํ ปจฺจยา สตฺต วุตฺติตาสงฺขาโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโทจ โส นียติ ญายติ ปฏิวิชฺฌียตีติ กตฺวา นโยจาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย. ปฐเปติ สงฺขตธมฺเม นานาปกาเรหิ ปจฺจยเภเทหิ ปวตฺเตติ เทเสติ เอตฺถาติ ปฏฺฐานํ. มหาปกรณํ. ปฏฺฐาเน เทสิโต นโย ปฏฺฐานนโย.

ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจยธมฺเม ภาเว วิชฺชมาเน สติ เต เต ภวนฺติ สีเลนาติ ตพฺภาวภาวิโน. สงฺขตธมฺมา. เตสํ ภาโว ตพฺภาวภาวิภาโว, อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ. อิมสฺส อุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ ปวตฺโต สงฺขตธมฺมนิยาโม. ตพฺภาวภาวิภาโวเอว อากาโร ตพฺภาวภาวิภาวากาโร. โส เอว ตพฺภาวภาวิภาวาการมตฺตํ. มตฺตสทฺเทน เหตาทิปจฺจย สตฺตินิยมํ นิวตฺเตติ. เตน อุปลกฺขิโต นโย ปฏิจฺจสมุปฺปาท นโย. อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตึ อารพฺภาติ เอตฺถ เหตุ อารมฺมณา ทิวเสน ตถาตถา อุปการกตาสงฺขาโต ปจฺจยสตฺติ วิเสโส อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตินาม. โส หิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทีสุ วิย ปจฺจยธมฺมุทฺธารมตฺเต อฏฺฐตฺวา เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโหติอาทินา ปจฺจยสตฺติ วิเสสุทฺธารวเสน อาหจฺจ มตฺถกํ ปาเปตฺวา เทสิตตฺตา อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตีติ วุจฺจติ. ปจฺจยธมฺมา ติฏฺฐนฺติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนาภิสงฺขรณ กิจฺจํ ปตฺวา อโนสกฺกมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ เอตายาติ กตฺวา. อารพฺภาติ ปฏิจฺจ. วุจฺจตีติ ภควตา กถียติ.

อุภยํ ปน โวมิสฺสิตฺวา ปปญฺเจนฺติ อาจริยาติ อิทํ ปฏิจฺจ สมุปฺปาทํ ปปญฺเจนฺเต สนฺธาย วุตฺตํ. เตหิ ตํ ปปญฺจยนฺตา ปฏฺฐาน นยํปิ อาหริตฺวา ปปญฺเจนฺตีติ. ยถา สูริโย อุทยนฺโต อนฺธกาเร วิธเมตฺวา ทพฺพสมฺภาเร มหาชนสฺส ปากเฏ กโรติ. เอวเมวํ อุปฺปนฺนํ จตุสจฺจญาณํ อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา จตุสจฺจ ธมฺมํ วิทติ ปากฏํ กโรตีติ วิชฺชา. ตปฺปฏิปกฺขตฺตา โมโห อวิชฺชานาม. โส หิ อุปฺปชฺชมาโน ธมฺเมสุ อญฺญาณอทสฺสน สงฺขาตํ อนฺธการํ ชเนตฺวาว อุปฺปชฺชติ. ปฏิจฺจ ผลํ เอติ อาคจฺฉติ เอตสฺมา เอเตนาติ วา ปจฺจโย. อวิชฺชาจ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย. ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สงฺขตํ กายวจีมโนกมฺมํ อภิสงฺขโรนฺติ สตฺตา เอเตหีติ สงฺขารา. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. วิชานนฺติ สตฺตา เอเตนาติ วา วิญฺญาณํ. อารมฺมเณ นมตีติ นามํ. รุปฺปติ วิการํ อาปชฺชตีติ รูปํ. อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนํ. เทวานํ เทวายตนมิว. ผุสตีติ ผสฺโส. ผุสนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ วา ผสฺโส. เวทยตีติ เวทนา. เวทยนฺติ ปจฺจนุภวนฺติ สตฺตา เอตายาติวา เวทนา. ตสฺสติ ปริตสฺสตีติ ตณฺหา. นิจฺจปิปาสวเสน อารมฺมณเหตุ นิจฺจํ จญฺจลติ ปตฺเถติ วาติ อตฺโถ. ตสฺสนฺติ ปริตสฺสนฺติ จญฺจลนฺติ สตฺตา เอตายาติ วา ตณฺหา. อุปาทิยตีติ อุปาทานํ. อมุญฺจคาหํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. อุปาทิยนฺติ สตฺตา เอเตนาติ วา อุปาทานํ.

ภวติ วฑฺฒตีติ ภโว. ภวนฺติ ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ สุขทุกฺขานิ เอเตนาติ วา ภโว. ชนนํ ชาติ. ชายนฺติ ปาตุภวนฺติ สงฺขต ธมฺมา เอตายาติ วา ชาติ. ชีรณํ ชรา. ชีรนฺติ ชิณฺณภาวํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วา ชรา. โสจนํ โสโก. โสจนฺติ จิตฺตปริฬาหํ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ วา โสโก. ปริเทวนํ ปริเทโว. ตํ ตํ ปวตฺตึ ปริกิตฺเตตฺวา เทวนฺติ กนฺทนฺติ เอเตนาติ วา ปริเทโว. ขมิตุํ สหิตุํ ทุกฺกรนฺติ ทุกฺขํ. ทุมฺมนสฺส วิรูปจิตฺตสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. ภุโส อายาสนํ อุปายาโส. อายาสนนฺติ อนสฺสาสนํ. วิสีทนนฺติ อตฺโถ. เอวนฺติ อิมินา ยถาวุตฺเตน. อวิชฺชาทิ สงฺขาราทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺน ปรํปรวิธินา สมุทโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. เอตสฺสเกวลสฺสทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ อวิชฺชาทิกสฺส เอตสฺส สกลสฺส ทุกฺขราสิสฺส เกนจิ สุเขน อสํมิสฺสสฺส วา ทุกฺขราสิสฺส อภินิพฺพตฺติ โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถจ ทุวิโธ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย สุตฺตนฺติกนโย อภิธมฺมนโยติ. ตตฺถ สุตฺตนฺติกนเยน ตาว อวิชฺชา จตุพฺพิธา ทุกฺขปฏิจฺฉาทิกา สมุทยปฏิจฺฉาทิกา นิโรธปฏิจฺฉาทิกา มคฺคปฏิจฺฉาทิกาจาติ. อภิธมฺมนเยน ปน ปุพฺพนฺตปฏิจฺฉาทิกา อปรนฺต ปฏิจฺฉาทิกา ปุพฺพนฺตาปรนฺตปฏิจฺฉาทิกา ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺฉาทิกาติ จตูหิ สทฺธึ อฏฺฐ วิธาติ เวทิตพฺพา.

สงฺขารา สุตฺตนฺติกนเยน สาสวา กุสลากุสลเจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร ปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชา ภิสงฺขาโรติ ปน ติวิธา โหนฺติ. ตตฺถ ทฺวาทส อกุสลเจตนา อปุญฺญาติ สงฺขาโรนาม. กามรูป กุสลเจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโรนาม. อรูปกุสลเจตนา อาเนญฺชาติสงฺขาโรนาม. อภิธมฺมนเยน ปน สพฺพาปิ โลกิยโลกุตฺตรภูตา กุสลากุสลเจตนา สงฺขารานาม. กิริยเจตนา ปน สพฺพาปิ วิภงฺเค นคหิตา. อฏฺฐกถายญฺจ กิริยธมฺมานํ ปน ยสฺมา เนว อวิชฺชา น กุสลา กุสลมูลานิ อุปนิสฺสยปจฺจยตฺตํ ลภนฺติ. ตสฺมา กิริยวเสน ปจฺจยากาโร นวุตฺโตติ วุตฺตํ. อวิชฺชาจ กุสลากุสลมูลา นิจ กิริยธมฺมานํ อุปนิสฺสย ปจฺจยา น โหนฺติ. ตสฺมา กิริยธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนายํ นคหิตาติ วุตฺตํ โหติ. สํยุตฺเตปิ ยโต โข ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหีนา โหติ. วิชฺชาอุปฺปนฺนา. โส อวิชฺชา วิราคา วิชฺชุปฺปาทา เนว ปุญฺญาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ. น อปุญฺญาภิสงฺขารํ. น อาเนญฺชาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรตีติ วุตฺตํ. อตฺตโน อนุรูปปจฺจยวเสน ปน เตสํปิ ปฏิจฺจ สมุปฺปาโท อวาริโตเยว. นหิ โกจิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทรหิโต สงฺขตธมฺโมนาม อตฺถีติ. เอส นโย วิญฺญาณาทีสุปีติ. วิญฺญาณนฺติ พาตฺตึสวิธํ โลกิยวิปากวิญฺญาณํ สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน กิริยจิตฺตวชฺชิตํ เอกูนสตฺตติวิธํ โลกิยโลกุตฺตรวิญฺญาณํ. นามรูปนฺติ โลกิย วิญฺญาณ สหชาตํ เวทนาทิขนฺธตฺตยํ ปฏิสนฺธิยํ กมฺมชรูปํ ปวตฺติยํ จิตฺตช รูปญฺจ สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน สพฺพํ กุสลากุสล วิปากสมฺปยุตฺตํ ขนฺธตฺตยํ วุตฺตปฺปการรูปญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน ลทฺธปจฺฉาชาตปจฺจยํ สพฺพํปิ จตุสมุฏฺฐานรูปํ คหิตเมว.

[๒๒๖] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ตทุภยํปิ อิธ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ.

สฬายตนนฺติ ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ เอว สพฺพตฺถ ปาฬิยํ วิภตฺตานิ. เอกจฺเจ ปน อาจริยา พาหิรายตนานิ ผสฺสสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ กตฺวา ตานิปิ อิธ คณฺหนฺติ. ตํปิ นิทานวคฺค ปาฬิยา สเมติเยว. ยถาห –

กตโมจ ภิกฺขเว โลกสฺส สมุทโย. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเปจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เวทนาปจฺจยา ตณฺหา.ล. โทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺตีติ อยํ โลกสฺส สมุทโย. โสตญฺจ.ล. มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเมจ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส.ล. โลกสฺส สมุทโยติ.

ผสฺสเวทนาทโยปิ นยทฺวเย ตํ ตํ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตา เวทิตพฺพา. ตณฺหุปาทานานิ ปากฏานิ. ภโว ทุวิโธ กมฺมภโว อุปปตฺติภโวจ. โลกิยกุสลากุสลภูตา เจตนาจ. เจตนาสมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย อนภิชฺฌาทโยจ กมฺมภโว. ยถาห-สพฺพํปิ ภวคามิกมฺมํ กมฺมภโวติ. กมฺมนิพฺพตฺตา ปน สพฺเพปิ โลกิยวิปากกฺขนฺธา สพฺพานิจ กมฺมชรูปานิ อุปปตฺติภโว สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน โลกุตฺตร ขนฺธาปิ วิภงฺเค อาคตาเอว. ชาติชรามรณานิ สพฺเพสํ สงฺขต ธมฺมานํ ลกฺขณปตฺตานิ. โสกาทีสุ ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส โสจนากาเรน ปวตฺตา โทมนสฺสเวทนา โสโกนาม. โรทนากาเรน ปวตฺโต อนิฏฺโฐ จิตฺตชสทฺโท ปริเทโวนาม. กายิกา ทุกฺขเวทนา ทุกฺขํนาม. เจตสิกา ทุกฺขเวทนา โทมนสฺสํนาม. ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ สํสีทนวิสีทนาการปวตฺโต โทโส อุปายาโสนาม. อยเมตฺถ วิภาโค. เยสํ ปน ขนฺธทุกฺเข อวิชฺชา อปฺปหีนา โหติ. เตสํ อิตรสจฺเจสุปิ สา อปฺปหีนาเอว โหตีติ เต ขนฺธปวตฺติยํเอว สุขสญฺญํ ลภนฺติ. ขนฺธนิโรเธ ทุกฺขสญฺญํ. ขนฺธปวตฺติมคฺเคเอว สุขมคฺคสญฺญํ ลภนฺติ. ขนฺธนิโรธมคฺเค ทุกฺขมคฺคสญฺญํ. ตสฺมา ขนฺธปวตฺติปจฺจยภูตา ปุญฺญา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารธมฺมาเอว เตสํ อวิชฺชานิวุฏานํ สุขกามานํ ทุกฺขปฏิกูลานํ สตฺตานํ ปฏิสรณา โหนฺตีติ วุตฺตํ อวิชฺชาปจฺจ ยาสงฺขาราติ. เอตฺถจ วิเสสโต ปจฺจุปฺปนฺนขนฺธปฏิจฺฉาทิกาย อวิชฺชาย ทุจฺจริตภูตา อปุญฺญาภิสงฺขารา สมฺภวนฺติ. อนาคต ขนฺธปฏิจฺฉาทิกาย อวิชฺชาย สุจริตภูตา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารา สมฺภวนฺตีติ เวทิตพฺพา. สงฺขาเรสุ สติ อปฺปหีนภวตณฺหานํ สตฺตานํ จุติอนนฺตรํ ปุนภวาภินิพฺพตฺติยา โกจิ วิพนฺโธ นาม นตฺถิ. ตสฺมา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผสฺโส เวทนาติ อิเม อตฺตภาวสญฺญิตา ปญฺจธมฺมา ภวนฺตเร ปาตุ ภวนฺติ. ตตฺถ ปน วิญฺญาณเมว ปธานํ เชฏฺฐกํ โหตีติ วุตฺตํ. สงฺขารปจฺจยาวิญฺญาณนฺติ วิญฺญาเณจ สติ ตสฺส อุทยภูตานํ นามรูปานํ อุปฺปตฺติยา วิพนฺโธนาม นตฺถีติ วุตฺตํ. วิญฺญาณปจฺจยานาม รูปนฺติ. เอตฺตาวตา สามญฺญโต ปริปุณฺโณนาม กาโย รูป กาโยจ วุตฺโต โหติ. เอวํสนฺเตปิ เตสุ ทฺวีสุ กาเยสุ เยธมฺมา สตฺตปญฺญตฺติยา ปธานงฺคภูตา โหนฺติ. เยหิจ ผสฺสา ทีนิ อุปริ องฺคานิ อาคตานิ โหนฺติ. เยสุจ สตฺตา อตฺตคาหํ ทฬฺหตรํ คณฺหนฺติ. เต วิสุํ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ วุตฺตํ. นามรูเป สติ เตสํปิ อุปฺปตฺติยา วิพนฺโธ นตฺถิเยว. สฬายตนสมุฏฺฐิโตจ ผสฺโส สฬายตเน สติ เอกนฺเตน สมฺภวตีติ วุตฺตํ สฬายตนปจฺจยาผสฺโสติ. ผสฺสสมุฏฺฐิตาจ เวทนา ผสฺเส สติ เอกนฺเตน สมฺภวติเยวาติ วุตฺตํ ผสฺสปจฺจยาเวทนาติ. สุขเวทนาสทิโส ตณฺหาย อวสฺสโยนาม นตฺถีติ วุตฺตํ เวทนาปจฺจยาตณฺหาติ. กามุปาทานญฺจนาม เอกสฺมึ อารมฺมเณ ปุนปฺปุนํ สมุทาจริตฺวา ทฬฺหตฺตปฺปตฺตา ตณฺหาเอว, ทิฏฺฐิโยจ อตฺตนิจ อตฺตโน อารมฺมเณสุจ อสฺสาทน ขมน โรจน ภูตาย ตณฺหาย วเสน ทฬฺหตฺตํ อาปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ ตณฺหาปจฺจยาอุปาทานนฺติ. อุปาทิยนฺตาจ ตสฺส ตสฺส อุปาทานิยสฺส อตฺถสฺส หิตวุฑฺฒิสญฺญิตํ ตํตํ กมฺมภวํ อายูหนฺติเยวาติ วุตฺตํ อุปาทานปจฺจยาภโวติ. ภวสทฺโท เหตฺถ วฑฺฒิปริยาโย. ยถา –

สุวิชาโน ภวํ โหติ, ทุวิชาโน ปราภโวติ.

กมฺมภเว สติ เอกนฺเตน ปุนภโวปิ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ภวปจฺจยาชาตีติ. ชาติยาจ สติ เอกนฺเตน ชรามรณํ โหติเยวาติ วุตฺตํ ชาติปจฺจยาชรามรณนฺติ. อยเมตฺถ ตพฺภาวภาวิภาววิธิ. โสกาทิวจนญฺเจตฺถ อีทิเสน ตพฺภาว ภาวิภาเวน ปวตฺตสฺส สกลสฺส วฏฺฏธมฺมสฺส อาทีนวราสิทสฺส นตฺถํ วุตฺตนฺติ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ ปจฺจยสงฺคเห. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนเย. อทฺธานวนฺเต ธมฺเม ภุโส ธาเรตีติ อทฺธา. กาโล. โส หิ เตกาลิเก ธมฺเม สนฺตานานุปพนฺธวเสน กปฺปปรํปรา วสฺส อุตุ มาส ปกฺข รตฺติ ทิว ปรํปราจ หุตฺวา อปตมาเน ธาเรนฺโต วิย อุปฏฺฐาตีติ. อถวา, ภุโส ทหนฺติ ติฏฺฐนฺติ ปวตฺตนฺติ เตกาลิกา ธมฺมา เอตฺถาติ อทฺธา. กาโลเยว. โส ปน สยํ อภินฺโนปิ เภทวนฺเต ธมฺเม อุปาทาย ภินฺโน วิย อุปจริตุํ ยุตฺโตติ วุตฺตํ ตโยอทฺธาติ.

[๒๒๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘อตติ สตตํ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อทฺธาติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ.

เอวญฺหิ สติ อทฺธานนฺติ นสิชฺฌติ. ยถา อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโนติ. องฺคานีติ อวยวปธานงฺคานิ. ปธานสมฺภาราติ วุตฺตํ โหติ. อาการาติ อวยวโกฏฺฐาสา. โกฏฺฐาสตฺโถ เหตฺถ อาการสทฺโท. ยถา ทฺวตฺตึสาการาติ. อากิรนฺติ ตตฺถ ตตฺถ ปกิริตฺวา ถปิตา วิย โหนฺตีติ อาการาติปิ วทนฺติ. สนฺธีติ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ สงฺเขปานํ สงฺฆฏนฏฺฐานํ. สงฺเขปาติ ปธานธมฺมสงฺคหา. วฏฺฏนฺติ ปุนปฺปุนํ อาวฏฺฏนฺตีติ วฏฺฏานิ. มูลยนฺติ สพฺเพปิ วฏฺฏธมฺมา เอตฺถ ติฏฺฐนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ มูลานิ. ปติฏฺฐา. ปภวาติ อตฺโถ. ยสฺมา เอโก ปุริโส เอกาย องฺคุลิยา สมุทฺโท ทกํ คเหตฺวา มหาชนสฺส มุเข ปกฺขิปิตฺวา จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกสฺส โลณภาวํ สญฺญาเปนฺโต วิย ภควาปิ อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขาราติอาทินา เอกเมว ปจฺจุปฺปนฺนภวํ ปริปุณฺณํ เทเสตฺวา อนมตคฺคสฺส สกลสฺส สํสารวฏฺฏสฺส ปวตฺตึ ญาเปสิ. ปริปุณฺณํ เทเสนฺเตนจ นาม ตสฺส เอกสฺส ภวสฺส เหตุจ เทเสตพฺโพ โหติ. ผลญฺจ เทเสตพฺพํ โหติ. ตตฺถ เหตู นาม ปุริมภเว สิทฺธา อวิชฺชา สงฺขารา. ผลํนาม อนาคตภเว ชาติ. อิติ เอกภววิสยาปิ อยํ เทสนา เอกเทเสน อตีตานาคต สาธารณาจ โหตีติ วุตฺตํ อวิชฺชาสงฺขาราอตีโตอทฺธาติอาทิ. เอตฺถจ อทฺธุโน อทฺธาวนฺตานญฺจ อเภทํ วิย กตฺวา วจนํ ธมฺมโต วิสุํ อทฺธาสงฺขาตสฺส กาลสฺส อภาวํ ทสฺเสติ. กาโลเยว โลกํ ปวตฺเตติ นิวตฺเตตีติ ปวตฺตํ มิจฺฉาวาทญฺจ นีวาเรติ. น หิ สยํ อภาวภูโต กาโล กสฺสจิ ปวตฺตโก นิวตฺตโกจ ภวิตุํ ยุตฺโตติ. กสฺมา ปเนตฺถ เอกเมกสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสฺส อตฺตภาวสฺส ปวตฺตึ ทสฺเสนฺโต ภควา อตีตภเว เหตุญฺจ อนาคตภเว ผลญฺจ ทสฺเสตีติ. อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ นีวารณตฺถํ อตีตเหตุ ทสฺสนํ. อุจฺเฉททิฏฺฐิ นีวารณตฺถํ อนาคตผลทสฺสนํ. สสฺสต ทิฏฺฐินีวารณตฺถํ อุภยทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อเหตุ อปจฺจยา สตฺตา ปวตฺตนฺติ นิวตฺตนฺติ สํกิลิสฺสนฺติ วิสุชฺฌนฺตีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อเหตุทิฏฺฐินาม. พฺรหฺมา ปชาปติ อิสฺสรนิมฺมานาทิวเสน อภูต เหตุทสฺสนํ วิสมเหตุทิฏฺฐินาม. สตฺตา มรเณ อุจฺฉิชฺชนฺติ, อนาคเต ชาตินาม นตฺถีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐินาม. อตฺตานิจฺโจ ธุโว, โสว ภวโต ภวํ สนฺธาวติ สํสรตีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐินาม. เอวํ นิจฺโจ หุตฺวา สนฺธาวนฺโตปน อวิชฺชาทีหิ สาเธตพฺโพ นโหติ. ตสฺมา อวิชฺชาสงฺขาเรหิ ภวนฺตเร ปุน วิญฺญาณุปฺปตฺตึ วทนฺเตน สสฺสตทิฏฺฐิ นีวาริตา โหตีติ.

กสฺมา ปเนตฺถ โสกาทโย องฺเคสุ นคหิตาติ. ชาติยา สติ โสกาทโย เอกนฺเตน สมฺภวนฺตีติ เอวํ ตพฺภาว ภาวิภาว ลกฺขณสฺส อภาวโต. สติปิ หิ ชาติยา รูป โลเก อรูปโลเกจ เต น สมฺภวนฺติ. กามโลเกปิ เกสญฺจิ น สมฺภวนฺติเยวาติ. ยทิเอวํ กิมตฺถํ เตสํ วจนนฺติ. ชาติยาวา อวิชฺชาทิกสฺสวา วุตฺตปฺปการสฺส สกลสฺส วฏฺฏปวตฺตสฺส มหาอาทีนวราสิทสฺสนตฺถนฺติ ทสฺเสตุํ โสกาทิวจนํ ปเนตฺถ นิสฺสนฺท ผลนิทสฺสนนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ นิสฺสนฺทผลนิทสฺสนนฺติ ชาติยา มหาอาทีนว ราสิสงฺขาตสฺส อุทยผลสฺส นิทสฺสนนฺติ อตฺโถ. กสฺมา ปน อิมสฺส ปจฺจุปฺปนฺน ภวสฺส อตีตปจฺจยา เทฺว อวิชฺชา สงฺขารา เอว ปาฬิยํ วุตฺตา. กึ ปน เต เอว เทฺว อิมสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ. อญฺเญปิ โหนฺติเยว. อถ กสฺมา เต ปาฬิยํ น วุตฺตาติ. อวุตฺตานํปิ เตสํ อตฺถโต ลทฺธตฺตาติ. กถญฺจ เต อวุตฺตาปิ ลทฺธาติ. ตพฺภาว ภาวิภาวลกฺขเณน ตทวินาภาวิภาวลกฺขเณนจ ลทฺธาติ ทสฺเสนฺโต อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณนาติอาทิ มาห. เอส นโย ปรตฺถปิ. ตตฺถ อวิชฺชา สงฺขารคฺคหเณนาติ ปาฬิยํ อาทิโต วุตฺเตน อวิชฺชาสงฺขาร วจเนน. ตณฺหุปาทานภวาปิ คหิตา ภวนฺตีติ อวิชฺชาภาเว ภาวโต, อภาเวจ อภาวโต อวิชฺชาคหเณน ตณฺหุปาทานานิปิ คหิตานิ ภวนฺติ. สงฺขารภาเวจ ภาวโต, อภาเวจ อภาวโต สงฺขารคฺคหเณน กมฺมภโวปิ คหิโต ภวตีติ อตฺโถ.

วิภาวนิยํ ปน

กิเลสภาวสามญฺญโต อวิชฺชาคหเณน ตณฺหุปาทานานิ. กมฺมภาว สามญฺญโต สงฺขารคฺคหเณน กมฺมภโว คหิโตติ วุตฺตํ. ตํปิ ยุชฺชติ.

ตถา อวิชฺชา สงฺขารา คหิตา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตทวินา ภาวิภาเวน ตณฺหุปาทานวจเนน อวิชฺชาจ ภววจเนน สงฺขาราจ คหิตาติ อตฺโถ. ลกฺขณธมฺมานํ ลกฺขิตพฺพธมฺเมหิ อวินาภาวิภาวโต ตทวินาภาวิภาเวน ชาติชรา.ล. คหิตนฺติ วุตฺตํ. อิติกตฺวาติ อิมินา การเณน. วีสตาการา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปถมํ เหตุปญฺจกํ เอโก สงฺเขโป. ทุตียํ ผลปญฺจกํ เอโก. ตตียํ เหตุปญฺจกํ เอโก. จตุตฺถํ ผลปญฺจกํ เอโก สงฺเขโปติ จตุสงฺเขปา โหนฺติ. จตฺตาโร สงฺคหา โหนฺตีติ อตฺโถ. จตูสุ ปน สงฺเขเปสุ สิทฺเธสุ ปถเมน ทุตียสฺส ทุตีเยน ตตียสฺส ตตีเยน จตุตฺถสฺสาติ เอวํ ติสฺโส สนฺธิโยปิ สิชฺฌนฺติเยวาติ วุตฺตํ ติสนฺธิ จตุสงฺเขปาจ ภวนฺตีติ. เอตฺถจ เหตุปญฺจกํ ผลปญฺจกนฺติ เอตํ โลกสฺส ปากฏโวหารวเสน วุตฺตํ. เหตุผล สทฺทา ปน ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนปริยายา เอว โหนฺตีติ ทุตียปญฺจกสฺส ปถมํ อุปาทาย ผลปญฺจกตา ตตียํ อุปาทาย เหตุปญฺจกตาจ น น สมฺภวติ. ตถา ตตียสฺสปิ จตุตฺถํ อุปาทาย เหตุปญฺจกตา ทุตียํ อุปาทาย ผลปญฺจกตาจาติ. เอวญฺหิ สติ เหตุโต ผลเมว สิยา. น ผลโต เหตูติ โจทนา อโนกาสาเอว โหตีติ. ทฺวีสุ ปน เหตุปญฺจเกสุ สงฺขารกมฺมภวานํ วิเสโส อฏฺฐกถายํ วุตฺโตเยว. ยถาห-ทานํ ทสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา มาสํปิ สํวจฺฉรํปิ ทานุปกรณานิ สชฺชนฺตสฺส อุปฺปนฺนา ปุริมเจตนาโย อายูหนสงฺขารานาม. ปฏิคฺคาหกานํ ปน หตฺเถ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาปยโต อุปฺปนฺนา เจตนา ภโวติ วุจฺจติ. เอกาวชฺชเนสุวา ฉสุ ชวเนสุ เจตนา อายูหน สงฺขารานาม. สตฺตมชวนเจตนา ภโว. ยากาจิวา ปน เจตนา ภโว. ตํสมฺปยุตฺตา อายูหน สงฺขารานามาติ. กมฺมภโว อุปปตฺติภโวติ เทฺว ภวา ทฺวาทสสุ องฺเคสุ เอกสฺเสว ภว องฺคสฺส อวยวานาม โหนฺตีติ วุตฺตํ กมฺมภวสงฺขาโตภเว กเทโสติอาทิ. เอตฺถจ สงฺขารกมฺมภวานํ วิเสโส วุตฺต นเยเนว เวทิตพฺโพ.

[๒๒๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘กมฺมภวสงฺขาโต ภเวกเทโสติ เอตฺถ อายตึ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา สงฺขาราติ เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ.

เตสํ ทฺวินฺนํปิ ทฺวีสุ เหตุปญฺจเกสุ สงฺคหิตตฺตาติ. ยถา รุตปาฬินเยนวา เอตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อวเสสาจาติ อิทํ ชาติชรามรเณหิ สทฺธึ วิญฺญาณาทิผลปญฺจกํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถจ ยเทตํ ปุพฺเพ ชาติชรามรณคฺคหเณน วิญฺญาณาทิ ผล ปญฺจกํ คหิตํ. ตํ อตฺถโต อุปปตฺติภโวเอว. นหิ ผลปญฺจกโต อญฺโญ อุปปตฺติภโวนาม อตฺถีติ. เอวํ สนฺเตปิ ธมฺมวิภาค รกฺขณตฺถํ อุปปตฺติภวสทฺเทน จตุตฺถปญฺจกํ คหิตนฺติ ยุตฺตํ. ทฺวาทสสุ องฺเคสุ อวิชฺชานาม โมโห. โสจ อกุสลมูลํ. ตณฺหานาม โลโภ. โสจ อกุสล มูลนฺติ วุตฺตํ อวิชฺชา ตณฺหาวเสน เทฺว มูลานีติ. อถวา, มูลนฺติ สีสํ. เทฺว วฏฺฏสีสานีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ปุริมํ ปญฺจกทฺวยํ เอกํ ภวจกฺกํ ปจฺฉิมํ ปญฺจกทฺวยํ เอกํ ภวจกฺกนฺติ กตฺวา ปุริมํ อวิชฺชามูลํ. ตญฺจ ทิฏฺฐิจริตานํวา อปายคามีนํวา จกฺกํ. ปจฺฉิมํ ตณฺหามูลํ. ตญฺจ ราคจริตานํวา สุคติคามีนํวา จกฺกนฺติ ทสฺสิตํ. จกฺกนฺติ ปน ยโต ปฏฺฐาย วฏฺฏสนฺตานสฺส อารพฺโภ โหติ. ตสฺมึ ปุน อาคเตเอว จกฺกํนาม สิยา. ตสฺมา อิธ ทุตีเยน เหตุผล ยุคเฬน สทฺธึ สพฺพํ เอกเมว จกฺกนฺติ ยุตฺตํ.

กสฺมา ปเนตฺถ อาคมนสมฺภาเรสุ อวิชฺชาเอว สีสํ กตฺวา วุตฺตา. คมนสมฺภาเรสุจ ตณฺหาเอว. นนุ อุภยตฺถ อุภยํปิ สีสํ กตฺวา วตฺตพฺพนฺติ. วุจฺจเต, สุขเวทนาสทิโส หิ ตณฺหาย อาหาโรนาม นตฺถิ. ตสฺมา เวทนงฺคโต ปรํ วฏฺฏงฺคํ ฆเฏนฺเตน เวทนา นุรูปาตณฺหาเอว วตฺตพฺพา. น อวิชฺชาติ คมนสมฺภาเรสุ ตาว อวิชฺชาย โอกาโส นตฺถิ. สพฺพปถมํ อารพฺภฏฺฐาเนจ สพฺพปธานา อวิชฺชาเอว วตฺตพฺพา โหติ. สาจ สงฺขารุปฺปาทเน อวิรชฺฌนกงฺคภูตาติ น เตสํ อนฺตเร เอกสฺส องฺคสฺส อตฺถาย กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อาคมนสมฺภาเรสุ ตณฺหาย โอกาโส นตฺถีติ. อยญฺหิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนานาม ปธานงฺคปริคฺคห วเสน ปวตฺตา. น ลพฺภมาน สพฺพธมฺม ปริคฺคห วเสนาติ.

ยํ ปน วิภาวนิยํ

ปุพฺพนฺตสฺส อวิชฺชามูลํ. อปรนฺตสฺส ตณฺหามูลนฺติ วุตฺตํ.

ตตฺถ ปุพฺพนฺตสฺสาติ ปุพฺพสฺส เหตุผลโกฏฺฐาสสฺส. อปรนฺตสฺสาติ ปจฺฉิมสฺส เหตุผล โกฏฺฐาสสฺสาติ อตฺโถติ. กสฺมา ปเนตานิ เทฺวมูลานินาม โหนฺตีติ อาห –

เตสเมวจ มูลานํ, นิโรเธน นิรุชฺฌตีติ.

เตสํ สมุทเยน สกลวฏฺฏํ สมุเทติ. นิโรเธนจ นิรุชฺฌติ. ตสฺมา ตานิ เทฺวมูลานินามาติ วุตฺตํ โหติ. เกจิ ปน ปฏิโลม ปฏิจฺจสมุปฺปาท ทสฺสนเมตนฺติ วทนฺติ. ปฏิโลม ปฏิจฺจ สมุปฺปาโทนาม อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทิโก นิโรธวาโร. อิทานิ โสกาทิ วจนํ น เกวลํ นิสฺสนฺทผล นิทสฺสนตฺถเมว โหติ. อถโข ชรามรเณน สทฺธึ เอกํ องฺคํ หุตฺวา อุปริ วฏฺฏมูลธมฺมปฏิปาทกานํ ทุกฺขธมฺมานํ นิทสฺสนตฺถํปิ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ชรามรณ มุจฺฉายาติอาทิ มาห. ตตฺถ มุจฺฉาสทฺเทน โสกาทีนํ คหณํ. เตปิ หิ สยํ อาสวสมฺภูตา หุตฺวา ปุน อาสวุปฺปาทาย ปจฺจยา โหนฺตีติ เอเตน เตสํ ชรามรณงฺเค คหณํ สิทฺธํ ภวติ. ชรามรณมุจฺฉาย อภิณฺหโส ปีฬิตานํ พาลานํ อาสวา อภิณฺหโส สมุปฺปชฺชนฺติ. อาสวานํสมุปฺปาทาอวิชฺชาจ ปวฑฺฒติ. อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโยติ หิ วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ปุน อาพนฺธเมว วฏฺฏนฺติ อตฺโถ. เอตฺถจ –

นานา พฺยสนผุฏฺฐสฺส, โสกาทีนํ ปวตฺติโต;

อวิชฺชา ตณฺหา วฑฺฒนฺติ, ยโต วฏฺฏํ ปวตฺตตี ติปิ.

วตฺตพฺพํ. ยถาห-กตโมจ ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส วิปาโก. สมฺโมหเวปกฺกํ วาหํ ภิกฺขเว ทุกฺขํ วทามิ. ปริเยฏฺฐิเวปกฺกํวาติ ตตฺถ สมฺโมโห อวิชฺชา. ปริเยฏฺฐิ ตณฺหา. ตทุภยํ วิปากํ เอตสฺสาติ กตฺวาชรามรณโสกาทิกํ ทุกฺขํ สมฺโมหเวปกฺกํ ปริเยฏฺฐิเวปกฺกนฺติจ วุจฺจตีติ. ตตฺถ สมฺโมโหนาม ญาติพฺยสนา ทินา ผุฏฺโฐโสจติ ปริเทวติ อุรตาฬิ กนฺทติ, สมฺโมหํ อาปชฺชตีติ เอวํ อาคโต สมฺโมโห. ปริยิฏฺฐินาม ยถา ชิคจฺฉาติ ปีฬิโต. โภชนํ ปตฺเถติ ปริเยสติ ปิปาสาภิปีฬิโต. ปาณิยํ ปตฺเถติ ปริเยสติ, เอวํ เกนจิ ทุกฺเขน ผุฏฺโฐ สุขํ ปตฺเถติ ปริเยสตีติ เอวํ ปวตฺตา ปริยิฏฺฐิตณฺหา. เอตฺถ ปน ยสฺมา ชรามรณสทิสํ มหนฺตํ วิสฏํ นิยตญฺจ อิมสฺส โลกสฺส ทุกฺขฏฺฐานํนาม นตฺถิ. ทุกฺขนิสฺสรณตฺถญฺจ สตฺถุสาสนํ. ตสฺมา อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา ชรามรณนิทานา โหติ. ยถาห-กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติจ ชิยฺยติจ มิยฺยติจ จวติจ อุปปชฺชติจ. อถจ ปนิมสฺสํ ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ นปฺปชานาติ ชรามรณสฺสาติอาทิ. เยสุ ปน องฺเคสุ อาทิโต ปฏฺฐาย ญาเตสุ ชรามรณํ สมูลํ ขนิตฺวา ตโต อตฺตานํ โมเจตุํ สกฺโกติ. ตานิ ทสฺเสตุํ ชาติอาทีนิ ปุริมานิ องฺคานิ เทสิตานิ. อปิจ. เอกสฺมึ ภเว ฐตฺวา อาคมนสมฺภาเรหิจ คมนสมฺภาเรหิจ อาคติยาจ คติยาจ สทฺธึ อตฺตภาวนิพฺพตฺติยา ทสฺสิตาย อตีเต อนาคเตจ สกลสํสาเร ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ตสฺส ตสฺส อตฺตภาวสฺส นิพฺพตฺติ ทสฺสิตาเอว โหติ. สพฺพานิจ ทิฏฺฐิคตานิ นิวตฺติตานิ. ภวจกฺกญฺจ อนาทิมนฺตํ หุตฺวา อาพนฺธติเยว. ตสฺมา ชรามรณวจเนนวา โสกาทิวจเนนวา อวิชฺชํ อจินฺเตตฺวา วฏฺฏปวตฺตสฺส มหาอาทีนวราสิทสฺสนเมว ปจฺเจตพฺพนฺติ. อิจฺเจวนฺติอาทิ นิคมนํ. อิจฺเจวํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทินา นเยน ปฐเปสีติ สมฺพนฺโธ. อิจฺเจวํ อาพนฺธํ อนาทิกํ เตภูมกํ วฏฺฏนฺติปิ โยเชนฺติ.

ตตฺถ อิจฺเจวํ อาพนฺธนฺติ ชรามรณมุจฺฉายาติอาทินา วุตฺต นเยน ปุนปฺปุนํ อาพนฺธํ. อนาทิกนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อวิชฺชา อาทิมฺหิ วุตฺตาติ. วุจฺจเต, วฏฺฏสฺส อาทิภูตตฺตา สา อาทิมฺหิ วุตฺตา น โหติ. วฏฺฏกถาย สีส ภูตตฺตาเอว สา อาทิมฺหิ วุตฺตา. เอวํ วุตฺตาย ปน ตาย วฏฺฏสฺส อนาทิกภาโวปิ ทสฺสิโต. อวิชฺชา หิ นาม พหิทฺธา น ลพฺภติ. สตฺตสนฺตาเน เอว ลพฺภตีติ ปจฺจกฺขโตว สิทฺธเมตํ. ตสฺมา อิธ อตีตภเว อวิชฺชาย สิทฺธาย ตสฺสาอธิฏฺฐานภูโต อตฺตภาโวปิ ตสฺมึ ภเว สิชฺฌติเยว. สิชฺฌนฺโต จ อิมสฺสํ ทสโนยํ วุตฺต นเยน อญฺญาย อวิชฺชาย เอว สิชฺฌติ, น อญฺญถา. เอวญฺจ สภิ ปุน ตสฺสปิ อธิฏฺฐานภูโต อตฺตภาโว สิชฺฌติเยวาติ อวิชฺชา อตฺตภาโวจาติ อุภยํ เปตํ อนวฏฺฐิตํ อนาทิกเมว โหตีติ. วฏฺฏสฺส ปน ติวิธสฺสปิ ปธานปจฺจยภูตตฺตา สา วฏฺฏกถาย สีสภูตา โหติ. ยทิ สา วฏฺฏสฺส อาทิภูตา น โหติ. อถ ตสฺสาปิ ปจฺจโย วตฺตพฺโพติ. สจฺจํ. ตสฺสา ปน ปจฺจเย วุตฺเตปิ ตสฺส ปจฺจยสฺสปิ ปจฺจโย วตฺตพฺโพติ อาคจฺฉติเยว. เอวญฺจ สติ ตสฺส ตสฺสาติ นิฏฺฐานเมว นปญฺญา เยยฺยาติ. อญฺญตฺถ ปน วุตฺโตเยว. ยถาห-อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโยติ. ยถาจาห-อวิชฺชํ ปาหํ ภิกฺขเว สาหารํ สนิทานํ วทามิ. โกจสฺสา อาหาโร. ปญฺจนีวรณา ติสฺส วจนียนฺติ. ยถาจาห-อวิชฺชา ปจฺจโย, สงฺขารา ปจฺจยุปฺปนฺนา. อุภยเมตํ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนนฺติ. ปฐเปสีติ ปญฺญาเปสิ เทเสสีติ อตฺโถ. [ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย.]

๑๖๗. อิทานิ ปฏฺฐานนยํ ทสฺเสตุํ เหตุปจฺจโยติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถเหตุจ โส ปจฺจโยจาติ เหตุปจฺจโย, เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ เกนฏฺเฐน เหตูติ มูลฏฺเฐน, โกจ มูลฏฺโฐติ. รุกฺขานํ รุกฺขมูลสฺส วิย ภูมิยํ สหชาตธมฺมานํ อารมฺมเณสุ สุปฺปติฏฺฐิ ตภาวสาธนฏฺโฐ มูลฏฺโฐนาม. สหชาตธมฺมานํ กุสลาทิ ภาวสาธนฏฺโฐ มูลฏฺโฐนามาติปิ วทนฺติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. สทฺทตฺถโต ปน หิโนนฺติ วุทฺธิวิรุฬฺหิเวปุลฺลปตฺติวเสน สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหนฺติ สหชาตธมฺมา เอตฺถ เอเตนวา อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาตินา ถามพลสมฺปนฺเนนาติ เหตุ. ปจฺจย สทฺโท ปน อุปการกฏฺโฐ. อุปการโกติจ สยํ ยาทิเสน สภาเวน อุปลพฺภมาเน อนุปฺปนฺนาวา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปนฺนาวา ติฏฺฐนฺติ ฐิตาวา อุปรุปริวุทฺธิวิรุฬฺหิยา ปจฺจยตฺตํ อุปคจฺฉนฺติ. ตาทิ เสนสภาเวน อุปลทฺธิเยว. นหิ สภาวธมฺเมสุ อีหาวา พฺยาปาโรวา อุปลพฺภติ. เยน กตฺตาวา กาเรตาวา อุปลพฺเภยฺยาติ. ตถา อุปลทฺธิยํ ปน สติ อนุรูปานํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ อนุปฺปนฺนานํวา อุปฺปชฺชนโต อุปฺปนฺนานํวา ฐิติภาวปตฺติโต ฐิตานํ วา อุปรุปริวุทฺธิวิรุฬฺหิยา ปจฺจยตฺตุปคมนโต สุฏฺฐุ กรานฺโต วิย สาเธนฺโต วิย โหตีติ กตฺวา อุปการโก เตฺวว วุจฺจตีติ. อิติ อารมฺมเณ ถิรภาววุทฺธิ วิรุฬฺหิภาวสาธน สงฺขาเตน มูลภาเวน อุปการกา ฉเหตุธมฺมา เหตุปจฺจโย นาม.

อารมนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สุฏฺฐุ รตึ อนุภวนฺตา วิย อชฺโฌลมฺพมานา ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ อารมฺมณํ. อารมฺมณภาเนว อุปการกา ฉฬารมฺมณธมฺมา อารมฺมณปจฺจโย. อธิปติ สทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อธิปติ ภาเวน อุปการโก ธมฺโม อธิปติปจฺจโย. โส ทุวิโธ อารมฺมณาธิปติ สหาชาตาธิปติวเสน. อารมฺมณธมฺมาปิ หิ เกจิ ครุกตา อตฺตโน อารมฺมณิกธมฺเม สามิโน วิย ทาเส อตฺตโน วเสวตฺตยมานา อตฺตนิ นิจฺจํ นินฺนโปณปพฺภาเรเอว กโรนฺตีติ. นตฺถิ อนฺตรํ เอตสฺสาติ อนนฺตโร, อนนฺตรภาเวน อุปการโก ธมฺโม อนนฺตรปจฺจโย. สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน อุปการโก ธมฺโม สมนนฺตรปจฺจโย. อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ ธมฺมโต วิเสโส นตฺถิ. อตฺถโต ปน ปุริมจิตฺเต นิรุทฺเธปิ ปจฺฉา สนฺตานํ อุจฺฉิชฺชิตุํ อทตฺวา สนฺตานานุพนฺธวเสน สารมฺมณธมฺม ภาเวน อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนํ อนนฺตรปจฺจยตา. ธมฺมนฺตเร อุปฺปาทิยมาเนปิ ยํกิญฺจิ ธมฺมํ อนุปฺปาเทตฺวา ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจฏฺฐานานํ ปฏิปาฏิยา จิตฺตนิยามํ นาม สาเธตฺวา อนุรูปสฺเสว ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนํ สมนนฺตรปจฺจยตาติ. เอวญฺหิ สติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส อสญฺญสตฺตา จวนฺตสฺสจ ปุริมปจฺฉิมภาคปวตฺตานํ จิตฺตุปฺปาทานํปิ อนนฺตรตา สมนนฺตรตาจ อุปปนฺนา โหตีติ. นหิ อภาว ภูโต อนฺตเร กาโล เตสํ อนฺตรํ กโรตินาม. นจ อญฺญสนฺตานภูโต อนฺตเร รูปธมฺโม. อญฺญญฺหิ รูปสนฺตานํ, อญฺญํ อรูปสนฺตานํ. อฏฺฐกถายํ ปน กาลานนฺตรตา สมนนฺตรปจฺจโยติ วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สณฺฐานาภาวโต สุฏฺฐุ อนนฺตราติ สมนนฺตราติ วุตฺตํ. เอเตน ยถาสณฺฐานวนฺตานํ รูปธมฺมานํ อนนฺตรตานาม มชฺเฌ ปริจฺเฉทสหิตาเยว โหติ. น ตถา สณฺฐานรหิตานํ อรูปธมฺมานํ. ตสฺมา ปุริมปจฺฉิมานํ เตสํ เอกีภูตานํ วิย ปวตฺติสมนนฺตรตานาม. ตถา ปวตฺตน สมตฺถตา สมนนฺตรปจฺจยตาติ ทสฺเสติ.

เย ปน ธมฺมา อตฺตนิ ชาเต เอว ชายนฺติ, โน อชาเต. อตฺตนา สเหวจ ชายนฺติ, โน ปุเร ปจฺฉาจ, เตสํ ชาตตฺถาย วิย สยํ เตหิ สห ชาตภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตปจฺจโย. ปกาสสฺส ปทีโป วิย. ปทีปชาลญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ ปกาสสงฺขาเตน อาโลเกน สเหว อุปฺปชฺชตีติ. อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนฺตํ ติทณฺฑํ วิย อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนวเสน อุปการโก ธมฺโม อญฺญมญฺญปจฺจโย. เอวญฺจ สติ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปุริเมน สห วิเสโส ปากโฏ โหติ. นหิ สห ชาตสทฺโท เอวรูปํ อญฺญมญฺโญปตฺถมฺภนํ โพเธตีติ. นิสฺสยนฺติ เอตฺถาติ นิสฺสโย. นิสฺสยภาเวน อุปการโก ธมฺโม นิสฺสยปจฺจโย. โส ปน สหชาตนิสฺสโย วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโยติ ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ สหชาโตว สมาโน ปฏโกฏฺฐโก วิย จิตฺตกมฺมานํ ปติฏฺฐาภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตนิสฺสโย. ปถวี วิย ติณรุกฺขาทีนํ ปุเร ชาโต หุตฺวา อธิฏฺฐานภาเวน อุปการโก วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย. พลวตโร ปน นิสฺสโย อุปนิสฺสโย. ยถา หิ สาลิภตฺตสฺส อุปฺปตฺติยา สูโทวา อุกฺขลิวากฏฺฐํวา อคฺคิวานิสฺสโย เอว โหติ, น อุปนิสฺสโย. สาลิเขตฺตวุฏฺฐิธารา เอว ปน อุปนิสฺสโย, น หิ ตาสุอสติ ภตฺตุปฺปตฺติยา สูทาทีนํปิ ถาโมนาม อตฺถีติ. ตถา ยหึ ปจฺจเย อสติ นิสฺสยธมฺมาปิ นตฺถิ. กุโต นิสฺสิตธมฺมา. โส ปจฺจโย นิสฺสยโตปิ พลวตรฏฺเฐน อุปนิสฺสโยติ วุจฺจตีติ.

โส ปน อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโยติ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ ครุกตา อารมฺมณ ธมฺมา ครุกตตฺตาเอว อธิปติภูตา พลว นิสฺสยภูตาจ โหนฺติ. อนนฺตรปจฺจยธมฺมาจ เตหิ วินา จิตฺตสนฺตานปวตฺติยา เอว อภาวโต พลวนิสฺสยาเอว โหนฺติ. ปกตูปนิสฺสโยติ เอตฺถ ปน ปกโต อุปนิสฺสโยติ ปกตูปนิสฺสโย. ปกโตติจ ยถา กเต สติ อนุรูเป กาเล ตสฺมึสนฺตาเน เอกนฺเตน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ปาตุภวนฺติ, ตถา สุฏฺฐุ กโตติ อตฺโถ. กรณญฺเจตฺถ สทฺธา สีลํ สุตํ จาโค ปญฺญาติจ ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนาติจ วุตฺตานํ ธมฺมานํ อตฺตโน สนฺตาเน ปุพฺพภาเค วุตฺตปฺปกาเรน สุฏฺฐุ อุปฺปาทนํ. กายิกํ สุขํ กายิกํ ทุกฺขํ ปุคฺคโล อุตุ โภชนํ เสนาสนนฺติ เอวํ วุตฺตานํ ธมฺมานํ สุฏฺฐุ อุปเสวนญฺจ เวทิตพฺพํ.

ปุเรตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา วตฺตมานภาเวน อุปการโก ธมฺโม ปุเรชาตปจฺจโย. โส ทุวิโธ อารมฺมณปุเรชาต นิสฺสย ปุเรชาต วเสน. นิสฺสยารมฺมณธมฺมา เอว หิ เกจิ ปุเรชาต ตามตฺตวิสิฏฺฐา ปุเรชาตปจฺจโยติ วุตฺตาติ. อาจริยานนฺทตฺเถเรน ปน นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา ปุเรชาตากาเรน อุปการกตา ปุเรชาตปจฺจยตาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ ปุเร ชาตตาวิสิฏฺเฐหิ นิสฺสยารมฺมณสตฺติวิเสเสหิ อญฺโญ วิสุํ ปุเรชาตสตฺติวิเสโสนาม นทิสฺสติเยว. ปุเร โรเปตฺวา ชาตานํ รุกฺขโปตกานํ วิย ปจฺฉา อาสิญฺจิยมานํ อุทกํ ปุเร ชาตานํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺมานํ วุทฺธวิรุฬฺหภาวญฺจ ปจฺฉาปิ อตฺตนา สทิสสฺส รูปสนฺตานสฺส ปวตฺติยา ปจฺจยภาวญฺจ ปาเปตฺวา อุปตฺถมฺภนวเสน อุปการโก ปจฺฉาชาโต อรูปธมฺโม ปจฺฉา ชาตปจฺจโย. อฏฺฐกถายํ ปน คิชฺฌโปตกสรีรานํ อาหาราสา เจตนาวิยาติ วุตฺตํ. มูลฏีกายญฺจ เอเตน มโนสญฺเจ ตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหิ อรูปธมฺเมหิ รูปกายสฺส อุปตฺถมฺภิต ภาวํ ทสฺเสติ, เตเนว อาหาราสา วิยาติ อวตฺวา เจตนาคหณํ กโรตีติ วุตฺตํ. สา ปน ปจฺฉาชาตา สสมฺปยุตฺตา อาหาราสา เจตนา ปุเรชาตานํ เตสํ คิชฺฌสรีรรูปานํ จิรกาลํ กพฬีการาหาเรน วินาปิ อมิลาต ภาวํ อุปรูปริจ วุทฺธวิรุฬฺหรูปสนฺตานุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาวํ ปาเปตฺวา อุปตฺถมฺภติเยว. ยสฺมา สุปากเฏน ปจฺฉาชาตปจฺจเยก เทเสน สกลสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺส สาธนตฺถาย อยํ อุปมา อิธ วุตฺตา วิย ทิสฺสติ. เจตนา คหณญฺจ ปจฺฉาชาต ปจฺจยํ ปตฺวาปิ เจตนาเอว ปธานา ชาตาติ ทสฺสนตฺถํ คหิตนฺติ น น สกฺกา วตฺตุํ. เอวญฺหิ สติ ปจฺฉาชาตสฺส อตฺถสฺส ปจฺฉา ชาตาย เอว อุปมาย สาธนํ อุปปนฺนํ โหตีติ. ยถาวุตฺต ฏีกาปาเฐปิ อยมตฺโถ ลพฺภติเยว.

อาเสวนฺติ ตํ สุฏฺฐุ ภชนฺติ อปราปรํ อุปฺปชฺชมานา ธมฺมา สุฏฺฐุ เสวมานา วิย ภชมานา วิย ตสฺส ปุริมสฺส สพฺพปาริปูรํ อาการํ คเหตฺวา เอว ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนฺตีติ อาเสวนํ. อาเสเวติวา เต ธมฺเม อตฺตโน ปริวาสํ สุฏฺฐุ คาหาเปติ. วฑฺเฒตีติวา อาเสวนํ. อปิจ กุสลาทิภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส อนนฺตรธมฺมสฺส ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนํ อตฺตสทิสสฺสวา อตฺตสทิสภาวาปาทนํ วาสนํ อาเสวนฏฺโฐติ มูลฏีกายํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปโยเคน กรณียสฺสาติ เอเตน อาวชฺชนทฺวยญฺจ สพฺพวิปากธมฺเมจ นิวตฺเตติ. นหิ อาวชฺชน ทฺวยสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานสฺสปิ วฑฺเฒตุํวา หาเปตุํวา ปโยเคน กรณียตานาม อตฺถิ ปริทุพฺพลตฺตา. วิปาเกสุจ อริยผลานิ ปริกมฺมปโยเคน กรณียานิปิ มคฺคเจตนานุภาเวน วินา เกวเลน เตน ปโยเคเนว สาเธตพฺพานิ น โหนฺติ. เกวลํ กมฺมเวเคน สนฺตาเน ปาติเตสุ โลกิยวิปาเกสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนนฺติ อุปรุปริ ปคุณ พลวภาวาปาทเนน สห ปวตฺตนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวญฺหิ สติ ปริยตฺติธมฺม วิชฺชาสิปฺปุคฺคหเณสุ ปุริมาภิโยโค วิย อาเสวนฏฺเฐน อนนฺตเร ปวตฺตานํ สชาติยานํ ธมฺมานํ ปคุณพลวภาวาย อุปการโก ธมฺโม อาเสวนปจฺจโย นามาติ สิทฺธํ โหตีติ.

กายงฺควาจงฺคจิตฺตงฺคาภิสงฺขรณภูเตน จิตฺตปฺปโยคสงฺขาเต น กิริยาภาเวน อุปการโก ธมฺโม กมฺมปจฺจโย. โส ทุวิโธ สหชาตนานากฺขณิกวเสน. ตตฺถ เชฏฺฐสิสฺส มหา วฑฺฒกิอาทโย วิย สกิจฺจปรกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตา สพฺพาปิ สหชาตเจตนา สหชาตปจฺจโย. ยถา ปน อิตฺถิปุริสานํ สกึ สนฺนิปาตปฺปโยโค กามสุขานุภวนกิจฺจญฺจ กาลนฺตเร ปุตฺตปาตุภาวตฺถายวตฺถุมฺหิ พีชนิธาน กิจฺจญฺจ สมฺปาเทติ. เอวเมวํ ยถาวุตฺตาภิสงฺขรณกิจฺจญฺจ ตทภิสงฺขรณเวคชนิตํ กาลนฺตเร วิปากกฏตฺตารูปานํ ปาตุภาวตฺถาย สนฺตาเน กิริยา วิเสสนิธาน กิจฺจญฺจ สมฺปาเทตฺวา นิรุทฺธา กุสลากุสล เจตนา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโยนาม. วิปจฺจนมตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิปากปจฺจโย. วิปจฺจน ภาโวจ นาม โลเก สพฺเพสํ ปุปฺผผลาทีนํ สุฏฺฐุ วิปกฺกภาวํ ปตฺตกาเล สพฺพากาเรน มนฺทภาโว โหติ. เอวํ นิรุสฺสาหสนฺต ภาวสงฺขาเกน มนฺทมนฺทากาเรน สนฺตาเน ปาตุภาโว. ตโตเยวจ วิปากานํ ปวตฺติ อวิภูตา โหติ. สพฺพรตฺตึ นิทฺทายนฺตสฺส ปุริมภวสิทฺเธ กมฺมาทิ อารมฺมเณ ปวตฺตานิปิ ตานิ วุฏฺฐิตกาเล กิญฺจิชานนจิตฺต ปวตฺติยา ปจฺจยา นโหนฺตีติ. ปญฺจวิญฺญาณาทีนิ ปน ปจฺฉาชานนจิตฺต ปวตฺติยา ปจฺจยา โหนฺตานิปิ วตฺถารมฺมณ ฆฏฺฏนานุภาว พเลน สเหว โหนฺติ. น เตสํ อุสฺสาหพฺยาปารมตฺต วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อรูปิโน ตโย อาหารา สหชาตธมฺมานํ ชนนฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐนจ, กพฬีการาหาโร ปน อิมสฺส จตุสมุฏฺฐานิ กสฺส กายสฺส อุปตฺถมฺภนฏฺเฐเนว อุปการกตา อาหารปจฺจโย. อปิจ, อาหารฏฺโฐนาม อุปตฺถมฺภนปฺปธาโน โหติ. เตเนว หิ ปาฬิยํ กพฬีกาโร อาหาโร อาหารสมุฏฺฐานสฺส รูปสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ อวตฺวา อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยเตฺวว วุตฺตํ. ตสฺมา อรูปาหารานํปิ อาหารฏฺโฐ อุปตฺถมฺภนวเสเนว เวทิตพฺโพ. ชนยนฺตาปิ หิ อาหารา อตฺตนา ชนิตานญฺจ ตทญฺเญสญฺจสนฺตานฏฺฐิติยา ปจฺจยภาวตฺถาย อุปตฺถมฺภเนน สเหว ชเนนฺตีติ.

อิสฺสริยฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม อินฺทฺริยปจฺจโย. โส ติวิโธ สหชาตาทิวเสน. ตตฺถ สหชาตธมฺมานํ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อิสฺสรภูตา อรูปินฺทฺริยธมฺมา สหชาตินฺทฺริยปจฺจโย. ปจฺฉา ชาตานํ ปญฺจวิญฺญาณ ธมฺมานํ ทสฺสนาทิ กิจฺเจสุ อิสฺสรภูตา ปุเร ชาตา ปญฺจปสาทินฺทฺริยธมฺมา ปุเร ชาตินฺทฺริยปจฺจโย. สหชาตานํ กฏตฺตารูปานํ จิรตรปวตฺติยํ อิสฺสรภูตํ รูปชีวิตํ รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย. กสฺมา ปเนตฺถ ภาวินฺทฺริยทฺวยํ อิธ น คหิตนฺติ. วุจฺจเต, ยสฺส ชนกตฺตํวา อุปตฺถมฺภกตฺตํวา อนุปาลกตฺตํวา อตฺถิ. โส ปจฺจยธมฺโมนาม. ภาวทฺวยสฺส ปน สหชาต ธมฺมานํ อตฺถาย เอตํ ตยํปิ นตฺถิ. เกวลํ ปน ตํสหิเต สนฺตาเน กมฺมาทีหิ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปวตฺตมานานํ จตุสมุฏฺฐานิกธมฺมานํ อิตฺถาการาทิวเสเนว โย ปวตฺตินิยโม อตฺถิ, โส ภาวรูปา นุภาเวน สิทฺโธ. ตสฺมา เตสํ ธมฺมานํ ตาทิเส นิยามกิจฺเจ อิสฺสรตฺตาเยว ทฺวยํ อินฺทฺริยํนาม โหติ. น อินฺทฺริยปจฺจยตฺเต นาติ ตํ อิธ นคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ตสฺมึ ภุสํ ทฬฺหํ นิปติตฺวา วิย ฌายนฏฺเฐน โอโลกนฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม ฌานปจฺจโย. ทุคฺคติ สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม มคฺคปจฺจโย. เอตฺถจ เยนเยน สมฺมาทสฺสนาทินา ลกฺขณวิเสเสน สมฺปนฺนตฺตา กุสลภูตา สมฺมาทิฏฺฐาทโย สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐน มคฺคปจฺจยานาม โหนฺติ. อพฺยากตภูตานํปิ เตสํ โส โส ลกฺขณวิเสโส อตฺถิเยวาติ เตสมฺปิ เตเนวฏฺเฐน มคฺคปจฺจยตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สติปิ มคฺคงฺคานํ ตํตํ สมฺปาปกฏฺเฐนจ อุปการกตฺเต ตํสมุฏฺฐิตานํ รูปธมฺมานํ โส อตฺโถ น ปาปุณาติ. เตสํ ปน มคฺคปจฺจยธมฺเมหิ สมุฏฺฐิตตฺตาเยว มคฺคปจฺจยุปฺปนฺนตา ปจฺเจตพฺพา. เอสนโย เหตุกมฺมินฺทฺริยฌาน ปจฺจเยสุปีติ.

เอกุปฺปาทตาทีหิ ปกาเรหิ สมํ เอกีภูโต วิย หุตฺวา อญฺญมญฺญยุตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม สมฺปยุตฺตปจฺจโย. สมาเนปิ สหชาตภาเวน นิสฺสย นิสฺสิต ภาเวนจ ยุตฺตภาเว เอกุปฺปาทตาทิกสฺส สมฺปโยคลกฺขณสฺส วิรหโต วิปฺปยุตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิปฺปยุตฺตปจฺจโย. ยตฺถ สมฺปยุตฺตา สงฺกา สมฺภวติ, ตตฺเถว ตทาสงฺกา วิคมนตฺถํ อยํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโยนาม วุตฺโตติ ตทาสงฺขา รหิเตสุ อารมฺมณานนฺตราทีสุ วิปฺปยุตฺตปจฺจยปสงฺโค นตฺถีติ เวทิตพฺโพ. เหฏฺฐาวุตฺตปฺปกาเรสุ เอว ปจฺจยธมฺเมสุ โย โย อตฺถิตา สงฺขาเตน ขณปจฺจุปฺปนฺน สมงฺคิภาเวน ตาทิสสฺเสว ขณปจฺจุปฺปนฺน สมงฺคิโน ธมฺมสฺส สหชาตาทิวเสน อุปการโก โส โส อตฺถิปจฺจโย. ยสฺมึ วิชฺชามาเน สติ อญฺโญ อุปฺปชฺชิตุํ โอกาสํ นลภติ. โส ตสฺส อญฺญสฺส โอกาสทาน สงฺขาเตน สยํ อนฺตรหิตภาเวน อุปการโก ธมฺโม นตฺถิปจฺจโย. อยํปิ วิสุํ สตฺติวิเสโส น โหติ. เตเนว จิตฺเตน คจฺฉติ นิสีทติ ติฏฺฐตีติอาทินา ปจฺฉิมจิตฺเต ฐิตานํปิ ปุริมจิตฺตํ วตฺตติเยวาติ โลกสฺส อภิมาโน โหติ. ตสฺมา ยตฺถ อตฺถิตาสงฺกา สมฺภวติ. ตตฺถ ตทาสงฺกา นิวตฺตนตฺถํ อยํ ปจฺจโย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

วินาสํ คโต วิคโต. ยสฺมึ อวิคเต อญฺโญ อุปฺปชฺชิตุํ โอกาสํ นลภติ, โส ตสฺส โอกาสทานสงฺขาเตน สยํ วิคตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิคตปจฺจโย. วตฺตมานตา สงฺขาเตน อวิคตภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อุปการโก ธมฺโม อวิคตปจฺจโย. ปุริมปจฺจย ทุกเมว เจตฺถ นานตฺถ ปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ ญาณวิสทตฺถญฺจ ปริยายนฺตเรน วิคตทุกํนาม กตฺวา เทสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต. นตฺถีติ อยํ ทุตีโย อนฺโตติอาทินา นานาอตฺถทีปกา อตฺถิ นตฺถิ สทฺทา สาสเน โลเกจ ทิสฺสนฺติ. ปุพฺเพ วุตฺตสฺเสว จ อตฺถสฺส ปุน ปริยายนฺตเรน วจนํ โสตูนํ ญาณวิสทตฺถาย โหตีติ. ฏีกาการา ปน พหุํ เตสํ ปจฺจย ทุกานํ นานตฺถสมฺภวํ วณฺเณนฺติเยวาติ. [ปจฺจยุทฺเทโส]

๑๖๘. อิทานิ ยถา อุทฺทิฏฺเฐ จตุวีสติปจฺจเย ปถมํ ฉหิ ราสีหิ สงฺคเหตฺวา ปุน ราสีนํ อนุกฺกเมน เตสํ ปจฺจยานํ นิทฺเทสํ ทสฺเสนฺโต ฉธานามนฺตุนามสฺสาติ คาถาทฺวย มาห. นามํ นามสฺส ฉธา ฉพฺพิเธหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. นามํ นามรูปีนํ ปญฺจธา. ปุน นามํ รูปสฺส เอกธา, รูปํ นามสฺส เอกธาเอว. ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺส ทุวิธา, ทฺวยํ นามรูปํ ทฺวยสฺเสว นามรูปสฺส นวธาติ เอวํ ฉกฺกปญฺจกาทิวเสน ปจฺจยา ฉพฺพิธา โหนฺติ. กถํ โหนฺตีติ โยชนา.

[๒๒๙] ยํปน วิภาวนิยํ

‘‘ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺส ทฺวิธา ทฺวิปการา ปจฺจยา โหนฺตีติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ.

ปจฺจยกถา หิ นาม ปจฺจยโต ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปจฺจยสตฺติโตติ ตีหิ ปกาเรหิ วุตฺตาเยว สุวุตฺตา โหตีติ. ยสฺมา ปน อนนฺตราทิปจฺจยานาม จิตฺตสนฺตานสฺส อวิจฺเฉทาย กิจฺจฏฺฐานานุกฺกมปฏิปาทนาย เอว จ โหนฺติ. ตสฺมา กุสลาทีสุ อรูปธมฺเมสุ โยโกจิ ธมฺโม ยสฺส กสฺสจิ อวิรุทฺธสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย น น โหตีติ วุตฺตํ อนนฺตรนิรุทฺธาจิตฺตเจตสิกาธมฺมาติอาทิ. ตตฺถ อวิรุทฺธสฺสาติเอเตน อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ กุสลากุสลานํ โสมนสฺสโทมนสฺสานญฺจ อญฺญมญฺญํ อนนฺตร ปจฺจยปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. ปฏุปฺปนฺนานนฺติ ปุนุปฺปนฺนานํ ปฏิปาฏิยา อุปฺปนฺนานํวา. ปุนปฺปุนํ สนฺตานปริภาวนาวเสน ปวตฺโต อาเสวนปจฺจโยนาม, เกวลํ ปโยคสาธนีเยสุ ชวเวค สหิเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอว ลพฺภตีติ วุตฺตํ ปุริมานิ ชวนานีติอาทิ. ตตฺถ ชวนานีติ มคฺคผลชวนวชฺชานิ โลกิย กุสลา กุสลกฺริยชวนานิ ปจฺฉิมานํชวนานนฺติ ผลชวนวชฺชานํ กุสลากุสลกฺริยชวนานํ. ภินฺนชาติกา หิ ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สพฺพาการปาริปูรํ ปริวาสํนาม คเหตุํวา คาหาเปตุํปา น สกฺโกนฺติ. ยทิ สกฺกุเณยฺยุํ, ชาติมตฺเตนปิ ธมฺมา ปุพฺพาปรํ อภินฺนาเอว สิยุนฺติ. ตสฺมา ภินฺนชาติกํ ผลชวนํ มคฺคโต ปริวาสํ คเหตุํ น สกฺโกติ. มคฺโคปิ อตฺตโน ปริวาสํ ผลสฺส ทาตุํ น สกฺโกติ. ผลจิตฺตานิจ ปริกมฺมปโยคพเลน ชวน กิจฺจานิ โหนฺติ, น อญฺญมญฺญํ ปริวาสทาน คหณ พเลนาติ. ยสฺมา กามาวจรภาวโต มหคฺคตา นุตฺตร ภาวปฺปตฺตินาม อาเสวนพเลน โหติ, ตสฺมา โคตฺรภุ ฌาน มคฺคานํ ภูมิ เภโท อิธ อปฺปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

เหตุ.ล. นามรูปานนฺติ เอตฺถ เหตุมคฺคงฺคานิ อเหตุกวชฺชิตานํ, ฌานงฺคานิ ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตานํ สหชาตานํ นามรูปานํ. สหชาตรูปลกฺขณํ ปน สยเมว วกฺขติ. เจตนานาม ปวตฺตมานา เทฺว กิจฺจานิ สาเธติ สหชาตานํ สํวิธานญฺจ อายตึ วิปากปาตุ ภาวตฺถาย ตสฺมึ สนฺตาเน อตฺตโน ปวตฺตา การสงฺขาต พีชนิธานญฺจาติ. ตตฺถ สํวิธานกิจฺจํ สพฺพเจตนา สาธารณํ โหติ. พีชนิธานกิจฺจํ ปน กุสลากุสลภาวปฺปตฺตายเอว เจตนาย โหตีติ วุตฺตํ สหชาตาเจตนาติอาทิ. ตตฺถ สหชาตาเจตนาติ อนฺตมโส ปญฺจวิญฺญาณ สหชาตาปิ เจตนา. สาปิ หิ สหชาตานํ สํวิทหนสงฺขาเตน กมฺมภาเวน ปวตฺตตฺตา กมฺมํเอวนาม โหตีติ. ยสฺมา อตฺตโน ปวตฺตาการสงฺขาตสฺส วิปากพีชสฺส นิทหนํนาม, น ตาวเทว พีชกิจฺจํ สมฺปาเทติ. อมฺพพีชาทีนิ วิย ปริณตภาวํ ปตฺวา ขณนฺตเรเอว สมฺปาเทตีติ วุตฺตํ นานากฺขณิกา เจตนาติอาทิ. ตตฺถ นานากฺขณิกาเจตนาติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺม ปวตฺติกฺขณโต วิสุํ ภูเต อตีตกาเล สิทฺธา กุสลา กุสลเจตนา. กุสลากุสลเจตนาติวา ปาโฐ สิยา.

วิปากกฺขนฺธาอญฺญมญฺญํสหชาตานํรูปานนฺติ เอตฺถ อญฺญมญฺญสฺสจ สหชาตรูปานญฺจาติ อตฺโถ. ยถานาม ปุเร ชาตา สาลรุกฺขโปตกา ปจฺฉา อนุวสฺสํ วสฺสนฺตานํ วุฏฺฐิธารานํ วเสน วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา ตสฺมึ ฐาเน ยาวกปฺปาวสานาปิ มหนฺตสฺส สาลวนสณฺฑสฺส ปวตฺติยา ปจฺจยา โหนฺติ. เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปฏฺฐาย ปุริมจิตฺตกฺขเณสุ อุปฺปนฺนา สกลสรีเร กมฺมชกาโย จิตฺตชกาโย อุตุชกาโย อาหารช กาโยติ สพฺเพ สกลสรีรฏฺฐกา จตุสมุฏฺฐานิก รูปธมฺมา ปจฺฉาชาตานํ ปถมภวงฺคาทีนํ จิตฺตเจตสิกานํ วเสน วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา อุปรุปริ จตุสมุฏฺฐานิก รูปปรํปราปวตฺติยา ปจฺจยตฺตํ อุปคจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมาติอาทิ. ตตฺถ ปุเรชาตสฺสาติ อาตีตานนฺตรจิตฺเต ชาตสฺสาติ วทนฺติ. ยาว อฏฺฐมจิตฺตาวา ปุเรชาตสฺส. เอตฺตโก หิ กาโล รูปธมฺมานํ วฑฺฒนกาโลนาม. ตโตปรํ หายนกาเล ปจฺฉาชาเตน ปโยชนํ นตฺถีติ. ยาว โสฬสมจิตฺตา เอว วา ปุเรชาตสฺส. ยทคฺเคน หิ มรณาสนฺนกาเล วตฺถุรูปํ จุติจิตฺตสฺส ปุเรชาตปจฺจยตํ อุปคจฺฉติ. ตทคฺเคน จุติจิตฺตํปิ ตสฺส วตฺถุรูปสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหตีติ นวตฺตพฺโพ. ตถา เสสรูปานญฺจ. ยถา หิ อุปตฺถมฺภนฺโต อาหาโร วฑฺฒนปกฺเข ฐิตเมว อุปตฺถมฺภติ. หายนปกฺเข ฐิตํ นุปตฺถมฺภตีติ นตฺถิ. ตทาปิ ตทนุรูปสฺส อุปตฺถมฺภนสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. เอวมยํปีติ.

อรูปธมฺมานํ อานุภาโวนาม มหาวิปฺผาโร โหติ. ตสฺมา เต กาเยกเทเส วตฺถุมฺหิ อุปฺปนฺนาปิ สกลํ อิมํ จตุชกายํ อุปตฺถมฺเภตุํ สกฺโกนฺติเยวาติ วุตฺตํ อิมสฺสกายสฺสาติ. จกฺขาทีนิ ปสาทวตฺถูนิ รูปาทีหิ สหลทฺธฆฏฺฏนานิเอว วิญฺญาณสฺส อาธารภาวํ คจฺฉนฺติ. ฆฏฺฏนญฺจ ฐิติปตฺตกาเลเอวาติ เตสํ นิจฺจกาลํปิ อตฺตโน วิญฺญาณสฺส ปุเรชาตปจฺจยตา สิทฺธิ โหติ. วิญฺญาณญฺจนาม ปญฺจโวการภเว วตฺถุนิสฺสเยน วินา อุปฺปชฺชิตุํ นสกฺโกตีติ, ยทา ปุเรชาตํวา วฑฺฒนปกฺเข ฐิตํวา วตฺถุํ น ลภติ, ตทา ปฏิสนฺธิกาเลวา มรณาสนฺนกาเลวา ยํ ยํ ลภติ, ตํ ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติเยว. ยทา ปน ปุเร ชาตํ สุฏฺฐุ พลวนฺตญฺจ วตฺถุํ ลภติ, ตทา ตเทว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ตญฺจ นิยมโต ปวตฺติกาเลเอว ลพฺภติ, โน ปฏิสนฺธิกาเล. นหิ ตทา วิญฺญาณปจฺจเยน อุปฺปนฺนํ วตฺถุปุเรชาตํ ภวิตุํ สกฺโกตีติ วุตฺตํ ฉวตฺถูนิ ปวตฺติยนฺติ.

ปญฺจาลมฺพณานิจ ปญฺจวิญฺญาณวีถิยาติ อิทํ นิยมสิทฺธิคหณ วเสน วุตฺตํ. สพฺพานิ ปน ปจฺจุปฺปนฺนภูตานิ นิปฺผนฺนรูปานิ มโนวิญฺญาณ วีถิยา ปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติเยว. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณปุเรชาตํ จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. โสตํ, ฆานํ, ชิวฺหํ, กายํ, รูเป, สทฺเท, คนฺเธ, รเส, โผฏฺฐพฺเพ, วตฺถุํ, ปจฺจุปฺปนฺเน ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายญฺจ อุปฺปาทกฺขณํ อติกฺกมิตฺวา ฐิติปตฺตํ อฏฺฐารสวิธํ รูปเมว ปุเรชาตปจฺจโยติ วุตฺตนฺติ. เอตฺถจ กิญฺจาปิ ปฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ภวงฺคสฺสอนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอวํ ปฏิสนฺธิภวงฺคานํปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตาย วุตฺตตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนภูตานิ กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตานิ อารพฺภ ปวตฺติ กาเล ปฏิสนฺธิจิตฺตานํปิ อารมฺมณปุเรชาตํ ลพฺภมานํ วิย ทิสฺสติ. เอวํสนฺเตปิ ปุเรชาตปจฺจยสฺส ปจฺจนิเย ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากา พฺยากโต เอโก ขนฺโธติอาทินา ปาฬิยํเอว ตํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ. เอตฺถจ อารุปฺเป วิย ปฏิสนฺธิกฺขเณปิ วตฺถุปุเร ชาตสฺส อภาวา อปริพฺยตฺตตฺตาวา ตสฺส อารมฺมณสฺส อารมฺมณมตฺตภาเวเอว ฐิตตฺตา ปฏิกฺขิตฺตนฺติ การณํ วทนฺติ. อารมฺมณเมวครุกตนฺติ ปจฺจเวกฺขนวเสน อสฺสาทนาทิวเสนจ ครุกตํ อิฏฺฐารมฺมณ มาห. ตญฺจ โข ตสฺสตสฺส ปุคฺคลสฺส อิจฺฉาวเสน เวทิตพฺพํ. คูถกุณปาทีนิปิ หิ ตทภินนฺทนฺตานํ กิมิมกฺขิก สุนข คิชฺฌ กากาทีนํ ครุกตานิเอว อารมฺมณานิ โหนฺตีติ.

[๒๓๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘ครุกตนฺติ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ.

จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติอาทินา อสฺสา ทนาทิวเสนปิ อสฺส นิทฺเทสสฺส ปวตฺตตฺตาติ. ราคาทโย ปน ธมฺมาติ เอเตน ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนาติ เอวํ วุตฺเตหิ ธมฺเมหิ สห ทส อกุสลกมฺมปถา ปญฺจอนนฺตริย กมฺมานิจ คหิตานิ โหนฺติ. ตตฺถ อนนฺตริยวชฺชานิ ตานิ สมติกฺกมมุเขน ยถารหํ อชฺฌตฺตํ สพฺเพสํ จตุภูมก กุสลานํ อนนฺตริยกมฺมานิ ปน กามาวจรกุสลานเมว อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺติ. ตานิเยวจ สพฺพานิ ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ ราคาทีนํ ปาณาติปาตาทีนญฺจ สพฺเพสํ อกุสลานํ กายิกสุขทุกฺขาทีนญฺจ อพฺยากตธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลว นิสฺสยา โหนฺติ. สทฺธาทโยติ เอเตน สทฺธา สีลํ สุตํ จาโค ปญฺญาติ เอวํ วุตฺเตหิ ธมฺเมหิ สห สพฺเพ ทานสีลาทโย จตุภูมกกุ สลานํ ราคาทิ อกุสลานํ สุขทุกฺขาทิจตุภูมก อพฺยากตา นญฺจ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. สุขํ ทุกฺขํ ปุคฺคโล โภชนํ อุตุเสนาสนนฺติ เอเตน นิพฺพานวชฺชา สพฺเพ จตุภูมกา พฺยากตา คหิตา, เตปิ หิ ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ กุสลากุสลา พฺยากตธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. กมฺมํวิปากานนฺติ เอตฺถ สุฏฺฐุ พลวํ กมฺมํ อธิปฺเปตํ, น ทุพฺพลนฺติ. กสฺมา ปเนตฺถ รูปธมฺมา ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ น คหิตา. นนุ เตสํปิ พหิทฺธา รุกฺขติณาทีนํ วุทฺธิวิรุฬฺหิ เวปุลฺลตฺถาย อชฺฌตฺตญฺจ อาโรคฺยาทิอตฺถาย ปถวิรส อาโปรส วสฺโสทก พิชมูลเภสชฺชาทโย พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. อยํ ปนตฺโถ มูลฏีกายํ กถิโตเยว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

นหิ รูปาพฺยากตํ ปกตูปนิสฺสยํ ลภติ. อเจตเนน รูปสนฺตาเนน ปกตสฺเสว อภาวโต. ยถา หิ อรูปสนฺตาเนน กตฺตุภูเตน สทฺธาทโย นิปฺผาทิตา อุตุโภชนาทโยจ อุปเสวิตา. น เอวํ รูปสนฺตาเนน. ยสฺมิญฺจ อุตุพีชาทิเก กมฺมาทิเกจ สติ รูปํ ปวตฺตติ. น ตํ เตน รูเปน ปกตํ โหติ. สเจตนสฺเสว หิ อุปฺปาทนุปเสวนปโยควเสน เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณํ. รูปญฺจ อเจตนนฺติ.

อิทํ วุตฺตํ โหติ, ทุวิธํ สนฺตานํ รูปสนฺตานํ อรูปสนฺตานนฺติ. ตตฺถ เยน สนฺตาเนน ปุพฺเพ กิญฺจิ สุฏฺฐุอุปฺปาทิตํวา โหติ อุปเสวิตํวา, ตสฺเสว ปุพฺเพ อตฺตนา อุปฺปาทิตุปเสวิตา ธมฺมา กาลนฺตเร อตฺตโน อุปนิสฺสยปจฺจยา โหนฺติ. ปกรณสงฺขาตญฺจ ตถา อุปฺปาทนุปเสวนํนาม สเจตเน อรูปสนฺตาเนเอว ลพฺภติ, น อเจตเน รูปสนฺตาเนติ. ตสฺมา รูปธมฺมา อุปนิสฺสยํนาม นลพฺภนฺตีติ. อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อสติ น โหตีติ เอวํ วุตฺเตน สุตฺตนฺติกปริยาเยน ปน อุปนิสฺสโย นาม รูปธมฺมานํ มชฺเฌปิ วตฺตพฺโพเยวาติ.

[๒๓๑] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ ราคาทโย.ล. เสนาสนญฺจาติ’’ วิโยเชตฺวา ‘‘ราคาทโย หิ อชฺฌตฺตํ นิปฺผาทิกา. ปุคฺคลาทโย พหิทฺธา เสวิตาติ’’ วุตฺตํ. ตํ นสุนฺทรํ.

น หิ อตฺตโน ปรสฺสจ อุปฺปนฺนา ราคาทโย ปรสฺส อตฺตโน จ สนฺตาเน ราคาทีนํ พลวนิสฺสยา น โหนฺติ. สมานจฺฉนฺทานํ อิตฺถิ ปุริสาทีนํ มโนปโทสิก เทวาทีนญฺเจตฺถ ราคาทโย นิทสฺสนํ.

[๒๓๒] ยาจ ตตฺถ

‘‘ยถาฐิตวเสน โยชนํ’’ กตฺวา ‘‘อตฺตโนหิ ราคาทโย’’ติอาทินา อตฺถวิภาวนา กตา. สาปิ อนุปปนฺนาเยว.

ตาย หิ อตฺตโน ราคาทโย สทฺธาทโยจ อชฺฌตฺตํ กุสลาทีนํ อตฺตโน สทฺธาโย ปน พหิทฺธา กุสลสฺสาติ เอวํ อปริปุณฺณสฺส อตฺถสฺส วิภาวิตตฺตาติ.

[๒๓๓] ยญฺจ

‘ตตฺถา’ติอาทินา อตฺตโนราคาทโยนิสฺสายอชฺฌตฺตํ กุสลากุสลานเมว อุปฺปตฺติวิธานํ วุตฺตํ. ตํปิ อนุปปนฺนเมว.

นยทสฺสนมตฺตภูตํปิ หิ สํวณฺณนาวากฺยํนาม นยมุขํ ปริปุณฺณํ กตฺวา วตฺตพฺพํ โหตีติ. ครุกตํอารมฺมณนฺติ เอตฺถ สพฺพํ โลกิยกุสลํ เหฏฺฐิมมคฺคผลนิพฺพานานิ จ กามาวจร กุสลสฺส อรหตฺตมคฺคผลนิพฺพานานิ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺต มหากฺริยชวนานํ. นิพฺพานํ อฏฺฐวิธโลกุตฺตรสฺส ถเปตฺวา ปฏิฆทฺวย โมมูห ทฺวย ทุกฺขสหคต กายวิญฺญาณานิ อวเสสํ สพฺพํ โลกิย กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมชาตํ โลภสหคตจิตฺตสฺสาติ เอวํ ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺน วิภาโค เวทิตพฺโพ.

[๒๓๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘ครุก ตํอาลมฺพณนฺติ ปจฺจเวกฺขนอสฺสาทาทินา ครุกตํ อารมฺมณ’’นฺติ วตฺวา ตํ วิภาเวนฺเตน ‘‘ตญฺหิ ฌานมคฺค ผลวิปสฺสนา นิพฺพานาทิเภทํ ปจฺจเวกฺขน อสฺสาทาทิมคฺคผลาทิธมฺเม อตฺตาธีเน กโรตีติ อารมฺมณาธิปตินามา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

ทาน สีล อุโปสถกมฺม ปุพฺเพ สุจิณฺณโคตฺรภุ โวทาน มคฺคผล นิพฺพานานิเจว ราคทิฏฺฐิจกฺขุโสตาทีนิจาติ ปน วตฺตพฺพํ. วิปสฺสนาติจ อิทํ โคตฺรภุโวทานานิเยว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. นจ ตานิ นิพฺพานารมฺมณานิ วิปสฺสนานาม โหนฺตีติ. สหชาตานํนามรูปานนฺติ ทฺวิเหตุก ติเหตุก ชวนสห ชาตานนฺติ อธิปฺปาโย. อญฺญมญฺญํ สหชาต รูปานญฺจาติ อญฺญมญฺญสฺสจ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมสมุฏฺฐานรูปานํ ปวตฺติยํ จิตฺต สมุฏฺฐานรูปานญฺจ. เอส นโย ปรตฺถปิ. ปญฺจโวการภเว ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิญฺญาณํ วตฺถุนา วินา ปติฏฺฐํ นลภติ. วตฺถุจเตน วินา ปติฏฺฐํ นลภตีติ วุตฺตํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญนฺติ. อญฺญมญฺญปจฺจเย โย อตฺตโน อุปตฺถมฺภกํ ปจฺจุปตฺถมฺภติ. โสเอว ปจฺจยุปฺปนฺนภาวํ คจฺฉติ. จิตฺตสมุฏฺฐาน รูปานิจ จิตฺตํ กิญฺจิ อุปตฺถมฺเภตุํ นสกฺโกนฺติ. ตถา อุปาทารูปานิจ มหาภูเตติ วุตฺตํ จิตฺตเจตสิกาธมฺมาอญฺญมญฺญนฺติอาทิ.

[๒๓๕] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ยสฺมา ปน อญฺญมญฺญุวตฺถมฺภนวเสเนว อญฺญมญฺญปจฺจยตา. น สหชาตมตฺตโตติ ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ. ตสฺมา วุตฺตํ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญนฺติ’’ วุตฺตํ. ตตฺถ น สหชาตมตฺตโตติ เอเตน ยทิ สหชาตมตฺตโต อญฺญมญฺญปจฺจยตาสิยา. เอวํสติ ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย สิยาติ อนุญฺญาตํ โหติ. สหชาตปจฺจเยปิ ปน ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ ปจฺจโย นโหติเยว. ตสฺมา น สุนฺทรเมตนฺติ.

ฉวตฺถูนิ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนนฺติ เอตฺถ วตฺถุสหชาต นิสฺสโย วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโยติ ติวิโธ วตฺถุนิสฺสโย. ตตฺถ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุ วิปากานํ ขนฺธานํ วตฺถุสหชาตนิสฺสโย. ยํ ปน ปวตฺติยํ ปุเรชาตํ, วตฺถุํ นิสฺสาย จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ตสฺส จิตฺตสฺส วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโยนาม. ยํ ปน ปุเรชาตํ วตฺถุ ยสฺส จิตฺตสฺส นิสฺสโยเจว โหติ อารมฺมณญฺจ, ตํ ตสฺส วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตนิสฺสโยนาม. วุตฺตเญฺหตํ ปฏฺฐาเน อารมฺมณ นิสฺสย ปุเรชาตวิปฺปยุตฺต อตฺถิอวิคตนฺติ ตีณีติ. กถญฺจ ตํ จิตฺตสฺส นิสฺสโยจ อารมฺมณญฺจ โหตีติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ อารพฺภ สมฺมสนวเสนวา อสฺสาทนาทิวเสนวา อิทฺธิวิธกิจฺจาธิฏฺฐานวเสนวา จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ ตํ จิตฺตสฺส นิสฺสโยจ อารมฺมณญฺจ โหตีติ. วุตฺตเญฺหตํ ปฏฺฐาเน-อชฺฌตฺตํ วตฺถุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต วิปสฺสติ, อสฺสาเทติ. อภินนฺทติ. ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ. โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ.

เอตฺถ ปน อาจริยา อิมํ วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสยํนาม มรณาสนฺนกาเลเอว วาจนามคฺคํ อาโรปยึสุ. อยํปเนตฺถ เตสํ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํ ตาว อนิฏฺเฐ ฐาเน อาวชฺชเนน วินา วีถิจิตฺตานํ ปวตฺติ ปฏิสิทฺธา โหติ. ตถา เอกาวชฺชนวีถิ ยญฺจ จิตฺตานํ อารมฺมณํนาม ธมฺมโตจ กาลโตจ อภินฺนเมว อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยา. ปกติกาเลจ จิตฺตานินาม ปจฺเจก วตฺถุนิสฺสยานิ โหนฺติ. ตสฺมา ยทา ปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วตฺถุํ อารพฺภอนิจฺจาทิวเสน สมฺมสนฺติ, เอตํ มมาติวา อสฺสาเทนฺติ, ตทายํ วตฺถุ อาวชฺชิตํ โหติ. ชวนานิปิ ตเทว คณฺหนฺติ. น อตฺตโน อตฺตโน นิสฺสยวตฺถูนิ. ยทิ หิ ตานิวา อญฺญํวา อารมฺมณํ คเณฺหยฺยุํ. นิราวชฺชนานินาม ชวนานิ โหนฺติ. กสฺมา, อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ อคเหตฺวา อญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺตนโตติ. ภินฺนา รมฺมณานิจนาม โหนฺติ. ปจฺฉา อุปฺปนฺนานิ ปจฺเจกวตฺถูนิวา อญฺญํวา คเหตฺวา ปวตฺตนโตติ. นจ ตถา สกฺกา ภวิตุํ อฏฺฐกถา วิโรธโต. ตสฺมา โส วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตปจฺจโย ปกติ กาเล น สกฺกา ลทฺธุนฺติ. มรณาสนฺนกาเล ปน สพฺพานิ อาวชฺชนาทีนิ จิตฺตานิ เอกเมว วตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตนฺตีติ ตํ อารพฺภ ปวตฺตานํ อาวชฺชนาทีนํ เตสํ ตเทว วตฺถุจ อารมฺมณญฺจ โหติ. เอวญฺหิ สติ เตสํ นิราวชฺชนตาวา ภินฺนารมฺมณตาวา นตฺถีติ อยํ เตสํ อธิปฺปาโยติ.

ตตฺถ ปน ยทิ อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ วตฺถุํ อคเหตฺวา อตฺตโน อตฺตโน นิสฺสยวตฺถูนิ คเณฺหยฺยุํ. นิราวชฺชนานินาม ชวนานิ ภเวยฺยุนฺติ อิทํ ตาว น ยุชฺชติ. อาวชฺชเนน อาวชฺชิ ตปฺปการสฺเสว คหณโต. ยถา หิ อาวชฺชนํปิ วตฺถุนฺเตฺวว อาวชฺชติ. ตถา ชวนานิจ วตฺถุนฺเตฺวว ชวนฺติ. โน อญฺญถาติ นตฺถิ ชวนานํ นิราวชฺชนตาติ. ยถา จ นิราวชฺชนตา นตฺถิ, ตถา ภินฺนารมฺมณตาปิ เตสํ นตฺถิเยว. กสฺมา, วิภาคสฺส อสมฺภวโต. นหิ สนฺตติฆนวเสน เอกีภูตมิว ปุพฺพาปรํ ปวตฺต มาเนสุ พหูสุ วตฺถุสุ เอกเมกํ วตฺถุํ อิทเมวาติ วิสุํ กตฺวา อาวชฺชนํวาชวนานิวา คเหตุํ สกฺโกนฺติ. นจ ตถา อสกฺกุเณยฺเยสุ ฐาเนสุ เอกนฺเตน ธมฺมโตวา กาลโตวา ภินฺนา รมฺมณตานาม สกฺกา ลทฺธุนฺติ อิติ ภินฺนารมฺมณตาปิ เตสํ นตฺถิ เยวาติ. เอตฺตาวตา อิมสฺส วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสย วิธานสฺส ปกติกาเลปิ ลพฺภมานตา สาธิตา โหตีติ.

อปิจ, สพฺพํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺตโน รูปกายํ อารพฺภ รูปํ เม อนิจฺจนฺติวา เอตํ มมาติวา สมนุปสฺสนฺตานํ อชฺฌตฺตรูเปสุ อิทํ นามรูปํ ตสฺสจิตฺตสฺส อารมฺมณํ นโหตีติ นวตฺตพฺพํ. อารมฺมณ ภูเตสุ ปน เตสุ กิญฺจิ อารมฺมณมตฺตํ กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ กิญฺจิ วตฺถารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. กพฬี กาโร อาหาโรติ กามาวจรสตฺตานํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺโน จตุสมุฏฺฐานิก รูปาหาโรเจว พหิทฺธาหาโรจ. คพฺภเสยฺยกานญฺหิ ยาว มาตุยา อาหารผรณํ นลพฺภติ, ตาว กลลาทิกาเลสุ ติสมุฏฺฐานิโก อชฺฌตฺตาหาโรเยว อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ สาเธติ. วุตฺตเญฺหตํ ปฏฺฐาเน-ปฏิสนฺธิกฺขเณ กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ, โอชฏฺฐมกรูปสมุฏฺฐาปนํ ปนสฺส พหิทฺธาหารุปตฺถมฺภนํ ลทฺธกาเลเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิเอวํ –

ยญฺจสฺส ภุญฺชติ มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ. เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต ติโรติ

กสฺมา วุตฺตนฺติ. ปากฏาหาเรน ตสฺส ยกฺขสฺส โพธนตฺถนฺติ. อิมสฺสกายสฺสาติ คพฺภเสยฺยกานํ ตาว ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เอกสมุฏฺฐานิกสฺส ฐิติภงฺคกฺขเณสุ ทฺวิสมุฏฺฐานิ กสฺส ตโตปรํ ติสมุฏฺฐานิกสฺส โอชาผรณกาเล จตุสมุฏฺฐานิกสฺสจ กายสฺส. อิตเรสํปิ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺพํ. รูปโลเก ปน วินาปิ ทุวิเธน โอชาหารกิจฺเจน อปฺปนาปตฺต กมฺมวิเสเสน สิทฺธสฺส สุจิรํปิ อทฺธานํ ผริตุํ สมตฺถสฺส รูป ชีวิตินฺทฺริยสฺส ตถารูปานญฺจ ภวงฺคปริยาปนฺนานํ อรูปาหารานํ วเสน อเนกกปฺปานิปิ อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. เอเตนุปาเยน กมฺมชกายพหุตเรสุ เทเวสุ เปตนิรเยสุจ สุจิรํปิ กาลํ พหิทฺธาหาเรน วินา อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ วตฺตพฺพา. เตสุ ปน อชฺฌตฺตาหาโรปิ ลพฺภติเยวาติ กิญฺจาปิ โอกฺกนฺติกฺขเณ วิปากกฺขนฺธาปิ วตฺถุสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ. เต ปน จิตฺตเจตสิกาธมฺมา สหชาตรูปานนฺติ เอตฺถ สงฺคยฺหิสฺสนฺตีติ กตฺวา โอกฺกนฺติกฺขเณวตฺถุวิปากานนฺติ วุตฺตํ.

สพฺพถาติ สพฺพปการํ สหชาตนฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. ปกาโรจ ติวิโธ โหติ สหชาตปจฺจโยติอาทิวเสน เวทิตพฺโพ. รูปชีวิตมิจฺจยนฺติ เอวํ โปราเณหิ วุตฺโต อยํ อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโยจาติ โยเชตพฺพํ. นนุ กพฬีการาหาโร รูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ สหชาเต สงฺคเหตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ ติวิโธว อตฺถิปจฺจโย สิยาติ.น. สหชนนสงฺขาตสฺส สหุปฺปาทนลกฺขณสฺส อภาวา. สหุปฺปาทนลกฺขโณ หิ สหชาตปจฺจโย. กพฬีการาหาโรจ โอชฏฺฐมกรูปานิ อุปฺปาเทนฺโตปิ อตฺตโน ฐิติกฺขเณเอว อุปฺปาเทติ, โน อุปฺปาทกฺขเณ. ยถาจ มหาภูตา สหชาตรูปานิ อุปตฺถมฺภนฺตา อตฺตนา สห อุปฺปาทนปุพฺพกาเอว อุปตฺถมฺภนฺติ, น ตถา โส อาหาโร. โส ปน วินาว สหุปฺปาทนกิจฺเจน สหชาตานิปิ อสหชาตานิปิ อุปตฺถมฺภตีติ รูปชีวิตํปิ สห อุปฺปาทนกิจฺเจน วินาว สห ชาตรูปานิ อนุปาเลติ. อิติ อิเม เทฺวปิ ธมฺมา สหชาต ลกฺขณาภาวาเอว สหชาตปจฺจเย อสงฺคหิตา. อิทานิ สพฺเพปิ จตุวีสติปจฺจยา สงฺคยฺหมานา จตฺตาโรปจฺจยา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ อารมฺมณูปนิสฺสย.ล. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สโมธานวิธิ, จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ อธิปติ ปจฺจโย ตาว ทุวิโธ อารมฺมณสหชาตวเสน. ตตฺถ อารมฺมณาธิปติ ตีสุ กมฺมวชฺเชสุ สโมธานํ คจฺฉติ. อารมฺมณ มตฺตํปิ หิ กมฺเมน สห สโมธานํ นคจฺฉติ. กุโต อธิปติ ภูตนฺติ.

เอตฺถ สิยา, กสฺมา อารมฺมณมตฺตํปิ.ล. น คจฺฉตีติ วุตฺตํ. นนุ กมฺมารมฺมณาปิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติโย โหนฺตีติ. สจฺจํ. เอตฺถ ปน มูลฏีกายํ กมฺมํ ปน ตสฺมึ กเต ปวตฺตมานานํ กตูปจิต ภาเวน กมฺมปจฺจโย โหติ. น อารมฺมณากาเรน. วิสย มตฺตตาวเสนจ อารมฺมณปจฺจโย โหติ. น สนฺตานวิเสสนํ กตฺวา ผลุปฺปาทนสงฺขาเตน กมฺมปจฺจยากาเรน. ตสฺมา เต ปจฺจยาการวิสภาคตฺตา สห ฆฏนํ นคจฺฉนฺตีติ วิสชฺชิตนฺติ. สหชาตาธิปติ ปน อตฺถิปจฺจเย. นิสฺสยปจฺจโย ติวิโธ สหชาโต วตฺถุปุเรชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโตติ. ตตฺถ ปุริมา เทฺว อตฺถิปจฺจเย, ปจฺฉิโม ปน ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิ ปจฺจเยสุ. โส เจ ครุกโต โหติ อุปนิสฺสเยปีติ. ปุเรชาตปจฺจโย ติวิโธ อารมฺมณปุเรชาโต วตฺถุปุเร ชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโตติ. ตตฺถ วตฺถุปุเรชาโต อตฺถิปจฺจเย. อิตเร เทฺว ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิปจฺจเยสุ. เตเจ ครุกตา โหนฺติ. อุปนิสฺสเยปีติ. กมฺมปจฺจโย ทุวิโธ สหชาโต นานากฺขณิโกติ. ตตฺถ สหชาโต อตฺถิปจฺจเย. นานากฺขณิโก ปน ทุวิโธ พลวา ทุพฺพโลจ. ตตฺถจ พลวา ทุวิโธ อกาลิโก กาลิโกจ, ตทุภยาปิ อุปนิสฺสเย. ทุพฺพโล ปน วิสุํ กมฺมปจฺจโยเยว. สพฺโพ อาหารปจฺจโย สพฺโพจ อินฺทฺริยปจฺจโย อตฺถิปจฺจเย.

วิปฺปยุตฺตปจฺจโย จตุพฺพิโธ สหชาโต วตฺถุปุเรชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโต ปจฺฉาชาโตติ. ตตฺถ ปุริมา เทฺว ปจฺฉิโมจ อตฺถิปจฺจเย. ตตีโย ปน ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิ ปจฺจเยสุ. โส เจ ครุกโต โหติ, อุปนิสฺสเยปีติ. เสเสสุ ปน สตฺตรสปจฺจเยสุ เหตุ, สหชาต, อญฺญมญฺญ, วิปาก, ฌาน, มคฺค, สมฺปยุตฺต, อวิคตวเสน อฏฺฐปจฺจยา ปจฺฉา ชาโตจ อตฺถิปจฺจเย. อนนฺตร สมนนฺตร อาเสวน นตฺถิ วิคต วเสน ปญฺจปจฺจยา อุปนิสฺสเยติ. อิติ สพฺเพปิ จตุวีสติปจฺจยา สภาคสงฺคหวเสน สํขิปฺปมานา อารมฺมณาทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ.

[๒๓๖] วิภาวนิยํ ปน

เตสุ จตูสุ เอเกกสฺมึปิ สพฺเพ จตุวีสติปจฺจยา สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘นหิ โส โกจิปจฺจโยติ’’อาทิ. ตํ สพฺพํปิ อาจริยสฺส มติมตฺตเมว.

[๒๓๗] ยญฺหิ ตตฺถ

‘‘นหิ โส โกจิปจฺจโย อตฺถิ. โย จิตฺตเจตสิ กานํ อารมฺมณภาวํ นคจฺเฉยฺยาติ’’ วุตฺตํ, ตํ ตาว น ยุชฺชติ. นหิ อิธ ธมฺมสรูปมตฺเตน สโมธานํ อธิปฺเปตํ. ปจฺจยฏฺเฐน สเหว อธิปฺเปตํ. นจ เหตาทิปจฺจยฏฺโฐ อารมฺมณาทิปจฺจยฏฺโฐ โหตีติ. เอสนโย ‘‘สก สกปจฺจยุปฺปนฺนสฺสจ อุปนิสฺสยภาวํ นคจฺฉตีติ’’ เอตฺถาปิ.

เอตฺถ ปน โย สกสกปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปนิสฺสยภาวํ นคจฺฉติ. นหิ โส โกจิ ปจฺจโย อตฺถีติ โยชนา.

[๒๓๘] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘กมฺมเหตุกตฺตาจ โลกปฺปวตฺติยา ผลเหตูปจาร วเสน สพฺเพปิ กมฺมสภาวํ นาติวตฺตนฺตีติ’’ วุตฺตํ.

[๒๓๙] ยญฺจ

‘‘เตจ ปรมตฺถโต โลกสมฺมุติวเสนจ วิชฺชมานา เยวาติ’’ วุตฺตํ. ตทุภยํ ปน สพฺพโส สาสนยุตฺติ ยาปิ วิรุทฺธเมวาติ.

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปฏฺฐานนเย. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุ สห ชาตสภาเคสุ ปจฺจเยสุ. ยสฺมา ปน ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํนาม นามรูปานํ อญฺญมญฺญปฏิพทฺธโอกาเส จุติปริจฺฉินฺนสฺส สกลสฺส ตสฺส ตสฺส ภวสฺส สีสภูตํ พีชภูตญฺจ โหติ. ยโต สกลกายภูตสฺส นานารูปารูปสนฺตานสฺส นิพฺพตฺติ โหติ. พีชโต วิย มหารุกฺขสฺส. ยถาห –

วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท มาตุกุจฺฉิสฺมึ น โอกฺกมิสฺสถ. อปินุโข นามรูปํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ สมุจฺจิสฺสถาติ. โน เหตํ ภนฺเต. วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท มาตุกุจฺฉิสฺมึ โอกฺกมิตฺวา โวกฺกมิสฺสถ. อปินุโข นามรูปํ อิตฺถตฺตาย อภินิพฺพตฺติสฺสถาติ. โนเหตํ ภนฺเต. วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท ทหรสฺเสว สโต โวจฺฉิชฺชิสฺสถ กุมารสฺสวา กุมาริกายวา. อปินุโข นามรูปํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสถาติ. โนเหตํ ภนฺเต. ตสฺมา หิ อานนฺท เอเสว เหตุ เอส นิทานํ เอส สมุทโย เอส ปจฺจโย นามรูปสฺส. ยทิทํ วิญฺญาณนฺติ.

ตตฺถ สมุจฺจิสฺสถาติ วฑฺฒิสฺสถ. นามรูปญฺหิ วิญฺญาณสฺส วฑฺฒิเยวาติ. โวกฺกมิสฺสถาติ ภิชฺชิสฺสถ. อิตฺถตฺถายาติ อีทิสสฺส อตฺตภาวสฺส อตฺถายาติ อตฺโถ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลนฺติ ปถมวยวเสน วุทฺธึ. มชฺฌิมวยวเสน วิรุฬฺหึ. ปจฺฉิมวยวเสน เวปุลฺลนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปุปฺปตฺติยา เอกนฺเตน วิญฺญาณปจฺจยตา เวทิตพฺพา. เอวํ อุปฺปนฺนญฺจ ปเนตํ ปฏิสนฺธิรูปํ ปุน สยํ ตสฺมึ ภเว ยาว จุติยา ปวตฺตมานานํ สพฺพาสํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปสนฺตตีนํ สิต ภูตํ พีชภูตญฺจ โหติ. อติพลวนฺตํปิ หิ จิตฺตํ ปุริมุปฺปนฺนาย รูปปเวณิยา อสติ รูปํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. เอวํ อุตุ อาหาราปีติ. ตโตเยว หิ อรูปภเว กามาวจราทีนิ รูปชนกจิตฺตานิปิ ตตฺถ รูปํ นชเนนฺตีติ. อสญฺญสตฺเตปิ อุตุ สมุฏฺฐานรูปสนฺตติโย ปถมุปฺปนฺนาย กมฺมชรูปสนฺตติยา วิชฺช มานตฺตาเอว อุปฺปชฺชนฺตีติ. วุตฺตญฺหิ วิภงฺคฏีกายํ อรูปํ ปน รูปสฺส โอกาโส น โหตีติ ยสฺมึ รูเป สติ จิตฺตํ อญฺญํ รูปํ อุปฺปาเทยฺย. ตเทว ตตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ. ปุริมรูปสฺสาปิ หิ ปจฺจยภาโว อตฺถิ ปุตฺตสฺส ปิติสทิสตาทสฺสนโตติ. เอตฺถจ ปุตฺตสฺส ปิติสทิสตาทสฺสนโตติ เอเตน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ยถา ติณรุกฺขานํ พีชภาวสงฺขาตํ นิยามรูปํนาม อตฺถิ. ยสฺส อานุภาเวน ตนฺนิพฺพตฺตาติณรุกฺขา วฑฺฒนฺตา ยถาวา ตถาวา อวฑฺฒิตฺวาอตฺตนา สมานพีเชหิเอว ติณรุกฺเขหิ สพฺพโส สทิสา การํ คเหตฺวา วฑฺฒนฺติ. เอวเมวํ คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ โยนิ ภาวสงฺขาตํ นิยาม รูปํนาม อตฺถิ. ยสฺสานุภาเวน เต สมาน ชาติเกหิเอว กุเลหิ วิเสสโต มาตาปิตูหิ เอว สพฺพโส สทิสรูปสณฺฐานา โหนฺติ. อิติ พีชนิยาโม วิย โยนินิยาโมปิ โหติ. โสจ ปฏิสนฺธิรูปสฺเสว อานุภาโวติ เวทิตพฺโพ.

อปิจ, อยํ โยนินิยาโมนาม กลลกาลาทีสุ ปุตฺตานํ สรีเรสุ มาตาปิตูหิ สมุทาคตํ อุตุชรูปสนฺตานํเอว. ยสฺส อานุภาเวน ตํสนฺตานํ สมานชาติกสตฺตสณฺฐานสทิสํ อตฺตโน ญาติกุลสทิสญฺจ โหติ. ยถาหิอิตฺถิภาวาทิรูปํ สตฺตานํ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ พีชรูปญฺจ ติณรุกฺขานํ ตํตํวณฺณสณฺฐานา ทีนิ นิยาเมติ. เอวํ โยนิรูปํ นานาชาติวเสน สตฺตานํ นิยามกํ ววตฺถาปกํ โหตีติ. เอตฺตาวตา ปวตฺติยํ ถเปตฺวา จิตฺตชรูปํ สพฺเพสํ ติสมุฏฺฐานิกรูปานํ อุปฺปตฺติยา จิตฺตนิรเปกฺขตา ปุริมุปฺปนฺน รูปปเวณิ ปฏิพทฺธตาจ สาธิตา โหติ. เตเนวจ เตสํ จิตฺตสฺส ฐิติภงฺคกฺขเณสุปิ จิตฺตรหิเต นิโรธสมาปตฺติ กาเลปิ อุปฺปตฺติ โหตีติ. เตน วุตฺตํ สหชาตรูปนฺติ ปเนตฺถาติอาทิ. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ตตฺถ สมฺภวํติ ยถา สมฺภวํ. สมฺภวาติวา สมฺภูตา. อชฺฌตฺตญฺจาติ อชฺฌตฺตภูตาจ. พหิทฺธาจาติ พหิทฺธาภูตาจ. สงฺขตาติ สงฺขตภูตา. อสงฺขตาติ อสงฺขตภูตา. เอวํ เตกาลิกาจ กาลมุตฺตาจ อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมฺภูตาจ. ตถา สงฺขตาสงฺขตภูตาจ ปญฺญตฺติ นามรูปานํ วเสน ติวิธา ฐิตา ธมฺมา ปฏฺฐาเน สพฺพถา จตุวีสติ ปจฺจยานาม โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ติวิธา ฐิตานํ ธมฺมานํ เตกาลิกาทิภาเว สติ จตุวีสติปจฺจยานํปิ ยถาสมฺภวํ เตกาลิกาทิเภโท สิทฺโธ โหติ. ตตฺถ อารมฺมณอธิปติ อุปนิสฺสยปจฺจยา เตกาลิกา กาลมุตฺตาจ โหนฺติ.

[๒๔๐] วิภาวนิยํ ปน

‘‘อารมฺมณอธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยานํ ติกาลิกานนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

ปญฺญตฺตินิพฺพานานํปิ กาลมุตฺตานํ เตสุ ปวิฏฺฐตฺตาติ. ตตฺถ อิมสฺมึ ภเว อภินวานํ ธนธญฺญโภคานํวา วิชฺชาสิปฺปสุตปริ ยตฺตีนํวา สีลสมาธิปญฺญานํวา ภวนฺตเร ภวสมฺปตฺติโภค สมฺปตฺติ มคฺคผลสมฺปตฺตีนํวา ปฏิลาภตฺถาย ปุพฺพโยคํ กโรนฺตสฺส อนาคตานํ ตาสํ อุปนิสฺสยปจฺจยตา เวทิตพฺพา. ปฏฺฐาเน ปน อนาคตํ จกฺขุสมฺปทํ ปตฺถยมาโน โสต, ฆาน, ชิวฺหา, กายสมฺปทํ, วณฺณสมฺปทํ, สทฺท, คนฺธ, รส, โผฏฺฐพฺพสมฺปทํ ปตฺถยมาโน อนาคเต ขนฺเธ ปตฺถยมาโน ทานํ เทติ สีลํ สมาทิยตีติอาทินา ภวนฺตรปริยาปนฺนาเอว สมฺปตฺติโย วุตฺตา. ตา ปน ทานาทีนํ กมฺมานํ อนุรูปวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. กมฺมปจฺจโย ปน ปจฺจุปฺปนฺนาตีตวเสน ทฺวิกาลิโก. อนนฺตร สมนนฺตร อาเสวน นตฺถิ วิคต ปจฺจยา อตีตกาลิกา. เสสา ปนฺนรส ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกาติ. อชฺฌตฺตพหิทฺธาทุเก อารมฺมณา ธิปติ สหชาต อญฺญมญฺญ นิสฺสย อุปนิสฺสย ปุเรชาต อาหาร อตฺถิ อวิคตา อชฺฌตฺตพหิทฺธา โหนฺติ. เสสา จุทฺทส ปจฺจยา อชฺฌตฺตาว. อารมฺมณ อธิปติ อุปนิสฺสยา สงฺขตา อสงฺขตาจ โหนฺติ. เสสา สงฺขตาวาติ. ปญฺจวิธํปิอรูปนฺติ ปวุจฺจติ. กสฺมา, กทาจิปิ รูปสงฺขาตํ สณฺฐานตฺถํ อนุปคมนโต นามนฺติจ ปวุจฺจติ. กสฺมา, อธิวจนสงฺขาตนามาภิธานวเสเนว สุณนฺเตหิ คเหตพฺพภาวุปคมนโตติ.

๑๖๙. ปญฺญปียตีติ ปญฺญตฺติ. อยํปิ เอโก วจนตฺโถติ โลกิยมหาชเนหิ ถปียติ. โวหรียติ เจว สมฺปฏิจฺฉี ยติจาติ อตฺโถ. โยโกจิ สมฺมุติสจฺจภูโต พฺยญฺชนตฺโถ. ตถา ปญฺญาเปตพฺพา อตฺถา ปญฺญปียนฺติ เอตายาติ ปญฺญตฺติ. พฺยญฺชนตฺถโชตโก ปญฺญตฺติสทฺโทติ เอวํ ทุวิธา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตํ ตโตอวเสสา.ล. ทุวิธาโหตีติ. ตตฺถ ปญฺญาปียตฺตา ปญฺญตฺตีติ อตฺถ ปญฺญตฺติมาห. ปญฺญาปนโตปญฺญตฺตีติ สทฺทปญฺญตฺตึ. ตํตํภูตวิปริณามาการนฺติ ปถวิยาทีนํ เตสํ เตสํ มหาภูตานํ อธิมตฺตภาวปฺปการสงฺขาตํ ตถา ตถา ปริณา มาการํ. ปวตฺติวิเสสาการนฺติ อตฺโถ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. นิสฺสาย. ปถมํ จิตฺเตน คเหตฺวาติ อตฺโถ. ตถาตถา ปญฺญตฺตาติ อยํ ปถวีนาม อยํ ปพฺพโตนามาติ เอวมาทิ นเยน มหาชเนน ปญฺญตฺตา, กถิตา, โวหริตาติ อตฺโถ. ปถวิปพฺพตาทิกาติอาทิสทฺเทน นทิ สมุทฺทาทิกาโย สงฺคณฺหติ. อยํ สมูหปญฺญตฺตินาม.

[๒๔๑] วิภาวนิยํ ปน

‘‘สณฺฐานปญฺญตฺตีติ’’ วุตฺตา. สา ยุตฺตา วิย นทิสฺสติ.

นหิ อิธ สณฺฐานํ ปธานํ โหตีติ. สมฺภารสนฺนิเวสาการนฺติ กฏฺฐาทีนํ สมฺภารานํ ตถา ตถา สนฺนิเวสาการํ. เอตฺถาปิ อาทิสทฺเทน นาวาทโย สงฺคณฺหติ. อยํ สณฺฐาน ปญฺญตฺติ. กฏฺฐาทโย เอว หิ เคหากาเรน สณฺฐิตา เคหนฺติ รถากาเรน สณฺฐิตา รโถติ วุจฺจนฺตีติ.

[๒๔๒] วิภาวนิยํ ปน

‘‘สมูหปญฺญตฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

นหิ อิธ สมูโห ปธานนฺติ. ปุริสปุคฺคลาทิกา สตฺตปญฺญตฺติ อุปาทาปญฺญตฺตีติปิ วุจฺจติ. จนฺทาวฏฺฏนาทิกนฺติ จนฺทสูริยาทีนํ สิเนรุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาวฏฺฏนาทิกํ. ยโต จนฺทิมสูริยา อุเทนฺติ, สา ปุพฺพทิสานาม. ปุพฺพตรํ ลทฺธปฺปกาสตฺตา. ยตฺถ ปน อตฺถํ คจฺฉนฺติ, สา ปจฺฉิมทิสานาม. ปจฺฉาลทฺธปกาสตฺตา. ตาสํ ทกฺขิณปสฺสา ทิสา วุฑฺฒิอตฺเถน ทกฺขิณทิสานาม. อิตรา ปน อุจฺจตรฏฺเฐน อุตฺตราทิสาติ วุจฺจติ. ยทา สูริโย อุเทติ, ตทา สกลสฺส อหสฺส ปุพฺพภาคตฺตา ปุพฺพโนฺหติ วุจฺจตีติ. เอวมาทิกา ทิสา ปญฺญตฺติ กาลปญฺญตฺติโยนาม. อาทิสทฺเทน ถลนินฺนาทิกา เทสปญฺญตฺติ สงฺคหิตาติ. อสมฺผุฏฺฐาการนฺติ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญํ อสมฺผุสนาการํ. อยํ อากาสปญฺญตฺตินาม. ตํ ตํ ภูตนิมิตฺตนฺติ ปถวีกสิณาทิกํ อุทฺธุมาตกาทิกญฺจ ภูตนิมิตฺตํ. นีลกสิณาทิกํ วณฺณนิมิตฺตญฺจ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. ภาวนา วิเสสนฺติ ปริกมฺมาทิกํ ภาวนาวิเสสํจ. เอเตน ปริกมฺมนิมิตฺต อุคฺคหนิมิตฺต ปฏิภาคนิมิตฺตานํ สิทฺธการณํ วทติ. อยํ นิมิตฺตปญฺญตฺตินาม.

เอวมาทิเภทาติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อฏฺฐกถายํ อาคตา อุปาทาปญฺญตฺติ อุปนิธาปญฺญตฺติอาทโย สงฺคหิตา. ปรมตฺถโต อวิชฺชมานาปีติ เอเตน สมฺมุติโต ลทฺธภาวํ ทสฺเสติ. เตเนว หิ ตาสํ วิชฺชมานภาวํ คเหตฺวา ตถา ตถา โวหรนฺตานํ มุสาวาโทนาม นโหตีติ. อตฺถจฺฉายากาเรนาติ ตํ ตํ ภูตาทีนํ ปรมตฺถานํ สมูหสณฺฐานาทิฉายากาเรน. อตฺถจฺฉา ยากาเรนาติวา สทฺทาภิเธยฺยสงฺขาเตน ทพฺพปฏิพิมฺพากาเรน สวิคฺคหากาเรนาติ อตฺโถ, ตํตํอุปาทายาติ ปรมตฺถธมฺมานํ ตํตํปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย. อุปนิธายาติ โอลุมฺพิย. ปริกปฺปิยมานาติ ปริกปฺปพุทฺธิยา ปริกปฺเปตฺวา คยฺหมานา. เอตฺถ ปน เอวมาทิปเภทา อาลมฺพณภูตา ปริกปฺปิยมานา สพฺพา ปญฺญตฺติ ปญฺญาปียตีติ อตฺเถน ปญฺญตฺตีติ โยชนา. สงฺขายตีติ คณียติ. คณนุปคํ กตฺวา ถปียตีติ อตฺโถ. สมญฺญายตีติ สมฺมนฺนียติ. นามํ, นามกมฺมํ, นามเธยฺยํ, นิรุตฺติ, พฺยญฺชนํ, อภิลาโปติ อิเม ฉ นาม นามกมฺมา. ตตฺถ อตฺเถ นมตีติ นามํ. อตฺถวิสยํ เอว หุตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อตฺตนิจ อตฺถํ นาเมตีติ นามํ. ปิฏกตฺตยสงฺขาเต หิ นาเม สติ ตทุคฺคณฺหนฺตานํ สพฺเพ ตทตฺถา ปเทปเท วาเกฺยวาเกฺย อาคจฺฉนฺติ เยวาติ.

อปิจ สุณนฺตานํ ญาณํ ตํตํอตฺถาภิมุขํ นาเมตีติ นามํ นามคหณวเสน กตฺตพฺพตฺตา นามเมว กมฺมนฺติ นามกมฺมํ. ธียติ ธารียตีติ เธยฺยํ. นามเมว เธยฺยนฺติ นามเธยฺยํ. อวิทิตปกฺเข ฐิโต อตฺโถ เอตาย ตโต นีหริตฺวา วุจฺจติ กถียตีติ นิรุตฺติ. อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปากฏกรณโต พฺยญฺชนํ. อภิพฺยตฺตํ กตฺวา ลปียติ กถียติ อตฺโถ เอเตนาติ อภิลาโป. เอตฺถจ วณฺณปญฺญตฺติ, อกฺขรปญฺญตฺติ, สรปญฺญตฺติ, ทีฆปญฺญตฺติ, รสฺส ปญฺญตฺติ. พฺยญฺชนวคฺคโฆสาโฆสปญฺญตฺติ, ลิงฺคปญฺญตฺติ. ปทปญฺญตฺติ, วากฺยปญฺญตฺติโยปิ เอตสฺเสว ปเภทาติ ทฏฺฐพฺพา. ปรมตฺถโต วิชฺชมาเนสุ อตฺเถสุ ปวตฺตา ปญฺญตฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. อวิชฺช มาเนสุ ภูมิปพฺพตาทีสุ ปวตฺตา ปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. เอตา เอว สมาสฏฺฐานํ ปตฺวา ทฺวิปทสํโยควเสน อิตรา จตสฺโสปิ โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ตตฺถาติอาทิ วุตฺตํ. เอตาย ปญฺญาเปนฺตีติ เอเตน วิชฺชมานํ อตฺถํ ปญฺญเปนฺติ เอตายาติ วิชฺชมานปญฺญตฺตีติ อิมมตฺถํ วทติ. เอสนโย ปรตฺถปิ. ฉ อภิญฺญา อสฺสาติ ฉฬภิญฺโญติ กตฺวา วิเสสนภูตานํ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ วิชฺชมานตฺตา วิเสสิตพฺพภูตสฺส ปุคฺคลสฺส อวิชฺชมานตฺตา ฉฬ ภิญฺโญติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. อิตฺถี อวิชฺชมานา สทฺโท วิชฺชมาโนติ อิตฺถิยาสทฺโท อิตฺถิสทฺโทติ อวิชฺชมาเนน วิชฺชมาน ปญฺญตฺติ นาม. จกฺขุจ จกฺขุวิญฺญาณญฺจ อุภยํปิ วิชฺชามานนฺติ จกฺขุสฺมึ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ราชาจ ปุตฺโตจ เทฺวปิ อวิชฺชมานาเอวาติ รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโตติ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺตินามาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อุภินฺนนฺติอาทิมาห.

เอตฺถ ปน วจนโต จ วจนตฺถโตจ วินิมุตฺตา สทฺทสภาวา นามปญฺญตฺตินาม วิสุํ นตฺถีติ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. อตฺถโชตก ภาเวน วิสุํ สิทฺธตฺตา. สทฺโท หิ นาม อกฺขรปทพฺยญฺชนภาวํ อุปคโตเยว อตฺถโชตเน สมตฺโถ โหติ. ปรมตฺถ สทฺโทจ ขณิโก จุณฺณวิจุณฺณภูโต ตพฺภาวํ อุปคโต นโหตีติ. ตสฺมา สทฺทสภาวานาม ปญฺญตฺตินาม วิสุํ อตฺถิเยว. อตฺถิภาโวจสฺสา วจนสทฺทํ สุตฺวา อนนฺตเร อกฺขร ปท พฺยญฺชนโคจรจิตฺตสฺส ตทนนฺตเรจ ตทตฺถวิชานนจิตฺตสฺส ปวตฺติยา ปากโฏติ ทสฺเสนฺโต คาถาทฺวยํ อาห. ตตฺถ วจีโฆสา นุสาเรนาติ อุจฺจาริยมานสทฺทสงฺขาตสฺส วจีโฆสสฺส อารมฺมณกรณสงฺขาเตน อนุสาเรน อุปฺปนฺนาย โสตวิญฺญาณ วีถิยา ปวตฺติยา อนนฺตเร อุปฺปนฺนสฺส มโนทฺวารสฺส โคจร ภูตา สายํ ปญฺญตฺตีติ สมฺพนฺโธ. กีทิสี ปน สายํ ปญฺญตฺตีติ อาห อตฺถายสฺสา.ล. ตโตปรนฺติ. ตตฺถ ตโตปรนฺติ ตโต นามปญฺญตฺตารมฺมณสฺส มโนทฺวารสฺส อุปฺปตฺติโต ปรํ อตฺถา วิญฺญายนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺสา นามปญฺญตฺติยา อนุสาเรน ปรมตฺถปญฺญตฺติภูตา อตฺถา วิญฺญายนฺติ. สา อยํ ปญฺญตฺติ โลกสงฺเกตนิมฺมิตาติ วิญฺเญยฺยาติ โยชนา.

เอตฺถจ โสตวิญฺญาณวีถิยาติ เอตฺถ อตีตสทฺทมตฺตา รมฺมณา ตทนุวตฺติกานาม มโนวิญฺญาณวีถิปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ สารตฺถทีปนิยํ-เตน วุตฺตวจเน ยตฺตกานิ อกฺขรานิ โหนฺติ. เตสุ เอกเมกํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตีตญฺจ คเหตฺวา โสต วิญฺญาณวีถิยา มโนวิญฺญาณวีถิยาจ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย อวสาเน ตานิ อกฺขรานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา อกฺขรสมูหํ คเหตฺวา เอกา มโนวิญฺญาณวีถิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ตทนนฺตรํ อยํ อกฺขรสมูโห เอตสฺส นามนฺติ นามปญฺญตฺติคหณวเสน อปราย มโนวิญฺญาณ วีถิยา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย ตทนนฺตรํ อุปฺปนฺนาย มโนวิญฺญาณ วีถิยา อยเมตสฺส อตฺโถติ ปกติยา ตทตฺถวิชานนํ สมฺภวตีติ. มณิสารมญฺชูสายํ ปน ตทนุวตฺติกวีถิโต ปรํ เอกํ วินิจฺฉยวีถึ วิญฺญตฺติคหณวีถิญฺจ วทติ. ตโต ปรํ เอกกฺขเร สทฺเท เอกตฺถโชติกาย นามปญฺญตฺติยา คหณํ โหติ. ยา วทนฺตสฺส ปุพฺพภาเค มนสา ววตฺถาปิโต ปญฺญตฺติสทฺโทนาม วุจฺจติ. ตโตปรํ ตทตฺถคหณนฺติ. อีทิเสสุ ปน ฐาเนสุ ตตฺถ ตตฺถ ชวนวีถิวารานํ ปฏิปาฏิกถนํนาม ปธานปากฏคหณวเสเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจฺฉรกฺขเณ อเนก โกฏิสตสหสฺสานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ หิ วุตฺตํ. ตถา –

เอกมตฺโต ภเว รสฺโส, ทฺวิมตฺโต ทีฆมุจฺจเต;

ติมตฺโตตุปฺลุโต เญยฺโย, พฺยญฺชนํ อทฺธมตฺติกนฺติจํ.

น จ ปรมตฺถสทฺทสงฺฆาฏานํ สตสหสฺสํปิ เอกกฺขรํนาม ภวิตุํ ปโหติ. ตสฺมา อิธ พหุํ วิจารณา อเมฺหหิ นกตาติ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

จตุตฺถวณฺณนาย อฏฺฐมสฺส ปจฺจยสงฺคหสฺส

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.