กมฺมฏฺฐาน สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

๑๗๐. เอวํ อฏฺฐหิ ปริจฺเฉเทหิ สปจฺจยปเภทํ นามรูป วิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิทิตนามรูป วิภาคสฺส กมฺมฏฺฐานวิธานํ ทสฺเสนฺโต สมถวิปสฺสนานนฺติอาทิ มาห. อิโต ปจฺจย สงฺคหโต ปรํ สมถวิปสฺสนานํ ภาวนานํ ทุวิธํปิ กมฺมฏฺฐานํ ยถากฺกมํ ปวกฺขามีติ โยชนา. ตตฺถ กิเลเส อญฺเญปิวา วิตกฺกาทโย โอฬาริกธมฺเม สเมตีติ สมโถ. ตถา ปวตฺโต เอกคฺคตาสงฺขาโต สมาธิ. วิเสเสน ปสฺสนฺติ เอตายาติ วิปสฺสนา. อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา ภาวนาปญฺญา. ตาย หิ โยคิโน ขนฺเธสุ โลกิยมหาชเนน ปสฺสิตํ อิตฺถิปุริสาทิกํ นิจฺจสุขาทิกญฺจ อติกฺกมิตฺวา วิเสเสน อนิจฺจาทิกเมว ปสฺสนฺตีติ. ภาเวตพฺพาติ ภาวนา. ภาเวนฺติวา จิตฺตสนฺตานํ เอตาหีติ ภาวนา. กิริยา กมฺมํ. ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐานํ. กมฺมสฺส ฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานํ. วีริยารพฺภสงฺขาตสฺส โยคกมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. กสิณมณฺฑลาทิกํ กสิณภาวนาทิกญฺจ. อาทิมชฺฌ ปริโยสานานญฺหิ สมุทายภูกํ เอกเมตํ ปถวีกสิณ ภาวนาทิกํ ภาวนากมฺมํปิ อตฺตโน อวยวภูตสฺส โยค กมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานํ สมฺภวตีติ.

วิภาวนิยํ ปน

อุตฺตรุตฺตร โยคกมฺมสฺส ปทฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานภูตํ ภาวนาวิธิญฺจาติปิ วุตฺตํ. ตมฺปิ ยุชฺชติเยว.

โยคกมฺมเมววา สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐนฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ทุวิเธปิ กมฺมฏฺฐาเน. สมถสงฺคเหติ สมถ กมฺมฏฺฐานสงฺคเห. ทสกสิณานีติ ทสกสิณมณฺฑลานิ กสิณชฺฌานานิจ. ตทุภยานิปิ หิ โยคานุโยคสงฺขาตสฺส สมถ กมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานตฺตา สมถกมฺมฏฺฐานานินาม โหนฺตีติ. ทสอสุภาติ ทสอสุภวตฺถูนิ อสุภชฺฌานานิจ. ทสอนุสฺสติ โยติ พุทฺธคุณาทีนิ ทสอนุสฺสติฏฺฐานานิ อนุสฺสรณสติ โยจ. เสสานิปิ ยถานุรูปํ วตฺตพฺพานีติ. จรณํ จริยา. สมุทาจรณนฺติ อตฺโถ. ปวตฺติพหุลตาติ วุตฺตํ โหติ. ราคสฺส จริยา ราคจริยา. ราคจริตาติ ปาโฐ, โส อฏฺฐกถายํ นตฺถิ, ปุคฺคลฏฺฐาเนเอว โส ยุตฺโตติ. เอสนโย เสเสสุปิ.

[๒๔๓] โย ปน วิภาวนิยํ

จริยานํ สํสคฺคเภโท วุตฺโต. โส อิธ นาธิปฺเปโต.

นหิ กมฺมฏฺฐานานํนาม สํสคฺคจริตสฺสปิ เอกสฺส เทฺว ตีณิ ทาตพฺพานิ โหตีติ. เตเนว หิ โส เภโท อฏฺฐกถายํ นครุกโตติ. สพฺพาปิ อปฺปนาย ปุพฺพภาคปวตฺตา กามาวจร ภาวนา ปริกมฺมภาวนานาม. สา ปน อปฺปนาย อาสนฺเน ทูเรติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ ยา อาสนฺเน, สา อปฺปนํ อุเปจฺจ สมีเป ฐตฺวา ปวตฺตตฺตา อุปจารภาวนาติ วุจฺจติ. อิตรา ปน ปริกมฺม ภาวนาเอวนาม. อิติ ปริกมฺมภาวนาปิ สมานา ปุพฺพาปรวิเสส ปากฏภาวตฺถํ อฏฺฐกถาสุ ทฺวีหิ นาเมหิ คหิตาติ วุตฺตํ ปริกมฺมภาวนา.ล. ติสฺโสภาวนาติ ตาสํ ปน วิเสโส ปรโต อาคมิสฺสติ. ปริกมฺมนิมิตฺตนฺติ ปริกมฺมภาวนาย อารมฺมณภูตํ กสิณมณฺฑลาทินิมิตฺตํ. ตญฺจ ตสฺสา อารมฺมณ ภาเวน เอกํปิ สมานํ ปุพฺพาปรวิเสสปากฏภาวตฺถํ ปริกมฺมนิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา วุตฺตํ. เตสํปิ วิเสโส อาคมิสฺสติ. วิทตฺถิจตุรงฺคุลสงฺขาเตน ปริตฺตปมาเณนวา ขล มณฺฑลาทิสงฺขาเตน มหนฺตปมาเณนวา กตํ อกตํวา ปถวี มณฺฑลตลเมว อเสสผริตพฺพฏฺเฐน กสิณนฺติ ปถวีกสิณํ. สกลสทฺทปริยาโย หิ กสิณสทฺโท. ยถา กสิเณน ชมฺพุทีปสฺสาติ. ตสฺมา ยตฺตเก ปถวีตเล นิมิตฺตํ คณฺหาติ, ตตฺตกํ จิตฺเตน อเสสํ ผริตฺวา เอว คเหตพฺพํ โหติ. น ปน ตสฺส เอกเทเส ฐตฺวาติ, เตน วุตฺตํ ปถวีมณฺฑลตลเมว อเสสผริตพฺพฏฺเฐน กสิณนฺติ ปถวีกสิณนฺติ. เอสนโย เสสกสิเณสุปีติ. เอตฺถจ, อวิภูตวณฺณาย ปถวิยา เอก ตลภาเวนสนฺนิวิฏฺฐาสณฺฐานปญฺญตฺติอิธปถวีกสิณํนาม. ตถา อาโปกสิณํ เตโชกสิณญฺจ. ผุฏฺฐฏฺฐาเน จิตฺเตน สณฺฐานํ กตฺวา คหิตา วายุวฏฺฏิ วาโยกสิณํนาม. นีลวณฺณวิสิฏฺฐาเอกา สณฺฐานปญฺญตฺติ นีลกสิณํนาม. ตถา ปีตโลหิโต ทาตกสิณานิปิ. จนฺทสูริยอคฺโคภาสวิสิฏฺฐา กตฺถจิ ทิสฺสมานา สณฺฐานปญฺญตฺติ อาโลกกสิณํนาม. ติตฺติฉิทฺทวาต ปานฉิทฺทาทีสุ ทิสฺสมานา อากาสวิสิฏฺฐา สณฺฐานปญฺญตฺติ อากาสกสิณํนามาติ. อติวิย ธุมาตํ สุนภาวํ คตนฺติ อุทฺธุมาตํ. ตเทว กุจฺฉิตตฺตา อุทฺธุมาตกํ. ตถาภูตสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ นามํ. ตเทว ปูติภาวํ คตกาเล ปุริมวณฺณํ วิชหิตฺวา ปุน นีลภาวํ ปตฺตํ วินีลกํ. ตเทว ปุน ปจฺจิตฺวา ตโต ตโต วิสนฺทมานปุพฺพยุตฺตํ วิปุพฺพกํ. ยุทฺธภูมิยาทีสุ สตฺเถน มชฺเฌ ฉินฺทิตฺวา ถปิตํ วิรูปฉินฺนสรีรํ วิจฺฉินฺนกํนาม. โสณ สิงฺคาลาทีหิ วิวิธากาเรน ขายิตปเทสยุตฺตํ สรีรํ วิกฺขายิตกํนาม. โสณสิงฺคาลาทีหิ เอว ขณฺฑาขณฺฑิกํ กตฺวา อปกฑฺฒิตฺวา ตโต ตโต ขิตฺตองฺคปจฺจงฺคยุตฺตํ สรีรํ วิตฺตกฺขิกํ นาม. องฺคปจฺจงฺเคสุ สตฺเถน หนิตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ กตฺวา ตโต ตโต ขิตฺตองฺคปจฺจงฺคยุตฺตํ สรีรํ หตวิกฺขิตฺตกํนาม. ปคฺฆริต โลหิตสรีรํ โลหิตกํ นาม. ปุฬุวปริปูรํ สรีรํ ปุฬุวกํ. สกโล อฏฺฐิสงฺฆาโฏวา เอกเมกํวา อฏฺฐิ อฏฺฐิกํ นาม. ปุนปฺปุนํ นิรนฺตรํ สรณํ อนุสฺสติ. พุทฺธคุณสฺส อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ. เอส นโย เสสาสุปีติ. ตตฺถ อรหตาทิคุโณ พุทฺธคุโณนาม. สฺวกฺขาตตาทิคุโณ ธมฺมคุโณนาม. สุปฺปฏิปนฺนตาทิคุโณ สงฺฆคุโณ นาม. อตฺตโน สีลสฺส อขณฺฑตาทิ คุโณ สีลคุโณนาม. อตฺตโน ทานสฺส วิคตมลมจฺเฉรตาทิ คุโณ จาคคุโณนาม. อตฺตานํ เทวตฺตํวา สกฺกตฺตํวา พฺรหฺมตฺตํวา วหิตุํ สมตฺถา อตฺตโน สทฺธาทิคุณา เทวตาคุณานาม. วตฺต ปฏิปตฺติวเสนวา ธุตงฺคสมาทานวเสนวา ฌานสมาปตฺติวเสนวา วิปสฺสนาวเสนวา อตฺตโน สนฺตาเน จิรํวิกาลํ วิกฺขมฺภิตานํ กามราคาทีนํ วูปสโม อตฺตนาอธิคตนิพฺพานญฺจ อุปสโมนาม. เอกภวปริยาปนฺนสฺส อตฺตโน ขนฺธสนฺตานสฺส เภโท มรณํ นาม. เกสกายาทีนํ นานากายานํ สมูหภูโต อยํ กาโย กาโยนาม. อตฺตนิ นิรนฺตรํ ปวตฺตมานา อสฺสาส ปสฺสาสา อานาปาณํนาม. มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺตา. ยํ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส หิตสุขํ อวิปฺปกิณฺณํ กตฺวา สงฺคณฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺตสฺสวา เอสา มิตฺเตสุวา ภวาติ เมตฺตา. อตฺถโต ปน ปรสตฺตานํ หิตูปสํหารวเสน ปวตฺโต อโทโสเอว. ปรสตฺตานํ หิตูปสํหาร หิตโมทน อหิตาปนยนสงฺขาตํ พฺยาปารตฺตยํ ปหาย เตสํ กมฺมสกตานุพฺรูหนวเสน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต เปกฺขตีติ อุเปกฺขา. ตถา ปวตฺตา ตตฺรมชฺฌตฺตตาเอว. อปฺปมาเณสุสตฺเตสุ ภวาติ อปฺปมญฺญา. น หิ เอตฺตเกสุ เอว สตฺเตสุ เอตา ปวตฺเตตพฺพา. น ตโต อญฺเญสูติ เอวํ เอตาสํ วิสยปริจฺเฉโทนาม อตฺถีติ. เอวํสนฺเตปิ อาทิกมฺมิ เกน อาทิโต เอกสฺมึ ปุคฺคเล อตฺตโน ภาวนาจิตฺตํ ลทฺธาเสวนํ ลทฺธวิเสสญฺจ กตฺวา ปจฺฉา ทฺวีสุ ตีสูติอาทินา วฑฺฒิตฺวา สีมสมฺเภโทจ โอธิโสผรณ อโนธิโสผรณ ทิสาผรณานิว กตฺตพฺพานีติ. ยํ ปน วิภงฺเค เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตีติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺเคจ สพฺเพสตฺตา อเวรา โหนฺตูติอาทินา เมตฺตาวิธานํ นาม วุตฺตํ. ตํ เมตฺตาฌาเน วสีภาวปฺปตฺตานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตา ปน วิเสเสน โทสปกฺขิกานํ กิเลสานํ อุชุปฏิปกฺขภูตา โหนฺตีติ ตํสมงฺคิโนจ นิจฺจํ โสมฺมหทยภาเวน พฺรหฺมสทิ สตฺตา พฺรหฺมาโนนาม. เตสํ วิหาโรติ พฺรหฺมวิหาโร. เสฏฺฐานํวา เสฏฺฐภูโตวา วิหาโรติ พฺรหฺมวิหาโรติ. อาหาเรติ อสิต ปีต ขายิต สายิต วเสน จตุปฺปเภเท อชฺโฌหฏาหาเร. ปฏิกูลสญฺญาติ อาหารเหตุ อนุภวิตพฺพานํ ทุกฺขธมฺมานํ ปจฺจเวกฺขนวเสน สรสปฏิกูลตา ปจฺจเวกฺขนวเสน อาสยนิธาน ปกฺกาปกฺกผลนิสฺสนฺทปจฺจเวกฺขน วเสน จ ตตฺถ นิกนฺติ ปหานสญฺญา. จตุธาตุววตฺถานนฺติ สรีรคตานํ ปถวิอาทีนํ จตุนฺนํ มหาธาตูนํ สลกฺขณา ทิวเสน วิสุํ วิสุํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา สมนุปสฺสนํ. ตญฺหิ จตสฺโส ธาตุโย ววตฺถปิยนฺติ วินิจฺฉิยนฺติ สลฺลกฺขิยนฺติ เอเตนาติ จตุธาตุววตฺถานนฺติ วุจฺจตีติ. อสุภสญฺญา ภาเวตพฺพา ราคสฺสปหานายาติ วจนโต ทสอสุภา.ล. ราคจริตสฺส สปฺปายาติ วุตฺตํ. ตตฺถ ราเคน จรตีติ ราคจริโต. โส หิ กามํ กทาจิ โทเสน จรติ. กทาจิ โมเหน. กทาจิ สทฺธาทีสุปิ อญฺญตเรน. ราโค ปนสฺส อุสฺสนฺโน. ตสฺมา อุสฺสนฺเนน ราเคน โส ราคจริโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ. เอสนโย เสเสสุปิ. เมตฺตา ภาเวตพฺพา พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วจนโต เมตฺตาทีนํ ติณฺณํ พฺรหฺมวิหารานํ ยถากฺกมํ พฺยาปาทวิหึสา อรตีนํ นิสฺสรณตาวจนโต สุปริสุทฺธานญฺจ วณฺณกสิณานํ โทสวตฺถุตฺตาภาวโต จตสฺโสอปฺปมญฺญาโย.ล. โทสจริตสฺสาติ วุตฺตํ. เอตฺถจ อาทิกมฺมิกสฺเสวายํ จริยวิภาโค. อุเปกฺขาจ อาทิกมฺมิกสฺส นสมฺภวติ. วกฺขติหิ อุเปกฺขาปญฺจมชฺฌานิกาติ. ตสฺมา ยสฺส ปุริมา ติสฺโส สปฺปายา. ตสฺส ตทนุคติกา อุเปกฺขาปิ สปฺปายานาม โหตีติ กตฺวา จตสฺโส อปฺปมญฺญาโยติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา นิสฺสรณเญฺหตํ ราคสฺส. ยทิทํ อุเปกฺขา เจโต วิมุตฺตีติ วจนโต อุเปกฺขา ราคจริตสฺสาติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. นีลาทีนิจ จตฺตาริ กสิณานีติ อิทญฺจ มนาปิยรูปานิ นีลาทีนิ สนฺธาย วุตฺตํ. อมนาปิยานิ ปน ตานิ ราคจริตสฺเสว สปฺปายานีติ. อานาปาณสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วจนโต อานาปาณํวิตกฺกจริตสฺสาติ วุตฺตํ. โมหจริโต ปน ปกติยา ปมาทพหุโล โหติ วิกฺขิตฺตจิตฺโตจ. อานาปาณญฺจนาม นิรนฺตรํ ปวตฺตมานํ ตสฺส สตึ อุปฺปาเทนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ ตํ โมหจริตสฺสสปฺปายนฺติ วุตฺตํ สิยา.

[๒๔๔] วิภาวนิยํ ปน

พุทฺธิวิสยภาเวน โมหปฏิปกฺขตฺตาติ การณํ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ.

เอวญฺหิ สติ โส พุทฺธิจริเตน สห วตฺตพฺโพ สิยาติ. กามญฺจ พุทฺธคุณาทโยปิ เอกนฺเตน พุทฺธิวิสยาเอว โหนฺติ. เต ปน วิเสสโต สทฺธํ อุปพฺรูหยนฺตีติ วุตฺตํ พุทฺธานุสฺสติ อาทโย.ล. สทฺธาจริตสฺสาติ. ปรมตฺถโต สุขุมตรานิ มรณาทีนิ วิปุลพุทฺธีนํ เอว วิสยานาม โหนฺตีติ วุตฺตํ มรณ. ล. พุทฺธิจริตสฺสาติ. เสสานิปนสพฺพานิปีติ จตฺตาริ ภูต กสิณานิ เทฺว อาโลกากาสกสิณานิ จตฺตาโร อารุปฺปาจาติ ทสวิธานิ กมฺมฏฺฐานานิ. ตตฺถาปีติ เตสุ ทสสุ เสส กมฺมฏฺฐาเนสุปิ. ปุถุลํ ขลมณฺฑลาทิปมาณํ โมหจริตสฺส สปฺปายํ. สมฺพาธสฺมิญฺหิ โอกาเส จิตฺตํ ภิยฺโย สํโมหํ อาปชฺชตีติ. ขุทฺทกํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลปมาณํ วิตกฺกจริตสฺเสว สปฺปายํ. มหนฺตญฺหิ วิตกฺกสนฺธาวนสฺส ปจฺจโย โหตีติ. ตตฺถจ วิตกฺกจริตสฺเสวาติ เอตฺถ เอวสทฺโท ขุทฺทกนฺติปเท ยุชฺชติ. วิตกฺกจริตสฺส ขุทฺทกเมว สปฺปายํ. น ปุถุลนฺติ. สพฺพญฺเจตํ อุชุวิปจฺจนิกวเสนเจว อติสปฺปายตายจ วุตฺตํ. ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา สทฺธาทีนญฺจ อนุปการิกา กุสลภาวนานาม นตฺถีติปิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐาเนสุ. ปริกมฺมภาวนา ลพฺภเตว ปริกมฺเมน วินา เอกสฺสปิ กมฺมฏฺฐานสฺส อสมฺปชฺชนโต. ทสสุกมฺมฏฺฐาเนสุอุปจารภาวนาว สมฺปชฺชติ นตฺถิ อปฺปนา. กสฺมา อิติ เจ. พุทฺธ ธมฺม สงฺฆ สีล จาค เทวตา อุปสม คุณานํ ตาว คมฺภีรตาย นานาปฺปการคุณา นุสฺสรณาธิมุตฺตตายคาติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตตฺถ คมฺภีร ตายาติ เอเตน เอเกกสฺสปิ คุณปทสฺส คมฺภีรตฺตา ตพฺพิสโย สมาธิ มหาสมุทฺเท สสโก วิย ตตฺถ อปฺปนํ ปตฺวา นิจฺจลภาเวน ปติฏฺฐาตุํ นสกฺโกตีติ ทสฺเสติ. นานาปฺปการ คุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตายวาติ เอเตน เตสํ คุณานํ อตปฺป นิยสภาวตฺตา เอตฺตเกเอว คุณปเท ฐตฺวา อปฺปนํ ปาเปสฺสามีติ อตฺตโน จิตฺตํ สนฺธาเรตุํปิ นสกฺโกตีติ ทสฺเสตีติ. เสเสสุ ปน มรณสญฺญาววตฺถาเนสุ มรณํ ตาว สภาว ธมฺมตฺตา สํเวชนียธมฺมตฺตาจ อิตรานิจ เทฺว สภาวธมฺมตาย คมฺภีรตฺตา อปฺปนาย ปติฏฺฐา นโหนฺตีติ. ยทิเอวํ กสฺมา โลกุตฺตรชฺฌานานิ อติคมฺภีเร นิพฺพานสงฺขาเต สภาวธมฺเม อปฺปนํ ปาปุณนฺติ. ทุตียจตุตฺถารุปฺปชฺฌานานิจ ปถมตตียารุปฺป สงฺขาเต สภาวธมฺเมติ. วุจฺจเต, โลกุตฺตรชฺฌานานิ ตาว วิสุทฺธิโต สมฺมสนญาณโตจ ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน อุปรุปริปวตฺตานํ วิสุทฺธิภาวนานํ พเลน อติคมฺภีเรปิ นิพฺพานสงฺขาเต สภาวธมฺเม อปฺปนาภาเวน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกนฺติ. อารุปฺปชฺฌานานิจ อปฺปนาปตฺตสฺเสว ปญฺจมชฺฌานสมาธิสฺส อุทยมตฺตานิ โหนฺตีติ อารมฺมณสมติกฺกมนมตฺตกรเณน สภาวธมฺเมปิ อารมฺมเณ อปฺปนาภาเวน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกนฺตีติ. ตตฺถาปีติ เตสุ สมตึสอปฺปนากมฺมฏฺฐาเนสุปิ. ปญฺจกชฺฌาเน นิยุตฺตานิ ปญฺจกชฺฌานิ กานิ. ฌานปญฺจกสฺส อารมฺมณภาวโยคฺยานีติ วุตฺตํโหติ. ปฏิกูลารมฺมณานินาม อติอนิฏฺฐานิ ลูขานิ จิตฺตรภิชนเน ปริทุพฺพลานิ โหนฺตีติ น ตานิ อตฺตนิ จิตฺตํ โรเจตฺวา ถเปตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา วิตกฺเกน วินา จิตฺตํ ตตฺถ เอกคฺคํ หุตฺวา น ติฏฺฐติ. วิตกฺกพเลเนว ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ ทสอสุภา.ล. ปถมชฺฌานิกาติ. ยทิเอวํ กถํ เตสุ โสมนสฺสชฺฌานํ โหตีติ นีวรณสนฺตาปํ ปหานพเลนเจว ตํ ตํ อานิสํสทสฺสน ญาณพเลนจ. พฺยาธิทุกฺขปีฬิตสฺส โรคิโน วมนวิเรจนปวตฺติยํ วิย พหุํ ทานิ เวตฺตนํ ลภิสฺสามีติ อานิสํสทสฺสาวิโน ปุปฺผจฺฉฏฺฏกสฺส คูถราสิทสฺสเน วิย จาติ ทฏฺฐพฺพํ. เมตฺตาทโย ตโย พฺรหฺมวิหารา โทมนสฺสสมุฏฺฐิตานํ พฺยาปาทวิหึ สาอรตีนํ นิสฺสรณภูตา โหนฺตีติ น เต กทาจิ โสมนสฺเสน วินา อปฺปนํ ปาปุณนฺตีติ วุตฺตํ เมตฺตาทโย ตโย จตุกฺกชฺฌานิกาติ. อุเปกฺขา ปน สตฺเตสุ สพฺพโส อุทาสินปกฺเข ฐตฺวา ภาวิตพฺพตฺตา กทาจิปิ อุเปกฺขาเวทนาย วินา อปฺปนํ นปาปุณาตีติ วุตฺตํ อุเปกฺขาปญฺจมชฺฌานิกาติ. จตฺตาโรปนอารุปฺปาติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสาทีนิ จตฺตาริ อารุปฺปารมฺมณานิ. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุ. ยถารหนฺติ ตํตํอารมฺมณานุรูปํ. อารมฺมเณน วินา ปริกมฺมํนาม น สิชฺฌติ. อารมฺมณสฺส สุฏฺฐุ ทฬฺหวิภูตคหณสงฺขาเตน อุคฺคเหน วินา อารมฺมณสมฺปตฺติ นาม นตฺถิ. อสติจ อารมฺมณสมฺปตฺติยา อุปจารชฺฌานํปิ ตาว น สมฺปชฺชติ. ปเคว อปฺปนาฌานนฺติ วุตฺตํ ปริกมฺมนิมิตฺตํ.ล. ลพฺภนฺเตวาติ. ตตฺถ สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุ. ยถารหนฺติ ตํตํกมฺมฏฺฐานานุรูปํ. ปริยาเยนาติ อิทํ ปน กสฺสจิ อารมฺมณสฺส จกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺเสว อวิภูตตรตฺตา วุตฺตํ. ยตฺถ ปน ปถมํ สภาวธมฺมํ คณฺหิตฺวา ปจฺฉา ตาทิเส ตทากาเร ตํสณฺฐาเน ปญฺญตฺตารมฺมเณ อุปจาโรวา อปฺปนาวา ปวตฺตติ. ตตฺเถว ปฏิภาคนิมิตฺตํนาม ลพฺภตีติ วุตฺตํ ปฏิภาค นิมิตฺตํปนาติอาทิ. วุตฺตเมวตฺถํ ทฬฺหํ กโรนฺโต ตตฺถหีติอาทิมาห. เอวํ สมถกมฺเม ปถมํ อุคฺคหโกสลฺลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย ภาวนาวิธานํ ทสฺเสนฺโต กถนฺติอาทิ มาห. นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺสาติ อารมฺมณสฺส ยถา สณฺฐิตํ อาการํ จิตฺเต อุปรุปริ วิภูตํ กตฺวา คณฺหนฺตสฺส สมนุปสฺสนฺตสฺส. สาจภาวนาติ อุคฺคหณากาเรน ปวตฺต ชวนวีถิปรํปรสงฺขาตา สา จิตฺตภาวนา ปริกมฺมภาวนา นาม. ปุนปฺปุนํ กรณวเสน วฑฺฒนาการสณฺฐิตตฺตา. สมุคฺคหิตํ โหตีติ วตฺวา ยถา สุฏฺฐุ อุคฺคหิตํ สมุคฺคหิตํนาม โหติ ตํ ทสฺเสตุํ จกฺขุนาปสฺสนฺตสฺเสวมโนทฺวารสฺส อาปาตมาคตนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ มโนทฺวารสฺสอาปาตมาคตนฺติ จกฺขูนิ นิมฺมิลิตฺวาวา อญฺญสฺมึ ฐาเน ฐตฺวาวา อาวชฺชนฺตสฺส จกฺขุนา ทิฏฺฐสทิสํ มโนทฺวาเร ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ. อุคฺคหนิมิตฺตํนาม. สุฏฺฐุ อวินสฺสมานํ กตฺวา คหิตตฺตา. สาจ ภาวนา สมาธิยติ. น ตาว ภาวนนฺตรภาวํ ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย. ตถา สมาหิตสฺสาติ เตน มตฺถกปตฺเตน ปริกมฺมสมาธินา สมาหิตสฺส เอตสฺส โยคิโน. ตโตปรนฺติ อุคฺคหนิมิตฺตุปฺปตฺติ โต ปรํ. ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส จิตฺเต สนฺนิสินฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อนุยุญฺชนฺถสฺสาติ นิรนฺตรํ ปทหนฺตสฺส. ตปฺปฏิภาคนฺติ สภาว ธมฺมภูเตน เตน อุคฺคหนิมิตฺเตน สทิสํ. วตฺถุธมฺมวิมุจฺจิตนฺติ เมฆวลาหกนฺตรโตวา ราหุมุขโตวา นิกฺขนฺตจนฺทมณฺฑลํ วิย สภาวธมฺมภูตา อุคฺคหนิมิตฺตโต วิมุจฺจิตฺวา วิสุํ อุปฏฺฐิตํ. ตโตเยว ปญฺญตฺติสงฺขาตํ นิมิตฺตปญฺญตฺติอิติ กถิตํ. ภาวนา มยนฺติ เกวลํ ภาวนาจิตฺตพเลน ปสิทฺธํ. อาลมฺพณนฺติ ตเทว สมุคฺคหิตํ นิมิตฺตาลมฺพณํ จิตฺเตสนฺนิสนฺนํสมปฺปิตํโหตีติ มโนทฺวาริกจิตฺตสนฺตาเน สนฺนิสินฺนํ นิจฺจลภาเวน สณฺฐิตํ หุตฺวา สุฏฺฐุ อปฺปิตํ ปเวสิตํ โหติ. ตนฺติ นิมิตฺตาลมฺพณํ ปวุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา จนฺทมณฺฑลาทิกสฺส วิย ตสฺส นิมิตฺตาลมฺพณสฺส ปริสุทฺธปริโยทาตภาเวน อุปฏฺฐิตตานาม กิเลสมลวิกฺขมฺภเนน ปริสุทฺธปริโยทาตภาวํ ปตฺวา โอภาสชาตสฺส จิตฺตสฺส วเสเนว โหติ. น ตสฺส อาลมฺพณสฺส วเสน. นหิ ปญฺญตฺติ ธมฺเม ตาทิโส คุโณนาม อุปลพฺภตีติ. ตสฺมา ปฏิภาค นิมิตฺเต สมุปฺปนฺเน นีวรณสงฺขาตานํ ปฏิพนฺธกธมฺมานํ วิกฺขมฺภิตตา สิทฺธา โหตีติ วุตฺตํ ตโตปฏฺฐายาติอาทิ. ปฏิพนฺธนฺติ นีวาเรนฺติ นิสฺสรณปกฺขิกํ จิตฺตํ ปาเตนฺตีติ ปฏิพนฺธา. นีวรณ ธมฺมา. วิเสเสน ปหีนา ปฏิพนฺธา เอตายาติ ปฏิพนฺธวิปฺปหีนา. สมาเสวนฺตสฺสาติ สุฏฺฐุ อาเสวนฺตสฺส. สตฺตวิธํ นิมิตฺต รกฺขณวิธานํ สมฺปาเทตฺวา จกฺกวตฺติคพฺภํ วิย สุฏฺฐุ รกฺขิตฺวา ปุนปฺปุนํ ภาวนาวเสน เสวนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

อาวาโส โคจโร ภสฺสํ, ปุคฺคโล โภชนํ อุตุ;

อิริยาปโถติ สตฺเต เต, อสปฺปาเย วิวชฺชเย.

สปฺปาเย สตฺต เสเวถ, เอวญฺหิ ปฏิปชฺชโต;

นจิเรเนว กาเลน, โหติ กสฺสจิ อปฺปนาติ หิ วุตฺตํ.

รูปาวจรปถมชฺฌานํอปฺเปตีติ กามตณฺหาย วิสยภาวํ อติกฺกมิตฺวา สาติสยํ สณฺหสุขุมภาวปฺปตฺตํ อุปจารชฺฌานโต สตคุเณนวา สหสฺสคุเณนวา ถิรตรชฺฌานงฺคยุตฺตํ รูปาวจร สงฺขาตํ ปถมชฺฌานํ ตสฺมึ นิมิตฺเต อนุปวิสิตฺวา วิย วตฺตตีติ อตฺโถ. ตเมว ปถมชฺฌานํ วสีภูตํ กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจสุ วสีตาสุ ปน ปถมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปถมํ วิตกฺกํ อาวชฺชติ. ตโต วิจารํ. ตโต ปีตึ. ตโต สุขํ. ตโต สมาธึ. ตโต ปุน วิตกฺกํ. ตโต วิจารนฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ ฌานงฺคานิ อาวชฺชนฺตสฺส ยทา ตํตํฌานงฺคาลมฺพณา จิตฺตวารา อนฺตรนฺตรา กติปยภวงฺเคหิ อนฺตริตา หุตฺวา นิรนฺตรภูตา วิย ปวตฺตนฺติ. ตทา อาวชฺชน ปจฺจเวกฺขน วสิตาโย วสีภูตานาม โหนฺติ. เอตา ปน สพฺพญฺญุพุทฺธานํ มตฺถกปฺปตฺตา โหนฺติ. เตสญฺหิ ยมกปาฏิ หาริยาทิกาเลสุ ลหุกปวตฺตึ อิจฺฉนฺตานํ ตํตํฌานงฺคา รมฺมณาจิตฺตวาราปิ จตุปญฺจชวนิกาเอว ปวตฺตนฺติ. อนฺตรภวงฺคานิปิ ปจฺฉิมวารสฺส อุปจาร ภูตานิ ภวงฺค จลน สงฺขาตานิ เทฺวเอว ปวตฺตนฺติ. ยตฺถ อปรํ ฌานงฺคํ อาปาต มาคจฺฉติ. นหิ อารมฺมเณ อาปาตํ อนาคเต ภวงฺคํ จลติ. นจ วินา ภวงฺคจลเนน อาวชฺชนุปฺปตฺตินาม อตฺถีติ. ถเปตฺวา สพฺพญฺญุพุทฺเธ อญฺเญสํ วสิภาวปตฺตานํปิ อนฺตรนฺตรา ภวงฺคจาเร คณนานาม นตฺถีติ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน อยํ ปน มตฺถกปฺปตฺตาวสี ภควโต ยมกปาฏิหาริยกาเล ลพฺภติ. อญฺเญสํวา เอวรูเป กาเลติ วุตฺตํ. ฌานสฺส สีฆตรํ สมาปชฺชนสมตฺถตา สมาปชฺชนวสีนาม. เตเนว หิ ปาฬิยํ สมาปชฺชเน ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ วุตฺตํ. เอสนโย เสสาสุปีติ. ตถา สมาปชฺชิตํ ฌานํ อจฺฉรามตฺตาทิวเสน อติปริตฺตกํปิ ขณํ ถเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสีนาม. สมาปชฺชิตชฺฌานโต สีฆตรํ วุฏฺฐาตุํ สมตฺถตา วุฏฺฐานวสีนาม. ปจฺจเวกฺขนวสี ปน อาวชฺชนวสิยา สิทฺธาย สิทฺธาเอว โหตีติ.

วิภาวนิยํ ปน

ยตฺตกํ กาลํ อิจฺฉติ. ตตฺตกํ จิรตรํ ฌานํ ถเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสิตานามาติปิ วุตฺตํ. ตถา ปริจฺฉินฺน กาลโต อนฺโต อวุฏฺฐหิตฺวา ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสเนว วุฏฺฐานสมตฺถตา วุฏฺฐานวสิตานามาติ. ตํปิ ยุชฺชติเยว.

ปาฬิยญฺหิ ปถมชฺฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺฐานาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติอาทินา สีฆตรํวา โหตุ. จิรตรํวา. ยตฺตกํ กาลํ ฌานํ ถเปตุํวา ยตฺตเก กาเล ตโต อุฏฺฐาตุํวา อิจฺฉติ. ตตฺตกํ กาลํ อนูนํวา อนธิกํวา กตฺวา อธิฏฺฐาตุํวา วุฏฺฐาตุํวา สมตฺถตาปิ ทสฺสิตาเยว โหตีติ. เอวญฺจสติ วุฏฺฐานวสิตาปิ อธิฏฺฐานวสิตาย สิทฺธาย สิทฺธาเอวาติ ตาสํ ทฺวินฺนํ วิเสสกปฺปนาปิ นิปฺปโยชนา โหตีติ ทฏฺฐพฺพา. วสนํ วสี. สมตฺถตาติ อตฺโถ. อิสฺสร ภาโวติ วุตฺตํ โหติ. วสีเอว วสิตา. ยถา เทโวเอว เทวตาติ. กตฺวา ปทหโตติ สมฺพนฺโธ. วิตกฺกาทิกํ โอฬาริกงฺคํ ปหานายาติ เอตฺถ ปถมชฺฌานํ ตาว วสีภูตํ กตฺวา ฐิตสฺส วิตกฺโก โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ. ตทา อโหวตเม อวิตกฺกํ ฌานํ อสฺสาติ เอวมสฺส อชฺฌาสโย สณฺฐาติ. ตทา อวิตกฺกํ ฌานํ สมาปชฺชิสฺสามีติ ปุน ตสฺมึ ปฏิภาคนิมิตฺเต ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส สา ภาวนา วิตกฺกวิราคภาวนานาม โหติ. สาปิ ยาว วิตกฺเก นิกนฺติ น ปริยาทิยติ, ตาว ปริกมฺมภาวนานาม. ปริยาทินฺนาย ปน วิตกฺกนิกนฺติยา อุปจาร ภาวนานาม โหติ. เอสนโย เสสชฺฌานุปจาเรสุปิ. เอวํ ตํตํฌานงฺควิราคภาวนาพเลน วิตกฺกาทิกสฺส โอฬาริกสฺส ตสฺส ตสฺส ฌานงฺคสฺส ปชหนตฺถาย. วิจาราทิสุขุมงฺคุปฺปตฺติยาติ วิจาราทีนํ สุขุมานํ จตุนฺนํ ติณฺณํ ทฺวินฺนํ ปุน ทฺวินฺนํวา ฌานงฺคานํ เตน เตน วิตกฺกาทินา โอฬาริเกน องฺเคน วินา ปุน อุปฺปตฺติยา. ปาหโตติ ปทหนฺตสฺส. ปธานนามกํ อาตาปวีริยํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ทุตียชฺฌานาทโยติ ทุตียชฺฌานาทีนิ เสสรูปาวจรชฺฌานานิ. ยถารหนฺติ อิทํ ทฺวาวีสกมฺมฏฺฐาเนสุ ทุตียชฺฌานาทีนํ อนุรูปานิ กสิณอานาปาณานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อวเสเสสุ ปน อฏฺฐารสกมฺมฏฺฐาเนสุ ยสฺมา อรูปชฺฌานานิ นาม อารมฺมณาติกฺกมนวเสเนว ปวตฺตนฺติ. ตทติกฺกมนตฺถญฺจ กสิณุคฺฆาฏนํนาม โหติ. ตสฺมา เยสุ ตทุคฺฆาฏนํ สมฺภวติ. ตานิเยว กสิณานิ ทสฺเสตุํ อากาสวชฺชิตกสิเณสูติ วุตฺตํ. อากาสกสิณญฺหิ อุคฺฆาฏียมานํปิ อากาส เมว โหตีติ นตฺถิ ตตฺถ ตทติกฺกมนสมฺภโวติ. อุคฺฆาเฏตฺวาติ ยถาทิฏฺเฐ กสิณนิมิตฺเต กสิณนิมิตฺตสญฺญํ อกตฺวา ตตฺถ อากาสํ อนนฺตํ อากาสํ อนนฺตนฺติ อากาสสญฺญํ ปวตฺเตนฺตสฺส จิตฺเต ตํกสิณนิมิตฺตํ อนฺตรธายติ. ตปฺปมาณํ อากาสเมว อุปฏฺฐาติ. เอวํ กสิณสญฺญาวิธมเนน อากาสสญฺญาปวตฺตเนนจ ยํกิญฺจิ กสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา วิโยเชตฺวาติ อตฺโถ. ลทฺธํ อากาสํ อารพฺภาติ ปาฏฺฐเสเสน สมฺพนฺโธ. เอสนโย ปถมา รุปฺปวิญฺญาณนฺติอาทีสุปิ. อนนฺตวเสนาติ อนนฺตํ อากาสนฺติ เอวํ ปวตฺตมนสิการวเสน. สนฺตเมตํ ปณีตเมตนฺติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ ตถา สมฺภาเวตฺวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสปิ อารมฺมณสฺส สมติกฺกนฺตตฺตา อุปริ ฌานํ โหติเยวาติ วุตฺตํ จตุตฺถารุปฺปมปฺเปตีติ. ปริกมฺมํกตฺวาติ โส ภควา อิติปิ อรหนฺติอาทินา สมนุสฺสรณปริกมฺมํ กตฺวา. ตสฺมินฺติ ตสฺมึ พุทฺธคุณาทิเก อาลมฺพเณ. ภูมตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. นิมิตฺเตติ ตสฺส อารมฺมณสฺส อาการสงฺขาเต นิมิตฺเต. ภาวลกฺขเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. สาธุกมุคฺคหิเตติ อารมฺมณสฺส วิภูตตร วเสนวา จิตฺตสฺส ตสฺมึ นินฺนโปณปพฺภารวเสนวา สุฏฺฐุ อุคฺคหิเต. อุปจาโรจ สมฺปชฺชติ อริยสาวกานํ ทิฏฺฐสจฺจานนฺติ อธิปฺปาโย. อิตเรสํปิ วา มรณสญฺญาววตฺถาเนสูติ. เอตฺถจ นีวรณวิกฺขมฺภเนน ฌานงฺคปาตุภาเวนจอุปจารสมฺปทา เวทิตพฺพา. เอวํ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุยถารหํสมถชฺฌานานํ ปวตฺตึ ทสฺเสตฺวาอิทานิเตสุสมถชฺฌาเนสุกสิณชฺฌานานํ นิสนฺทภูตํอภิญฺญา ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ อภิญฺญาวเสนปวตฺตมานนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โย กตาธิกาโร โหติ. อาสนฺนภเว สมถชฺฌาเนสุ กตาภิโยโควา โหติ, ปูริตโพธิสมฺภาโร มหาปุริส ชาติโกวา. ตสฺส อฏฺฐวิเธสุ นววิเธสุวา สมถชฺฌาเนสุสิชฺฌ มาเนสุ อภิญฺญาปิ สิชฺฌติเยว. รูปชฺฌานมตฺเตสุปิ สิชฺฌนฺเตสุ สิชฺฌติ เยวาติปิ วทนฺติ. เตเนว หิ อฏฺฐสาลินิยํ วิสุทฺธิมคฺเคจ อารุปฺปชฺฌานานํปจฺจยภาวํอนุปคตสฺสปิอากาสกสิณชฺฌานสฺส อภิญฺญาปาทกตาสมฺภโว วุตฺโตติ. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน นหิ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จุทฺทสหากาเรหิ จิณฺณวสีภาวํ วินา อุปริ อภิญฺญาธิคโม โหตีติ วุตฺตํ. ตํ ปน ถเปตฺวา ปุริส วิเสเส อวเสสานํ พหูนํ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตานํ สาธารณวเสน วุตฺตนฺติ ยุตฺตํ. เตเนว หิ วิสุทฺธิมคฺเค อิเมหิ ปน จุทฺทสหิ อากาเรหิ จิตฺตํ อปริทเมตฺวา ปุพฺเพ อภาวิตภาวโน อาทิกมฺมิโก โยคาวจโร อิทฺธิวิกุพฺพนํ สมฺปาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา ตาทิสานํ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิณฺณวสีภาวานํ อภิญฺญากมฺเม อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตานํ กสิณา นุโลมโต กสิณปฏิโลมโตติอาทินา นเยน วุตฺเตหิ จุทฺทสหิ อากาเรหิ อตฺตโน รูปปญฺจมชฺฌานจิตฺตํ ปริทเมตฺวา ติกฺขํ สูรํ อภินีหารกฺขมํ กตฺวา อิทานิ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กริสฺสา มีติ อารภนฺตานํ อภิญฺญาวเสน ปวตฺตมานํ ปน รูปาวจรปญฺจ มชฺฌานํ รูปาทีสุ ฉสุ อาลมฺพเณสุ ยถารหํ อปฺเปตีติ โยชนา เวทิตพฺพา. อภิญฺญาปาทกปญฺจมชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติ อภิญฺญาย ปาทกตฺถาย ยํอภิญฺญาชาติกํ รูปาวจรปญฺจมชฺฌานํ สพฺพปถมํ สมาปชฺชิยติ. ตโต ภวงฺคปวตฺติวเสน วุฏฺฐหิตฺวา. อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ อธิฏฺเฐยฺยํ. สวตฺถุกํ สตรูปสหสฺสรูปาทิกํ นิมฺมิตรูปํ. ตํ อธิฏฺเฐยฺยํ อาทิ ยสฺส อวตฺถุกสฺส อาวิภาวติโรภาวาทิกสฺส กมฺมสฺสาติ อธิฏฺเฐยฺยาทิกํ. อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํกโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ อิทฺธิวิเธ ตาว ยํยํสตาทิกํ นิมฺมิตรูปํวา อาวิภาวาทิกํ นิมฺมิตกมฺมํวา นิปฺผาเทตุํ อิจฺฉติ. ตํ ตํ อวชฺชิตฺวา สลฺลกฺเขตฺวา สตํ โหมิ สหสฺสํ โหมีติวา สตํ โหตุ สหสฺสํ โหตูติวา อิทญฺจิทญฺจ โหตุ เอวญฺเจวญฺจ โหตูติวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. ทิพฺพโสตาทีสุ ปน ยํ ยํ อารมฺมณํ โสตุํวา ปสฺสิตุํวา ชานิตุํวา อนุสฺสริตุํวา อิจฺฉติ. ตํ ตํ สลฺลกฺเขตฺวา อสุกสฺส อสุกานํวา สทฺทํ สุโณมีติอาทินา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. อฏฺฐกถายํ ปน ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ อาคตเมว. ยถาห อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สเจ สตํ อิจฺฉติ. สตํ โหมีติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺฐานจิตฺเตน สเหว สตํ โหตีติ. ตตฺถจ อาทิโต ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ ปริกมฺม จิตฺตสฺส สมาทานตฺถาย โหติ. ปจฺฉิมํ ปน อภิญฺญาย อนุ พลปฺปทานตฺถายาติ. ตถา หิ ปาทกชฺฌานพเลน สุฏฺฐุ สมาหิตํ ปริกมฺมจิตฺตํนาม อตฺตโน วิสเย อภิญฺญาจิตฺตคติกํ โหติ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสรณกาเล เตเนว จิตฺเตน ตสฺมึ ภเว อตีตํ ธมฺมชาตํ ยาว ปฏิสนฺธิยา ชานาติ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ตํสมฺปยุตฺตํ ญาณํ ปริกมฺมสมาธิญาณนฺติ วุตฺตํ. อตีตํสญาณนฺติปิ วุจฺจตีติ. เสสาภิญฺญาสุปิ ตสฺส ญาณสฺส วิสยวิเสโส ยถารหํ วตฺตพฺโพติ. เถเรน ปน ปจฺฉิมํ ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํนาม น สพฺเพสํ โหติ. น หิ อภิญฺญาสุ วสีภาวปตฺตานํ ปุน ปาทกชฺฌาเนน กิจฺจํ อตฺถีติ กตฺวา ตํ อิธ นคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปาทีสุอาลมฺพเณสุยถารหมปฺเปตีติ เอตฺถ อิทฺธิวิธญาณํ ตาว เตกาลิกภูเตสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ. ตญฺหิ รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมณธมฺเมสุ ยํ ยํ นิปฺผาเทติ. ตํ ตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ปน กายคติกํ อธิฏฺฐหิตฺวา ทิสฺสมาเนนกาเยน อากาเสคมนกาเล อตีตํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ อารพฺภ ปวตฺตติ. กายํ จิตฺตคติกํ อธิฏฺฐหิตฺวา อทิสฺสมาเนน กาเยน คมนกาเล ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปกายํ อารพฺภ ปวตฺตติ. ตถาปวตฺตมานสฺส ปน ตสฺส ญาณสฺส กิญฺจิรูปํ อารมฺมณ มตฺตํ โหติ. กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ. กิญฺจิ วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อนาคเต อิทํนาม โหตูติ อธิฏฺฐาน กาเล อนาคตํ ตํตํรูปธมฺมํ อารพฺภ ปวตฺตตีติ. ปจฺจุปฺปนฺโน สทฺโท ทิพฺพโสตสฺส อารมฺมณํ โหติ. อตีเต สตฺตทิวสานิ อนาคเต สตฺตทิวสานีติ เอตฺถนฺตเร กาเล อตีตา นาคตปจฺจุปฺปนฺนภูตํ ปรสฺสจิตฺตํ จตฺตาโรวา ขนฺธา เจโตปริย ญาณสฺส. จิตฺตญฺหิ ชานนฺโต ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมํปิ อิจฺฉนฺโต ชานิสฺสติเยว. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน กุสลา ขนฺธา เจโต ปริยญาณสฺส ยถากมฺมุปคญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยติ ญาณทฺวยํ เอกโต กตฺวา วุตฺตํ. เอตฺถจ อฏฺฐกถายํ ตาว ปรจิตฺตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาลมฺพณตานาม สนฺตติวเสนวา อทฺธา วเสนวา โยชิตา. ยทิ หิ ขณิกวเสน โยเชยฺย. อาวชฺชเน ปจฺจุปฺปนฺนํ ยํกิญฺจิ เอกํ จิตฺตํ อาวชฺเชตฺวา นิรุทฺเธ ชวนานิปิ ตเทว อาวชฺชเนน สทฺธึ นิรุทฺธํ อตีตํ คณฺหนฺตีติ ตานิ กาลโต อาวชฺชเนน สห ภินฺนาลมฺพณานิ นาม โหนฺติ. นจ อนิฏฺเฐ มคฺคผลวีถิโต อญฺญสฺมึ ฐาเน กาลมตฺเตนาปิ เตสํ เตน สห ภินฺนาลมฺพณตา อฏฺฐกถาจริเยหิ อนุ มตาติ. ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ ปจฺจุปฺปนฺนํนาม สนฺตติวเสน อทฺธาวเสนจ คเหตุํ ยุตฺตนฺติ. มูลฏีกายํ ปน ขณิกปจฺจุปฺปนฺน วเสเนว โยชิตํ. นหิ อภิธมฺเม อตีตารมฺมณตฺติกํ สนฺตติ อทฺธานวเสเนว วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. อิตรถา ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติ วตฺตพฺโพ สิยา. น ตุ วุตฺโต. อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติจฺเจว ปน วุตฺโต, ตสฺมา อาวชฺชนาทีนิ สพฺพานิ จิตฺตานิ ปจฺเจกํ อตฺตนา ขณวเสน สหุปฺปนฺนานิ ปรสฺส จิตฺตานิคณฺหนฺตีติ ยุตฺตํ, นจ ตานิ ธมฺมโต ภินฺนา ลมฺพณานินาม โหนฺติ. คหณา การสฺส อภินฺนตฺตา. อาวชฺชนํปิ หิ จิตฺตนฺเตว อาวชฺชติ. ชวนานิจ จิตฺตํ จิตฺตนฺเตว ชวนฺติ. ตานิจ สพฺพานิ จิตฺตานิเอว โหนฺตีติ. อตีตานนฺตร จุติโต ปน ปฏฺฐาย อตีตา ขนฺธา ขนฺธุปนิ พนฺธา นาม โคตฺตกสิณ นิมิตฺตาทิกา ปญฺญตฺติโย นิพฺพานญฺจ ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อารมฺมณํ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปารมฺมณํ ทิพฺพจกฺขุสฺสาติ เอวํ รูปาทีสุ ฉสุ อาลมฺพเณสุ ยถารห มปฺเปตีติ. อิทานิ อภิญฺญาวเสน ปวกฺขสฺส ตสฺส ปญฺจมชฺฌานสฺส กิจฺจเภเทน ปเภทํ ทสฺเสตุํ อิทฺธิวิธนฺติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ ยํ ยํ อธิฏฺฐาติ. ยถา ยถาจ อธิฏฺฐาติ. ตสฺส ตสฺส ตถา ตถาวา อิชฺฌน สงฺขาโต วิโธ โกฏฺฐาโส ปกาโรวา เอตสฺสาติ อิทฺธิวิธํ. ตํ ปน ติวิธํ อธิฏฺฐา นิทฺธิ วิกุพฺพนิทฺธิ มโนมยิทฺธิ วเสน. ตตฺถ อตฺตโน ปกติวณฺณํ อวิชหิตฺวา ตสฺเสว สต สหสฺสาทิ พหุภาว กรณ วเสนวา อากาสคมนาทิวเสน วา พหิทฺธา นานาวณฺณ ปาฏิหาริย ทสฺสน วเสนวา ปวตฺติตา อิทฺธิ อธิฏฺฐานิทฺธินาม. ปกติวณฺณํ ปน วิชหิตฺวา อตฺตานเมว กุมารวณฺณนาควณฺณาทิกํ กตฺวา ทสฺสนวเสน ปวตฺติตา อิทฺธิ วิกุพฺพนิทฺธินาม. อตฺตโน สรีรพฺภนฺตเร อญฺญํ สพฺพโส อตฺตนา สทิสํ สรีรํ นิมฺมินิตฺวา นีหริตฺวา ทสฺสนวเสน ปวตฺติตา อิทฺธิ มโนมยิทฺธินาม. ทิเว ภวํ ทิพฺพํ. เทวโลเก ชาตนฺติ อตฺโถ. ทิพฺพญฺจ ตํ โสตญฺจาติ ทิพฺพโสตํ. เทวานํ อุฬารกมฺมนิพฺพตฺตา ทูเรปิ ปฏิจฺฉนฺเนปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถํ ปสาทโสตํ. ทิพฺพโสตสทิสตฺตา ปน อิทํ อภิญฺญาญาณํปิ ทิพฺพโสตนฺติ วุจฺจติ. กสิณชฺฌาน สงฺขาเตนวา ทิพฺพวิหาเรน ปฏิลทฺธตฺตา สยญฺจ ตสฺมึ ทิพฺพวิหาเร ปริยาปนฺนตฺตา ทิพฺพญฺจ ตํ โสตญฺจาติ ทิพฺพโสตํ. ปรสฺส จิตฺตํ วิชานนฺติ เอเตนาติ ปรจิตฺตวิชานนํ. ตเทว เจโตปริยายนฺติ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺติ เอเตนาติ กตฺวา เจโตปริยญาณนฺติปิ วุจฺจติ. ปุพฺเพ นิวาโส วุจฺจติ อตีตภเวสุ อตฺตโน ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาตํ อาคตา สุฏฺฐุ วิทิตา ธมฺมา. ปุพฺเพ อตีตชาตีสุ โคจร นิวาสวเสน นิวสึสุ อตฺตโน ฉทฺวาริกานิ จิตฺตานิ เอตฺถาติ กตฺวา. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปน ปเรสํ ฉทฺวารคหิตาปิ ธมฺมา ปุพฺเพ นิวาโส โหติเยว, ปุพฺเพ นิวาสสฺส อนุสฺสรณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ. อิธ ปน ตํ สมฺปยุตฺตญาณํ อธิปฺเปตํ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุจาติ ทิพฺพจกฺขุ. ตํ สทิสตฺตา อิทํ อภิญฺญาญาณํปิ ทิพฺพจกฺขูติ วุจฺจติ. ทิพฺพวิหาร วเสน ปฏิลทฺธตฺตา สยญฺจ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตา ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุจาติ ทิพฺพจกฺขุ. ยถากมฺมุปคญาณํ อนาคตํสญาณนฺติ อิมานิ เทฺว ญาณานิ อิมสฺเสว ปริภณฺฑญาณานินาม. นหิ เตสํ ปฏิลาภตฺถาย วิสุํ จิตฺตปริทมนปริกมฺมํนาม อตฺถิ. ทิพฺพจกฺขุญาเณ ปฏิลทฺเธ เตสํปิ ปฏิลทฺธตฺตาติ. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา นิรเยสุ ทุกฺขํ เทเวสุวา สุขํ อนุภวนฺเต สตฺเต ทิสฺวา เตสํ อตีตํ กมฺมํ ชานิสฺสามีติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ตํ กมฺมารมฺมณํ ยถากมฺมุปคญาณํ ปวตฺตติ. ตโต จวิตฺวา กตฺถ ภวิสฺสนฺตีติ เตสํ อนาคเต ปวตฺตึ ปสฺสิสฺสามีติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส เตสํ อนาคตขนฺธารมฺมณํ อนาคตํสญาณํ ปวตฺตติ. ปุพฺเพ นิวาสานุสฺสติ ญาณํ วิยจ สพฺพํปิ อนาคตธมฺมชาตํ เอตสฺส อารมฺมณํ โหติเยว. เอตญฺหิ อตฺตโน วิสเย สพฺพญฺญุตญาณคติกนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

วิภาวนิยํ ปน

อนาคเต สตฺตทิวสโต ปฏฺฐาย จิตฺตเจตสิกธมฺมา ทุตียทิวสโต ปฏฺฐาย ยํกิญฺจิ อารมฺมณํ เอตสฺส วิสโยติ อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ ยุตฺตํวิย ทิสฺสติ.

นหิ ภวนฺตเรปิ อนาวตธมฺเม ชานิตุํ สมตฺถํ เอตํ อิมสฺมึ ภเว อนาคตธมฺเม นชานาตีติ สกฺกา ภวิตุํ. ยถา เจตํ, ตถา ปุพฺเพนิวาสญาณํปิ อิมสฺมึ ภเว ปรสนฺตานคเต อตีตธมฺเมติ. ปาฬิยํ ปน อฏฺฐกถาสุจ ภวนฺตรคตธมฺเมหิ เอว ญาณทฺวยํ โยชิตํ. ตํ ปน อสาธารณกาลวเสน อานุภาววิเสสปากฏตฺถํ โยชิตนฺติ ยุตฺตํ สิยาติ. โคจรเภโทติ ทสกสิณาทีสุ โคจเรสุ สมถชฺฌานานํ ปวตฺติเภโท.

สมถกมฺมฏฺฐานนโย.

๑๗๑. สพฺพโลกิยมหาชเนหิ ยถาทิฏฺฐํ ปุคฺคลสตฺตอิตฺถิ ปุริสาทิกํ นิจฺจ ธุว สุข อตฺต นิมิตฺตญฺจ อติกฺกมิตฺวา วิเสเสน ปสฺสนฺติ เอตายาติ วิปสฺสนา. กิริยา กมฺมํ. ภาวนาปโยโค. วิปสฺสนาย กมฺมํ วิปสฺสนากมฺมํ. วิปสฺสนา เอว วา กมฺมนฺติ วิปสฺสนา กมฺมํ. วิปสฺสนากมฺมสฺส ฐานํ อธิฏฺฐานํ ภุมีติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ขนฺธาทิธมฺมชาตํ. วิปสฺสนา กมฺมเมว วา อุตฺตรุตฺตรสฺส ภาวนา วิเสสสฺส อานิสํสวิเสสสฺสวา ฐานํ อาสนฺนการณนฺติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ตสฺมึ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน สตฺตวิเธน วิสุทฺธิ สงฺคโห ตีณิ ลกฺขณานีติอาทินา สมฺพนฺโธ. นิจฺจสีลเมว สยญฺจ ทุสฺสิลฺยมลโต วิสุทฺธตฺตา กายํ วาจญฺจ ตโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ สีลวิสุทฺธิ. สุภาวิต จิตฺตสนฺตานเมว สยญฺจ นีวรณมลโต วิสุทฺธตฺตา ตํสมงฺคิปุคฺคลญฺจ ตโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ จิตฺตวิสุทฺธิ. จิตฺตสีเสน เจตฺถ สมาธิ อธิปฺเปโต. ธมฺมววตฺถานญาณสงฺขาตา ทิฏฺฐิเอว ตํ สมงฺคิปุคฺคลํ สกฺกายทิฏฺฐิมลโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. โสฬสวิธํ อฏฺฐวิธํ กงฺขํ วิตรนฺติ อติกฺกมนฺติ เอตายาติ กงฺขาวิตรณา. ปจฺจยปริคฺคหญาณํ. สา เอว ตํสมงฺคิปุคฺคลํ อเหตุ ทิฏฺฐิ วิสมเหตุทิฏฺฐีหิ สทฺธึ ยถาวุตฺตาหิ ทุวิธาหิ กงฺขาหิ วิโสธนโต วิสุทฺธีติ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ. มคฺโคจ อมคฺโคจ มคฺคามคฺคา. ตตฺถ ญาณทสฺสนวิสุทฺธาธิคมนสฺส อุปายภูโต มนสิการวิธิวา อริยมคฺโควา มคฺโคนาม. ตสฺส อนุปายภูโต มนสิกาโรวา อธิมานวตฺถูนิวา อมคฺโคนาม. มคฺคสฺส มคฺคโต อมคฺคสฺสจ อมคฺคโต ชานนํ ทสฺสนญฺจ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนํ. ตเมว ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อมคฺเค มคฺคสญฺญาย วิโสธนโต วิสุทฺธีติ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม. อุปริ วิเสสํ ปฏิปชฺชนฺติ เอตายาติ ปฏิปทา. วิปสฺสนาปรํปรสงฺขาโต ปุพฺพภาคมคฺโค. ปฏิปทาภูตํ ญาณทสฺสนนฺติ ปฏิปทาญาณทสฺสนํ. ตเมว นิจฺจสญฺญาทิโต วิสุทฺธตฺตา วิสุทฺธีติ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม, อริยมคฺคญาณสงฺขาต ญาณทสฺสนเมว สมฺโมหมลโต วิสุทฺธตฺตา วิสุทฺธีติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม. เอตฺถจ สุตมยาทิวเสน สิทฺธํ อนุมาน ญาณํปิ ญาณเมวาติ ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺถปจฺจกฺขญาณเมว คเหตุํ สพฺพตฺถ ทสฺสนคหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ลกฺขียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ อิเม อนิจฺจาเอวาติ เอกนฺเตน วินิจฺฉียนฺติ ธมฺมา เอเตนาติ ลกฺขณํ อนิจฺจตา เอว ลกฺขณนฺติ อนิจฺจลกฺขณํ. ปุพฺพปเท ภาวปจฺจยโลโป. อญฺโญหิ อนิจฺโจ, อญฺญา อนิจฺจตาติ. ตตฺถ ยถาคมนกฺริยาโยเคน ปุริโส คโตติ วุจฺจติ. น ปน คมน กฺริยา ปุริโส. นจ ปุริโส คมนกฺริยา. อญฺญา หิ กฺริยา, อญฺโญ ปุริโส. ตถา อนิจฺจตาโยเคน สพฺโพ สงฺขตธมฺโม อนิจฺโจติ วุจฺจติ. น ปน อนิจฺจตา โส ธมฺโม, นจ โส ธมฺโม อนิจฺจตา. อญฺญา หิ อนิจฺจตา, อญฺโญ โส ธมฺโมติ. กตมา ปน สา อนิจฺจตาติ. วิปริณามา กาโร. ชีรณากาโร ภิชฺชนากาโรติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปน อาการํ ทิสฺวา ตทาการวนฺเต ธมฺเม ญาณํ ปวตฺตติ อยํ ธมฺโม อนิจฺโจติ. ตสฺมา สา อนิจฺจตาเยว อิธ ลกฺขณนฺติปิ วุจฺจตีติ. เอสนโย เสเสสุปิ ทฺวีสุ. ตตฺถ ปน อภิณฺหสํปฏิปีฬนากาโร ทุกฺขตานาม. อวสวตฺตนากาโร อนตฺตตานามาติ. ยถาวุตฺตาย ปน อนิจฺจตาย สห อนิจฺจสฺส ธมฺมสฺส อนิจฺเจน วา ธมฺเมน สห อนิจฺจตาย อนุอนุปสฺสนา อนิจฺจานุปสฺสนา. เอส นโย เสสาสุปิ ทฺวีสุ. ยาว สรีเร ธมฺมานํ ติวิธลกฺขณยุตฺตตา อตฺตโน ญาเณน ปญฺญายติ. ตาว เตสุ ติวิธลกฺขณวิภาวนวเสน ปุนปฺปุนํ มสนํ อามสนํ สมฺมสนํ. สมฺมสนากาเรน ปวตฺตํ ญาณํ สมฺมสนญาณํ. อุทโย วุจฺจติ ตํตํ ขณานุรูปํ ตํตํ ปจฺจยานุรูปญฺจ นวนวานํ ธมฺมานํ ปาตุ ภาโว เจว อุปรุปริ วฑฺฒนญฺจ. วโย วุจฺจติ ยตฺถ ยตฺถ ลทฺธปจฺจยา นวนวา ธมฺมา ปาตุภวนฺติ เจว วฑฺฒนฺติจ. ตตฺถ ตตฺถ อลทฺธปจฺจยานํ ปุราณธมฺมานํ อนฺตรธานํ. สมูห สนฺตติวเสน ปน อุทยปกฺขสฺสวา วยปกฺขสฺสวา สมนุปสฺสนญาณํ อุทยพฺพยญาณํ. เตสุ ปน ทฺวีสุ ปกฺเขสุ อุทยโกฏฺฐาโสนาม อุปรุปริ ปากโฏ หุตฺวา อาคจฺฉติ. วยโกฏฺฐาโส ปน อปากโฏ. โส เอว จ อนิจฺจตาย ปรมา โกฏีติ ตสฺเสว สุฏฺฐุตรํ สมนุปสฺสนญาณํ ภงฺคญาณํ. ภงฺเค ทิฏฺเฐ เอวํ ภิชฺชนสภาวานํ ธมฺมานํ อเนกสหสฺสโสก ทุกฺขวตฺถุภาเวน ตถา ตถา ภายิตพฺพปการสมนุปสฺสนญาณํ ภยญาณํ นาม. โลเก ปน กิญฺจิ ภยวตฺถุํ ปสฺสนฺตาปิ อาสนฺเน อญฺญสฺมึ ปฏิสรเณ สติ น ภายนฺติ. อสติ เอว ภายนฺติ. เอวํ ภายิตพฺพานํ เตสํ สพฺพโส อญฺญปฏิสรณาภาวทสฺสนํ อาทีนวญาณํ นาม. กุโตจิ ปฏิสรณาภาเวน เตหิ อุกฺกณฺฐตาการ สหิตํ วิปสฺสนาญาณํ นิพฺพิทาญาณํนาม. นิพฺพินฺทียมาเนหิ เตหิ อตฺตานํ วิมุจฺจิตุํ อชฺฌาสยสหิตํ วิปสฺสนาญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ นาม. สุฏฺฐุ มุจฺจิตุํ อิจฺฉนฺตสฺส สีฆํ มุจฺจนตฺถํ เตสํ ธมฺมานํ จตฺตาลีสาย อากาเรหิ อเนกาทีนวราสิ ภาว ปฏิสงฺขานวเสน สุฏฺฐุวิปฺผารตรํ ปวตฺตมานํ วิปสฺสนา ญาณํ ปฏิสงฺขาญาณํ นาม. เตสํ ปน อเนกาทีนวราสิภาเว สุฏฺฐุ ทิฏฺเฐ สงฺขาเรสุ นิกนฺติยา ปริยาทินฺนาย อิทานิ มุจฺจนุปาโย ลทฺโธติ อธิมตฺตพฺยาปารํ อกตฺวา สเมน วายาเมน สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺตสฺส สงฺขารปริคฺคเห มชฺฌตฺตาการสหิตํ สงฺขาเรสุวา ภยญฺจ นนฺทิญฺจ ปหาย อุทาสินภาวสหิตํ วิปสฺสนาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํนาม. อุปริ มคฺคปฺปวตฺตึ วหิตุํ สมตฺถภาเวน มคฺคุปฺปตฺติยา อนุโลเมหิ ถามพเลหิ สมฺปนฺนํ วิปสฺสนาญาณํ อนุโลมญาณํ นาม. เหฏฺฐิมานํวา ญาณานํตํ อนุโลมํ โหติ ลกฺขณตฺตยสฺส สุฏฺฐุตรํ วิภาวนโต. อุปริมคฺคสฺสวา อนุโลมํ โหติ ตสฺส ปริกมฺมภาวโต, ปทฏฺฐานตฺตาจาติปิ อนุโลมญาณํ นามาติ. อตฺต ชีวสุญฺญตาทสฺสน พเลน ขนฺเธสุ กิเลสพนฺธนโต วิมุจฺจมาโน มคฺโค สุญฺญตาวิโมกฺโข นาม. สงฺขารานํ ยานิ นิมิตฺตานิ กิเลสานํ อวสฺสโย โหติ. ตานิ วิธมิตฺวา สพฺพโส ธมฺมานํ อนาถ ภาว ทสฺสน พเลน วิมุจฺจมาโน มคฺโค อนิมิตฺโตวิโมกฺโข นาม. สงฺขาเรสุ สพฺพโส อสฺสาสาภาว ทสฺสนพเลน วิมุจฺจมาโน มคฺโค อปฺปณิหิโตวิโมกฺโขนาม. สุญฺญตานุปสฺสนาติ อนตฺตานุปสฺสนา. สา หิ ธมฺมานํ สมูหฆน สนฺตติฆน กิจฺจฆน อารมฺมณฆเนสุ ตํตํฆน วินิพฺภุชฺชน วเสน ปวตฺตตฺตา อตฺตา อิติ คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ สารสฺส อภาวานุปสฺสนโต สุญฺญตานุปสฺสนาติ วุจฺจติ. อนิมิตฺตา นุปสฺสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนา. สาปิ หิ สนฺตติ วิจฺเฉทน วเสน ปวตฺตตฺตา อหนฺติ คหิตสฺส นิมิตฺตสฺส วิธมนโต อนิมิตฺตานุปสฺสนาติ วุจฺจติ. อปณิหิตานุปสฺสนาติ ทุกฺขา นุปสฺสนา. สาปิ หิ มหาอาทีนวราสิ ภาว วิภาวนวเสน ปวตฺตตฺตา อิทํ มม เอตํ มมาติ คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ ปณิหิต คุณสฺส อภาวานุปสฺสนโต อปฺปณิหิตานุปสฺสนาติ วุจฺจตีติ. ปาติโมกฺขสํวรสีลนฺติ วินยปญฺญตฺติสีลํ. ตญฺหิ สพฺพโล กิยสีลานํ เชฏฺฐกตฺตา ปติจ โหติ. จตุภูมกกุสลานํ อาทิปภวภูตตฺตา มุขญฺจ. อิติ ปติมุขฏฺเฐน ปาติโมกฺขนฺติ วุจฺจติ. ตเมวจ ทุสฺสิลฺยมคฺคสฺส สํวรณโต ปิทหนโต สํวโรติ วุจฺจตีติ. เยสํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ วิผนฺทิตานิ โหนฺติ. โลลานิ โหนฺติ. ตทนุพนฺธาจ อกุสลธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เตสํ อุปฺปตฺติ มคฺคสฺส สํวรณวเสน ปวตฺตมานา สติ อินฺทฺริย สํวโรนาม. โส เอว สีลนฺติ อินฺทฺริยสํวรสีลํ. อาชีวนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ อาชีโว. ปจฺจยปริเยสนวายาโม. โสเยว พุทฺธปฏิกุฏฺเฐหิ ปุปฺผทานาทีหิ มิจฺฉาปโยเคหิ ติวิธกุหนวตฺถุหิจ ปริสุทฺธตฺตา อาชีวปาริสุทฺธินาม. สา เอว สีลนฺติ สมาโส. ตถารูเปน ปริสุทฺเธน ภิกฺขาจาราทินา ปโยเคน ปฏิลทฺธานํ ปจฺจยานํ ปฏิคฺคหณ ปริภุญฺชนกาเลสุ สมฺโมหสฺส เคธสฺส มทสฺส ปมาทสฺสจ ปหานตฺถํ ตํตํปโยชนมริยาทํวา ปฏิกูลลกฺขณํวา ธาตุมตฺตลกฺขณํวา ปริคฺคหณ ปจฺจเวกฺขนวเสน ปวตฺตํ ปจฺจยเสวเน ปฏิสงฺขาญาณํ ปจฺจย สนฺนิสฺสิตสีลํนาม. ปริสุชฺฌตีติ ปริสุทฺธิ. ปริสุทฺธิเอว ปาริสุทฺธิ. สา เอว สีลนฺติ สมาโส. จตฺตาริ ปาริสุทฺธิสีลานีติ จตุปาริ สุทฺธิสีลํ. จิตฺตวิสุทฺธีติ เอตฺถ จิตฺตสทฺเทน สมาธิ นิทฺทิฏฺโฐติ วุตฺตํ ทุวิโธปิสมาธิ จิตฺตวิสุทฺธินามาติ. ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐาน วเสนาติ เอตฺถ ธมฺมานํ ปจฺจตฺตสภาโว ลกฺขณํนาม. อคฺคิสฺส อุณฺหตฺตํ วิย. เตน สภาเวน สาเธตพฺพํ กิจฺจํวา สาธนปจฺจยา ปฏิลทฺธคุณสงฺขาตา สมฺปตฺติวา รโสนาม. อคฺคิสฺส ปริวาจน โชตนานิ วิย. สา เอว สมฺปตฺติวา การิยสงฺขาตํ ผลํวา ปจฺจุปฏฺฐานํนาม. อคฺคิสฺส ธูโม วิย. อตฺตโน อุปฺปตฺติยา อสาธารณปจฺจยสงฺขาตํ อาสนฺนการณํ ปทฏฺฐานํนาม. เตสํ วเสน นามสฺสจ รูปสฺสจ ปริคฺคโห ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ นามรูปววตฺถานํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธินาม. เอตฺถจ ปริคฺคโห ทุวิโธ สงฺเขป ปริคฺคโห วิตฺถารปริคฺคโหติ. ตตฺถ อชฺฌตฺตธมฺเม ทฺวิธา กตฺวา อิทํ นามเมว, น รูปํ. อิทํ รูปเมว, น นามํ. อญฺญํ นามํ อญฺญํ รูปํ. ตทุภยโตจ อญฺโญ อตฺตาวา ชีโววา สตฺโตวา ปุคฺคโลวา มนุสฺโสวา เทโววา พฺรหฺมาวา นตฺถีติ เอวํ ปจฺจกฺขโต สุทิฏฺฐํ กตฺวา ปริคฺคณฺหนํ สงฺเขปปริคฺคโหนาม. ญาณุตฺตริโกหิ ปุคฺคโล เอตฺตกมตฺเตนปิ สกฺกายทิฏฺฐึ วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ สทฺธึ สญฺญา จิตฺตวิปลฺลาเสหีติ. ตโย หิ วิปลฺลาสา. ยถาห-อนตฺตนิ อตฺตาติ สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ. ตตฺถ สตฺถุสาสนธมฺเม สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิเตน สทฺธามตฺเตนปิ ทิฏฺฐิ วิปลฺลาโส วิกฺขมฺภิโต โหติ. อิตเร ปน นามรูปปริคฺคเห กเตเยว วิกฺขมฺภิตา โหนฺติ. ยาวจ เอเต เทฺว อวิกฺขมฺภิตา โหนฺติ. ตาว นามรูปปริคฺคโหจ อปริสุทฺโธเยว โหติ. ตํมูลิกาจ กิเลสธมฺมา อวิกฺขมฺภิตา เอว โหนฺตีติ อปิจ. จตุนฺนํ อาหารานํ วเสน จตุธา, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน ปญฺจธา, ฉนฺนํ ธาตูนํ วเสน ฉธาติอาทินา นเยน นามรูปํ ปริคฺคเห ตพฺพเมว. ตตฺถ ฉ ธาตุโยนาม ปถวิธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญฺญาณธาตุโย. ปกฺกุสาติ กุลปุตฺโต หิ อิมา ฉ ธาตุโย ปริคฺคณฺหิตฺวา อนาคามิผลํ ปตฺวา จปิตฺวา สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺโตติ. ยตฺตเก วา ปน ธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺโต อตฺตา เมติ ปวตฺตมาเน สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิ วิปลฺลาเส วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. ตตฺตกาปิ ปริคฺคเหตพฺพา เยวาติ. อิมสฺมึ ปน สงฺคหปกรเณ โย โย จิตฺตเจตสิก วิภาโค รูปวิภาโคจ เหฏฺฐา วุตฺโต. ตสฺส สพฺพสฺส วเสน นามรูปสฺส ปริคฺคณฺหนํ วิตฺถารปริคฺคโหนาม. อยํปน อาทิกมฺมิกานํ อวิสโย. ปฏิวิทฺธจตุสจฺจานํ ปน อาภิธมฺมิกตฺเถรานํ เอว วิสโยติ เวทิตพฺโพ. นามรูปํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส ปน นามรูป มตฺตโต อุทฺธํ อญฺญสฺส กสฺสจิ อภาวทสฺสนโตจ สรีรพฺภนฺตเร ชีวสญฺญิโต อตฺตา อตฺถิ. โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทติ, สํสรติ, สนฺธาวตีติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ ปหียติ. สุทฺเธ นาเม เอววารูเป เอววา ปุคฺคลสตฺตกฺริยสญฺญิตานํ อีหาพฺยาปารานํ สพฺพโส อภาวทสฺสนโต ตทุภยสํโยเคเอว เตสํ ลพฺภมานตา ทสฺสนโตจ ตทุภยํวา เอกเมกํวา อุทฺทิสฺส อตฺตาติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ ปหียติ. อตฺตา ชีโว สตฺโต ปุคฺคโล มนุสฺโส เทโว พฺรหฺมาติ เอวมาทีสุ โวหาเรสุจ โวหาร มตฺเต อฏฺฐตฺวา อตฺตานาม เอกนฺตโต อตฺถิ ชีโวนาม เอกนฺตโต อตฺถีติอาทินา ตทตฺถาภินิเวสวเสน อติธาวนญฺจ ปหียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตทตฺถาภินิเวโสติจ อตฺตานาม อตฺถิ ชีโวนาม อตฺถีติอาทินา ทฬฺหตรํ อภินิเวโส. อติธาวนนฺติ นามรูปํ อตฺตาติอาทินา คหณํ. ปจฺจยปริคฺคโหติ เอตฺถปิ ทุวิโธ ปจฺจยปริคฺคโห สงฺเขปโต วิตฺถารโต จาติ. ตตฺถ วตฺถารมฺมณวเสน นามสฺส จิตฺโตตุกาหารวเสน รูปสฺส อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมวเสน ตทุภยสฺสจ ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหนฺโต สงฺเขปโต ปริคฺคณฺหาตินาม. เหฏฺฐา ปจฺจยสงฺคเห วิภตฺเตหิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนย ปฏฺฐานนเยหิ ปริคฺคณฺหนฺโต วิตฺถารโต ปริคฺคณฺหาตินาม. เอตฺถปิ ปฏฺฐานนเยน ปริคฺคโห อาทิกมฺมิกานํ อวิสโยเอว. ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺสปน ยถาววตฺถิตสฺส สพฺพสฺส นามรูปสฺส สพฺพโส ปจฺจยายตฺตวุตฺติกตาทสฺสนโต อเหตุกทิฏฺฐิ ปหียติ. อตฺตโน อนุรูปปจฺจยสามคฺคิยา วินา อญฺญถา ปวตฺติยา อทสฺสนโต อิสฺสรนิมฺมาน กาลนิมฺมานาทิกา วิสมเหตุทิฏฺฐิจ ปหียติ. เหตุสมฺภารปจฺจเยหิ กมฺมปฺปวตฺติยา วิปากปฺปวตฺติยาจ อญฺญสฺส กมฺมการกสฺสวา วิปาก เวทกสฺสวา กตฺตุโน อภาวทสฺสนโต การก เวทก ทิฏฺฐิ ปหียติ. อนมตคฺเคจ สํสาเร ตีสุ อทฺธาสุ เหตุผล ปรํปราวเสน เกวลสฺส นามรูปมตฺตสฺเสว ปวตฺติทสฺสนโต อโหสึ นุโข อหมตีตมทฺธานนฺติ เอวมาทิกาย ปุคฺคลสตฺต วิสยาย โสฬสวิธาย กงฺขายจ อติกฺกโม โหติ. สภาวธมฺมปวตฺติยาจ สุฏฺฐุ ทิฏฺฐาย เทสนาธมฺมสฺส สุธมฺมตา ทสฺสนโต พุทฺธสุพุทฺธตญฺจ ทิสฺวา สตฺถริ กงฺขติ ธมฺเม กงฺขตีติอาทินยปวตฺตา อฏฺฐวิธาปิ กงฺขา ปหียตีติ. โลกุตฺตรธมฺมานํ สงฺขตานํปิ สตํ อสมฺมสนุปคตฺตา เตภูมกสงฺขาเรสูติ วุตฺตํ. อนุสยสมูหนตฺถญฺจ สมฺมสนนฺติ กตฺวา ยตฺถ กามราคาทโย อนุสยา อนุเสนฺติ. เตเยว ธมฺมา สมฺมสนารหา โหนฺตีติ วุตฺตํ เตภูมกสงฺขาเรสูติ. อิมสฺส จ ปทสฺส ลกฺขณตฺตยํ สมฺมสนฺตสฺสาติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อตีตาทิเภทภินฺเนสูติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนชฺฌตฺตพหิทฺธาทีหิ เอกาทสหิ เภเทหิ ภินฺเนสุ. ขนฺธาทินยํอารพฺภาติ ปฏิสมฺภิทามคฺเค วิภตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ ทฺวารฉกฺกํ อารมฺมณฉกฺกํ วิญฺญาณฉกฺกํ ผสฺสฉกฺกํ เวทนาฉกฺกํ สญฺญาฉกฺกนฺติ เอวมาทิกํ สมฺมสนภูมิวิภาคนยํ อารพฺภ อนุคนฺตฺวา ตํนยานุสาเรนาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปน เตวีสติยา ธมฺมโกฏฺฐาเสสุ ยสฺส โย โกฏฺฐาโส ปากโฏ โหติ. เตน ตํ คเหตฺวา สมฺมสนํ อารภิตพฺพํ. สกฺโกนฺเตน ปน สพฺพมฺปิ คเหตฺวา อารภิตพฺพเมว. กลาปวเสนสํขิปิตฺวาติ ขนฺธปญฺจเกน เย รูปํ ตาว อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาทิเภทภินฺนํปิ สมานํ สพฺพํ เอกรูปปิณฺฑภาเวน สํขิปิตฺวา เอส นโย เวทนา ทีสุปีติ. ตตฺรายํ นโย. ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํวา พหิทฺธาวา โอฬาริตํวา สุขุมํวา หีนํวา ปณีตํวา ยํ ทูเร สนฺติเกวา. สพฺพํ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐน. ยากาจิ เวทนา.ล. ยากาจิ สญฺญา.ล. เยเกจิ สงฺขารา.ล. ยํกิญฺจิ วิญฺญาณํ.ล. สพฺพํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน. ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ. เอตฺถจ สพฺพํ รูปํ.ล. สพฺพํ วิญฺญาณนฺติ คหณเมว กลาปวเสน สงฺขิปนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อนิจฺจํขยฏฺเฐนาติ เอตฺถ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน. เวทนา อนิจฺจา. สญฺญา อนิจฺจา. สงฺขารา อนิจฺจา. วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติอาทินา นเยน สมฺมสิตพฺพธมฺมปริคฺคเหน สเหว สมฺมสนํ กาตพฺพํ. อิตรถา สมฺมสนํ น รุหติ. ตทตฺถสฺส ปน ปากฏตฺตา อิธ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสนปทเมว เถเรน คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติ ตํตํรูปํ ญาเณน ทฬฺหํ คเหตฺวา อยํ ปถวิธาตุ อนิจฺจา ขยฏฺเฐน. อยํ อาโปธาตุ อนิจฺจา ขยฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสนํ กาตพฺพํ. ตตฺถ อิมสฺมึ กาเย สพฺพํ ถทฺธกฺริยามตฺตํ ปถวีนาม. สาจ กฺริยา สีตุณฺหปริวตฺติยาวา ปริวตฺตติ. นานาหารปริวตฺติยา วา นานาจิตฺตปริวตฺติยาวา นานิริยาปถปริวตฺติยาวา นานา กายิกกฺริยา ปริวตฺติยาวา ปริวตฺตติ. นานาสนฺตติ สงฺกนฺติ โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ นวนวาสุ กฺริยาสนฺตตีสุ ปาตุโภนฺตีสุ ปุพฺพปุพฺพกฺริยาสนฺตติโย นสฺสนฺติ. ยสฺมาจ สนฺตติ นาม ธมฺมโต วิสุํ นตฺถิ, ตสฺมา นวนวสนฺตตีนํ ปาตุภาโวนาม นวนวกฺริยานํ อุปฺปตฺติเอว. ปุพฺพปุพฺพสนฺตตีนํ นสฺสนํนาม ปุพฺพปุพฺพ กฺริยานํ ภิชฺชนเมวาติ. เอวํ อตฺตโน กาเย นานาถทฺธกฺริยานํ ปริวตฺตึ ปสฺสนฺโต ปถวิธาตุยา ขยวยํ ปสฺสติ. ตญฺจ ปสฺสนฺโต ตํสหชาตานํ รูปานํ ขยวยํ ปสฺสติเยว. อาโป นาม อาพนฺธนกฺริยามตฺตํ. เตโชนาม สีตกฺริยามตฺตํ อุณฺห กฺริยามตฺตญฺจ. วาโยนาม วิตฺถมฺภนกฺริยามตฺตํ. อิมาจ กฺริยา ขเณ ขเณ ปริวตฺตนฺติเยว. อิมาสญฺจ, วิสุํ วิสุํ สนฺตติปริวตฺตึ ปสฺสนฺโต อาปาทีนํ ตํสหชาตรูปานญฺจ ขยวยํ ปสฺสติ. สนฺตติปริวตฺตึ ปน พหิทฺธา จกฺขุนา ทิสฺวา ชานาติ, สรีรพฺภนฺตเร ปน กายสํผสฺเสน ชานาติ. สนฺตติสรีรภูตานํ ปน ธาตูนํ ขยวยํ ญาเณนเอว ปสฺสติ. ตสฺมา อตฺตโน สรีรพฺภนฺตเร ตํตํสนฺตติ ปริวตฺตึ ญตฺวาวา ตถา ตถา กปฺเปตฺวา วา รูปธาตูนํ อนิจฺจตฺตํ ญาเณน สุทิฏฺฐํ กตฺวา ปุนปฺปุนํ สมฺมสิตพฺพํ. เสสขนฺเธสุปิ ตํตํสนฺตตินานาตฺตํ ญตฺวา เวทนาทีนํ ขยวยํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา สมฺมสนํ กาตพฺพนฺติ. ภยฏฺเฐนาติ ภายิตพฺพฏฺเฐน. ยญฺหิ อนิจฺจํ โหติ. ขณมตฺเตปิ วิปริณามธมฺมํ. ตํ เอกนฺเตน ภายิตพฺพเมว. กสฺมา, ตญฺหิ โย อภายิตฺวา วิสฺสาสํ กโรติ. เอตํ เมติ อตฺตโน องฺคํ กตฺวา ปริหรติ. ตํ อปริยนฺเตหิ อเนกสหสฺเสหิ อภิสงฺขรณทุกฺเขหิวา วิปริณามทุกฺเขหิวา อภิณฺหํ ปีเฬติ. พาธติ. อิติ นานาทุกฺขธมฺเมหิ อภิณฺหํ สมฺปฏิปีฬนสภาวตฺตา เอกนฺเตน ภายิตพฺพฏฺเฐน ทุกฺขํนามาติ. อตฺตปฏิปกฺขตฺตา อนตฺตา. โย หิ อิโต อุทฺธํ มยฺหํ อพฺภนฺตริมตโรนาม นตฺถีติ เอวํ ปรมชฺฌตฺตภาเวน ปริคฺคหิโต โหติ. โส อตฺตาติ วุจฺจติ. กตโม ปน ตถาปริคฺคหิ ตพฺโพติ. โย อตฺตโน วเส สพฺพโส วตฺตติ. ยถา วุตฺเตหิ อภิสงฺขรณกิจฺเจหิ วินา เกวลํ อตฺตโน ฉนฺเทนวา วเสนวา อชฺฌาสเยนวา อาณาวิธาเนนวา นิจฺจํ อวิรชฺฌมาโน ปวตฺตติ. โส ตถา ปริคฺคเหตพฺโพติ. ตถารูโป เอว หิ ธมฺโม นิจฺจํ สุขกามานํ ทุกฺขปฏิกูลานํ สตฺตานํ อตฺตกิจฺจํ กโรติ นามาติ. โย ปน นิจฺจํ สุขกามานํ เตสํ ยถาปวตฺตํ สุขํ วิทฺธํเสติ วิกิเรติ. ทุกฺขปฏิกูลานํ เตสํ อภิสงฺขรณาทิ มูลกํ นานาทุกฺขํ ชเนติ วฑฺเฒติ. โส อตฺตปฏิปกฺโขเอว โหติ. อิทญฺจ รูปํ เอทิสเมว โหติ. อิติ อตฺตกิจฺจสฺส อกรณโต อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจสฺส กรณโตจ รูปํ อนตฺตานามาติ. กสฺมา ปเนตํ อตฺตโน วเส นวตฺตติ อตฺตกิจฺจํ น กโรติ อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจํ กโรตีติ อาห อสารกฏฺเฐนาติ. ตตฺถ สาโรนาม ปจฺจยสามคฺคิยา วินา เกวลํ อชฺฌาสยมตฺเตน อุปฺปชฺชิตุํวา อุปฺปชฺชิตฺวาจ ปจฺจยุปตฺถมฺเภน วินา ยทิจฺฉกํ ปติฏฺฐาตุํ วา สมตฺถภาวสงฺขาโต ถามพลวิเสโส วุจฺจติ. รูปํ ปน สยํปิ เอวรูโป สาโรนาม น โหติ. นจ เอวรูเปน สาเรน ยุตฺตนฺติ. นหิ ตสฺส ปจฺจยสามคฺคิยา วินา อุปฺปชฺชิตุํวา อุปฺปชฺชิตฺวาปิ ปจฺจยุปตฺถมฺเภน วินา ขณมตฺตํปิ ปติฏฺฐาตุํวา ถาโมวา พลํวา อตฺถิ. ยญฺจ อตฺตโน ถาเมน พเลน วินา เกวลํ ปจฺจยสามคฺคิ พเลเนว อุปฺปชฺชติ. ปจฺจยุปตฺถมฺเภเนว ปติฏฺฐาติ. ตํ อเนก สหสฺสานิ ปจฺจยาภิสงฺขรณทุกฺขานิ ชเนตฺวา เอกนฺเตน นิจฺจํ อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจํ กโรติ, ปีเฬติ, พาธติเยวาติ. เอสนโย เวทนา อนิจฺจา ขยฏฺเฐนาติอาทีสุ. อิติ ลกฺขณตฺตยํ สมฺม สนฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อทฺธานวเสนาติ เอเกกภวปริจฺฉินฺนสฺส ปวตฺตกาลสฺส วเสน. นหิ ภวนฺตเร อุปฺปนฺนํ ขนฺธปญฺจกํ อญฺญํ ภวนฺตรํ คจฺฉติ. ตสฺมึ ตสฺมึ ภเวเอว อเสสํ นิรุชฺฌตีติ. อปิจ, เอกสฺมึ ภเวปิ ติณฺณํ วยานํ มนฺทาทีนํ ทสนฺนํ ทสกานํ สํวจฺฉรอุตุ มาส ปกฺขติถิ อโหรตฺติ ยาม ปหาราทีนญฺจ วเสน อทฺธานเภโท โยเชตพฺโพ. สนฺตติวเสนาติ สภาเคกสนฺตานวเสน ปวตฺตมานาย รูปสนฺตติยาวา อรูป สนฺตติยาวา วเสน. ขณวเสนาติ รูปารูปธมฺมานํ อายุ ปริมาณสงฺขาตสฺส ขณสฺส วเสน. เอตฺถจ ขณวเสน สมฺมสนํนาม สพฺพญฺญุพุทฺธานํ เอว วิสโย สิยา, น สาวกานํ. นหิ เต เอวํ ปริตฺตเก ขเณ อุปฺปาทํวา นิโรธํวา สมฺปาปุณิตุํ สกฺโกนฺตีติ. ตสฺมา อทฺธาสนฺตติวเสน สมฺมสนเมว อิธา ธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ลกฺขณตฺตยํสมฺมสนฺตสฺสาติ เตสุ เตภูมก สงฺขาเรสุ ธมฺเมสุ ติลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา เต ธมฺเม ปุนปฺปุนํ อามสนฺตสฺส ปริมชฺชนฺตสฺส. เตสํ ธมฺมานํ อนิจฺจ ชาติกตํวา ทุกฺขชาติกตํวา อนตฺตชาติกตํวา ญาเณ สุฏฺฐุ ปากฏํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. วิเสสโต ปน อิมสฺมึ ญาเณ อนิจฺจลกฺขณทสฺสนเมว ปธานํ. ตสฺมึ ทิฏฺเฐเยว อิตรานิ กเมน ทิฏฺฐานิ โหนฺติ. อทิฏฺเฐจ อทิฏฺฐานีติ. ตสฺมา อาทิโต อนิจฺจลกฺขณสฺเสว สุฏฺฐุ ปากฏภาโว อธิปฺเปโตติ. เตเสฺววาติ เตภูมกสงฺขาเรสุ เอว. ปจฺจยวเสนาติ รูปกฺขนฺเธ ตาว อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมาหารสงฺขาตานํ ปจฺจยานํ วเสน. เวทนาสญฺญาสงฺขาเรสุ ปน อาหารฏฺฐาเน ผสฺโส วตฺตพฺโพ. วิญฺญาเณจ นามรูปํ. ตตฺรายํ นโย. อตีตานนฺตรภเว อวิชฺชาตณฺหุปาทาน กมฺเมสุ อปฺปหีนวเสน สมุทิเตสุ อิมสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย รูปสนฺตติโย เวทนาสญฺญาสงฺขาร วิญฺญาณสนฺตติโยจ สมุเทนฺติ. ยาว มรณกาลา ขเณ ขเณ นานากลาปวเสน อุเทนฺติ ปสวนฺติ. เตสุ ปน ตสฺมึ ภเว เอว ปหีนวเสน นิรุทฺเธสุ ตา รูปารูปสนฺตติโย นิรุชฺฌนฺติ. ภวนฺตเร ปุน อนุปฺปาทสงฺขาตํ นิโรธํ ปาปุณนฺติ. เอตฺถ ปน ยถา อุทเก สติ มจฺฉานาม โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ. เอวํ กมฺมเชสุ นามรูเปสุ สติ อิตรานิ นามรูปานิ โหนฺติ. อสติ น โหนฺตีติ อิตรานิ สพฺพานิ กมฺมเชสุ สงฺคเหตฺวา กมฺมวเสน อุทยพฺพยวิธานํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมปจฺจยานํ วเสน ปญฺจกฺขนฺธสฺส อุทยพฺพยปวตฺติ โหตีติ. กมฺมวเสน ปน อิมสฺมึ ภเว สมุเทนฺตานิปิ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ กพฬีการาหารูปตฺถมฺภนํ ลทฺธา เอว ยถา ปวตฺตรูปสนฺตติโย อนุพนฺธ มานา นวนวา รูปสนฺตติโย สมุเทนฺติ. อลทฺธา ปน นิรุชฺฌนฺติ. ตํ สนฺตติยํ ปุน อนุปฺปาทสงฺขาตํ เอกภวนิโรธํ ปาปุณนฺติ, ยถา ปวตฺตสนฺตติโย วา ฉิชฺชนฺติ ภิชฺชนฺติ อนฺตรธายนฺตีติ.

เวทนาสญฺญาสงฺขารา ปน พหิทฺธา อารมฺมเณสุ อาปาตาคเตสุ อารมฺมณสมฺผสฺสํ ลทฺธาเอว ฉทฺวาริกา กุสลากุสลวิปาก กฺริยภูตา สมุเทนฺติ. นวนวา สนฺตติโย ปาตุภวนฺติ. อลทฺธา ปน นิรุชฺฌนฺติ. สนฺตตึ น ฆเฏนฺติ. วิญฺญาณํจ สหชาต นาเมจ วตฺถุรูเปจ ปวตฺตมาเนเอว ปวตฺตติ. นิวตฺตมาเน นิวตฺตตีติ. ขณวเสนาติ วุตฺตปฺปกาเร ปจฺจเย อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ นามรูปานํ ปวตฺติกฺขณวเสน. ขณสทฺเทน เจตฺถ สมฺมสนญาเณ วุตฺตรูปสนฺตติ นามสนฺตติโยปิ คเหตพฺพา. นหิ สาวกานํ ญาณํ ขณวเสน นามรูปานํ อุทยํวา วยํ วา สมฺปาปุณิตุํ สกฺโกตีติ. ยถา ปน รตฺตนฺธกาเร อนฺโต เลเณ มหนฺโต ตโมขนฺโธ ชายติ. ทีปํ ชาเลนฺตสฺส ปน ทีโปภาโส เอกกฺขเณ เอว สกลํ อนฺโตเลณํ ผรมาโน อุเทติ. ตโมขนฺโธ เวติ. อาโลกสฺส อุทโย โหติ. ตโมขนฺธสฺส วโย. ปุน ทีเป นิพฺพาปียมาเน ตโมขนฺธสฺส อุทโย โหติ. อาโลกสฺส วโย. เอว เมวํ สรีเร นานาอุตุวเสนวา นานาหารวเสนวา นานาจิตฺต วเสนวา นานิริยาปถวเสนวา นานาปโยควเสนวา อุทยปกฺขานํ วยปกฺขานญฺจ นานาสนฺตตีนํ อุทยญฺจ อุทยโต วยญฺจ วยโต สุทิฏฺฐํ กตฺวา สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. เอวํ สมนุปสฺสนฺตสฺส ปน อารทฺธวิปสฺสกภาวํ ปตฺตสฺส อุทยพฺพย ญาเณ ติกฺเข สูเร วหนฺเต ทสวิธา วิปสฺสนุปกฺกิเลสสงฺขาตา ปาริปนฺถกธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เต ทสฺเสตุํ โอภาโสติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ โอภาโสติ วิปสฺสนา จิตฺตสมุฏฺฐิโต สรีโรภาโส. ปีตีติ วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปญฺจวิธา ปีติ. ปสฺสทฺธีติ ทุวิธาปสฺสทฺธิ. อธิโมกฺโขติ สทฺธาธิโมกฺโข. ปคฺคโหติ วีริยํ. สุขนฺติ โสมนสฺสํ. ญาณนฺติ วิปสฺสนา ญาณํ. อุปฏฺฐานนฺติ สติ. อุเปกฺขาติ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา เจว อาวชฺชนุเปกฺขา จ. นิกนฺตีติ โอภาสาทีหิ สห วิปสฺสนาย อาลยํ กุรุมานา สุขุมา ตณฺหา. อยเมว ปน เอกนฺตโต วิปสฺสนุปกฺกิเลโส โหติ. โอภาสาทโย ปน ตสฺสา วตฺถุภูตตฺตา อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. เตสุ หิ อุปฺปชฺชมาเนสุ น วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป โอภาโส อุปฺปนฺนปุพฺโพ. เอวรูปา ปีติ.ล. อุเปกฺขา อุปฺปนฺนปุพฺพา อทฺธา มคฺคํ ปตฺโตสฺมิ. ผลํ ปตฺโตสฺมีติ เอวํ อสฺสาทสหิตา อมคฺเค มคฺคสญฺญา อผเล ผลสญฺญา อุปฺปชฺชติ. ตทา โกจิ อพฺยตฺโต โยคาวจโร กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อธิมานวเสน วิกฺขิปนฺโต วิจรตีติ. พฺยตฺโต ปน ตาวเทว สภึ ปฏิลภิตฺวา อิทานิ มม เอเตสุ โอภาสาทีสุ เอตํ มม เอโส ห มสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ จิตฺตสฺส นิกามนากาโร ปญฺญายติ. นจ โลกุตฺตรธมฺโมนาม อีทิสสฺส นิกามนสฺส วตฺถุ. อทฺธา มม สํกิเลสธมฺโม อุปฺปนฺโน. โส วฑฺฒมาโน มํ นิยฺยานมุขโต ปาเตตฺวา วฏฺฏมุเข โยเชสฺสติ. หนฺท เตเสฺวว ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา นิกนฺตึ โสเธตฺวา ยถาปวตฺตํ วิปสฺสนาวีถึ ปฏิปาเทสฺสามีติ เต โอภาสาทโย เอว ตาว ปริคฺคณฺหาติ. อยํ เม โอภาโส อนิจฺโจ ขยฏฺเฐน ทุกฺโข ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสตีติ อตฺโถ. เอวํ เต โอภาสาทิเก วิปสฺสนาย อุปกฺกิเลสภูเต ปริปนฺถ ธมฺเม ปริคฺคณฺหิตฺวา ตปฺปริคฺคหวเสน เตสุ นิกนฺตึ ปริยาทิ ยิตฺวา ฐิตสฺส อุปฺปนฺนํ มคฺคามคฺคลกฺขณววตฺถานญาณํ มคฺคามคฺคญาณ ทสฺสนวิสุทฺธินาม. อมคฺเคสุ โอภาสาทีสุ มคฺคสญฺญามลโต ยถา วุตฺตนิกนฺติมลโตจ วิสุทฺธตฺตา. ตญฺหิ ญาณํ เตสุ นิกนฺติยาปิ วิกฺขมฺภิตาย เอว โอภาสาทิปฏิพนฺธโต สุฏฺฐุ ปริสุทฺธํนาม โหตีติ.

[๒๔๕] วิภาวนิยํ ปน

อนิจฺจาทิวเสน โอภาสาทิ ปฏิพนฺธปริคฺคหํ วิสุํ อวตฺวา มคฺคามคฺคชานนมตฺเตเนว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม วุตฺตา. สา อฏฺฐกถาย น สเมติ.

ตถา ปริปนฺถวิมุตฺตสฺสาติ ตถา ปริคฺคเหตฺวา ตโต วิปสฺสนุปกฺกิเลสปริปนฺถโต วิมุตฺตสฺส ยาวานุโลมาติ ยาวอนุโลมญาณา. ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. วิปสฺสนาปริปากํอาคมฺมาติ สงฺขารุเปกฺขาภาวํ ปตฺวา ติวิธ วิโมกฺขมุขภาวปฺปตฺติยาเจว สตฺตอริยปุคฺคลวิภาคสฺส ปจฺจย ภาวปฺปตฺติยาจ วิปสฺสนาญาณสฺส ปริปากํ อาคมฺม ปฏิจฺจ. อิทานิ อปฺปนา อุปฺปชฺชิสฺสตีติ วตฺตพฺพกฺขเณติ สมฺพนฺโธ. อปฺปนา ติจ โสตาปตฺติมคฺคอปฺปนา. เทฺวตีณิวิปสฺสนาจิตฺตานีติ ติกฺขปญฺญสฺส เทฺว วิปสฺสนาจิตฺตานิ. มนฺทปญฺญสฺส ตีณิ วิปสฺสนาจิตฺตานิ. ยํกิญฺจีติ ตีสุ ลกฺขเณสุ อญฺญตรํ ยํกิญฺจิ. ยาสิขาปตฺตาสานุโลมาสงฺขารุเปกฺขาติ มตฺถกปตฺตา อนุโลมญาณสหิตา ยา สงฺขารุเปกฺขา อตฺถิ. สา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาติจ วุจฺจตีติ โยชนา. สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อนุโลมญาณนฺติ อิมานิ เทฺว ญาณานิ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนานามาติ วุจฺจนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ปน ปริปากคตวิปสฺสนา ทสฺสนวจนํ. เอตฺถจ วุฏฺฐานนฺติ มคฺโค วุจฺจติ. โส หิ วิปสฺสนาญาณสฺส อารมฺมณภูต สงฺขารนิมิตฺตโตวา สยํ สํโยชนวตฺถุภาวโตวา วุฏฺฐาติ. ตํ สมงฺคิปุคฺคลํวา ปุถุชฺชนภาวโต สมุทยปหานวเสน วฏฺฏ ปวตฺตโตจ วุฏฺฐาเปติ. ตสฺมา วุฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. อวสฺสํ วุฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วุฏฺฐานคามินีติ เอวํ ทฺวินฺนํ ญาณานํ วุฏฺฐาน คามินิภาโว เวทิตพฺโพ. ตโตปรนฺติ ทฺวินฺนํวา ติณฺณํวา วิปสฺสนา จิตฺตานํ ปวตฺติยา ปรํ นิพฺพานํ อาลมฺพิตฺวาติ มคฺคสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยํ หุตฺวา ตสฺส ปุเรจรภาเวน นิพฺพานเมว อารมฺมณํ กตฺวา. ตโต เยวจ ตํ วิปสฺสนานามํ นลภตีติ. ปุถุชฺชน โคตฺตมภิภวนฺตนฺติ เอเตน โคตฺตํ ภวติ อภิภวตีติ โคตฺรภุ. โคตฺตนฺติ เจตฺถ ปริปุณฺณกิเลส สมาโยเคน อนริยภาวสงฺขาตา ปุถุชฺชนชาติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. อริยโคตฺตมภิสมฺโภนฺตญฺจาติ เอเตน โคตฺตํ ภวติ ปาปุณาตีติ โคตฺรภุ. โคตฺตนฺติจ ตํตํ กิเลส วิสุทฺธภาว สงฺขาตา อริยชาติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. มคฺโค อปฺปนา วีถึ โอตรตีติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขสจฺจํปริชานนฺโตติ เตภูมก ธมฺมานํ เอกนฺตทุกฺขภาวํ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺโต. ปริชานนญฺเจตฺถ เตสํ ทุกฺขภาว ปฏิจฺฉาทกสฺส สมฺโมหสฺส ปหานเมว ทฏฺฐพฺพํ. สมุทย สจฺจํปชหนฺโตติ อตฺตโน จิตฺตสนฺตาเน อนุสยภาเวน ปวตฺตมานํ ตณฺหาสงฺขาตํ สมุทยสจฺจํ เอกเทเสนวา อนวเสเสนวา อปจฺฉาวตฺติกํ กตฺวา ปชหนฺโต. นิโรธสจฺจํสจฺฉิกโรนฺโตติ จกฺขุมา วิย นภมชฺเฌ วิโรจมานํ จนฺทมณฺฑลํ อตฺตโน สนฺตาเน เอกเทสสฺสวา สกลสฺสวา กิเลส วฏฺฏสฺสวา อายตึ ภาวิโน วิปากวฏฺฏสฺสํวา อตฺตโน สนฺตาเน ปุน อนุปฺปาทธมฺมภาปตฺติวเสน นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ ปจฺจกฺขํ กโรนฺโต. มคฺคสจฺจํภาวนาวเสนาติ อิโต ปุพฺเพ อนมตคฺเค สํสาเร อนุปฺปนฺนปุพฺพสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสจฺจสฺส อุปฺปาทนสงฺขาตาย ภาวนาย วเสน. มคฺคเจตนาย ปน อานนฺตริกผลตฺตา ตงฺขเณ อปนีตคฺคิเก ปเทเส ปุน อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา นิพฺพาเปนฺโต วิย มคฺคานุกูลปวตฺติวเสน ทุกฺขปริชานนาทีนิ จตฺตาริ กิจฺจานิ อนุกุพฺพนฺตานิ ตโตปรํ เทฺววา ตีณิวา ผลจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโตปรํ ภวงฺคปาโต โหตีติ ทสฺเสตุํ ตโตปรนฺติอาทิมาห. ยถา ปน ปสาทจกฺขุนาวา ทิพฺพจกฺขุนาวา กิญฺจิรูปํ ปสฺสนฺตสฺส ตานิ จกฺขูนิ ตํ รูปํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปจฺฉา ตสฺส ปุคฺคลสฺสปิ ปจฺจกฺขโต ปาตุภูตํ กตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. น ตาว เตสํ อุปฺปตฺติกฺขเณ ตํ รูปํ ตสฺส อหํ อิทํนาม ปสฺสามีติ ปากฏํ โหติ. ปจฺฉา ปน ปจฺจเวกฺขน วาเรสุ ปวตฺตมาเนสุเอว ตํรูปํ ตทนุพนฺธาจ นานาการา ตสฺส ปาตุภูตา โหนฺติ. เอวเมวํ อิธปิ ปจฺจเวกฺขนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุเอว นิพฺพานญฺจ ตทนุพนฺธานิ มคฺคผลาทีนิจ ปาตุภวนฺตีติ วุตฺตํ ปุนภวงฺคํ.ล. ปวตฺตนฺตีติ. อิทานิ ปจฺจเวกฺขนญาณสฺส ภูมึ ทสฺเสตุํ มคฺคํผลญฺจนิพฺพานนฺติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ ปณฺฑิโตติ อริยาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต ผลฏฺโฐ. หีเนติ ปหีเน. เสเสติ อปหีเน อุปริมคฺควชฺเฌ. อิมานิ ปน เทฺว ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขนานิ เกสญฺจิ ชีวิตสมสีสิปุคฺคลานํ กิเลส วิภาเคสุ อโกวิทานญฺจ นลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ ปจฺจเวกฺขติวานวาติ. เอตฺถจ วิสุทฺธิมคฺเค ตาว สพฺพปถมํ มคฺคปจฺจเวกฺขนํ วุตฺตํ. ตโต ผลปจฺจเวกฺขนํ. ตโต ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขนํ. ตโต อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขนํ. อวสาเน นิพฺพานปจฺจเวกฺขนํ วุตฺตํ. ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ ปน สพฺพปถมํ กิเลสปจฺจเวกฺขนํ อธิปฺเปตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ปจฺจเวกฺขเนสุ ปถมํ กิเลสปจฺจเวกฺขนํ โหติ. ตโต มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขนานีติ. ตํ ปน ปาฬิยํ ปจฺจเวกฺขน ญาณสฺส นิทฺเทสโต ปุพฺเพ ปถมํ ฉินฺนมนุปสฺสเน ปญฺญาวิมุตฺติ ญาณนฺติ เอวํ วิสุํ วิมุตฺติญาณสฺส อาคตตฺตา วุตฺตํ. ตตฺถ ฉินฺนนฺติ เตน เตน มคฺเคน สมุจฺฉินฺนํ กิเลสชาตนฺติ อตฺโถ. ปาฬิ อนุ สาเรน วุจฺจมาเน ปน ปถมํ ปหีนํ กิเลสานํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต ปจฺเจกํ มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคาทีนํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต เตสํ อารมฺมณภูตสฺส นิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต ผลธมฺมานํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต เตสํ อารมฺมณภูตสฺส นิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขนนฺติ วตฺตพฺพํ โหติ. ปาฬิยญฺหิ ปจฺจเวกฺขนญาณนิทฺเทเส นิพฺพานํ มคฺควาเรปิ ผลวาเรปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ อาคตนฺติ. อิติ นิพฺพานปจฺจเวกฺขนํ นาม อิตเรสํ ปจฺจเวกฺขนานํ อาทิมฺหิวา มชฺเฌ อนฺตรนฺตราวา อวสาเนวา ยตฺถกตฺถจิ ปวตฺตตีติ สิทฺธํ โหติ. ตถา กิเลสปจฺจเวกฺขนํปิ มคฺคผลปจฺจเวกฺขนานํ อาทิมฺหิวา ปจฺฉาวาติ. เอวญฺหิ สติ มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานนฺติ อยํ คาถาปิ อวิรุทฺธา โหตีติ. เอวญฺจ กตฺวา อธิมานนิทฺเทสฏฺฐกถาสุ โส หิ มคฺคผลนิพฺพาน ปหีน กิเลสา วสิฏฺฐกิเลส ปจฺจเวกฺขเนน สญฺชาตโสมนสฺโส อริยคุณปฏิเวเธ นิกฺกงฺโขติ วุตฺตํ. เอตฺถจ โสตาปนฺนสฺส ปญฺจ ปจฺจเวกฺขนานิ โหนฺติ. ตถา สกทาคามิสฺส ปญฺจ. อนาคามิสฺส ปญฺจ. อรหโต ปน อวสิฏฺฐกิเลโสนาม นตฺถีติ จตฺตารีติ เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขนานิ โหนฺตีติ. อิทญฺจ ปริปุณฺณ วเสน ลพฺภมานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อปริปุณฺณํปิ ปน โหติเยว. ตถา หิ จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตอฏฺฐกถายํ สา ปน น สพฺเพสํ ปริปุณฺณา โหติ. เอโก หิ ปหีนกิเลสเมว ปจฺจเวกฺขติ. เอโก อวสิฏฺฐกิเลสเมว. เอโก มคฺคเมว. เอโก ผลเมว. เอโกนิพฺพานเมว. อิมาสุ ปน ปญฺจสุปจฺจเวกฺขนาสุ เอกํวาเทฺววา โน ลทฺธุํ นวฏฺฏตีติ วุตฺตํ. เอวํ ฉพฺพิสุทฺธิกเมน ภาเวตพฺโพ จตุพฺพิโธ มคฺโค ญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. มคฺคสทฺเทน เจตฺถ จตุพฺพิธํ มคฺคญาณํ ตทนุกูลปวตฺติวเสน ผลญาณญฺจ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถาติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน. ตตฺถาติ เตสุ อนุปสฺสนา มคฺคผเลสุ. อภินิวิสนํ อภินิเวโส. เหฏฺฐา สิลาปถวิยํ นิขาตสิเนรุปาทสฺส วิย อชฺฌตฺตขนฺเธสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปวตฺตีติ อตฺโถ. อตฺตา อิติ อภินิเวโส อตฺตาภินิเวโส. ตํ อตฺตาภินิเวสํ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตาย ขณภงฺคสฺสจ อทิฏฺฐตฺตา โส อภินิเวโส ปวตฺตติ. ตสฺมา ตํ ทฺวยํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํ อนตฺตา เวทนา อนตฺตาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํ อภินิเวสํ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. วิโมกฺขมุขํ โหติ, สุญฺญตวิโมกฺข สงฺขาตสฺส มคฺคสฺส ผลสฺสจ ปเวสนทฺวารภูตตฺตา, วิปลฺลาส นิมิตฺตนฺติ วิปรีตวเสน อาสนํ อุปคมนํ ปวตฺตนํวา วิปลฺลาโส. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ อุปคมนํ ปวตฺตนํวาติ อตฺโถ. โส เอว กิเล สุปฺปตฺติยา อาสนฺนการณตฺตา นิมิตฺตนฺติ วิปลฺลาสนิมิตฺตํ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ ขณภงฺคสฺส อทิฏฺฐตฺตา ตํนิมิตฺตํ โหตีติ เตสํ ขณภงฺคํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํ อนิจฺจํ เวทนา อนิจฺจาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํนิมิตฺตํ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. ตณฺหาปณิธินฺติ ตณฺหาเอว อภิสงฺควเสน อารมฺมเณ จิตฺตสฺส ปณิทหนโต ทฬฺหํ ถปนโต ปณิธีติ ตณฺหาปณิธิ. ตํตณฺหา ปณิธึ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ มหาอาทีนวราสิภาวสฺส อทิฏฺฐตฺตา โสปณิธิ โหตีติ เตสํ มหาอาทีนวราสิภาวํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํทุกฺขํ เวทนาทุกฺขาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํปณิธึ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตา วิโมกฺขมุขภูตา ติสฺโส อนุปสฺสนา เอวํ วิเสส นามิกา โหนฺติ. ตสฺมา. ยสฺมา สงฺขาเรสุ สุญฺญตทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม เกวลํ อตฺตากินิเวสภูตสฺส ทิฏฺฐิคาหสฺส ปฏิปกฺขภูตสฺส ญาณสฺเสว อานุภาโว โหติ, ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุญฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตญาณ กิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ ยทิวุฏฺฐาน.ล. สุญฺญโตวิโมกฺโข นามโหติมคฺโคติ. อนิจฺจทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม นิมิตฺตาติ นิเวสภูตสฺส มานคาหสฺส ปฏิปกฺขภูตาย สทฺธายปิ อานุภาโว. ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุจฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตสทฺธา กิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ ยทิอนิจฺจโต.ล. อนิมิตฺโต วิโมกฺโขนามาติ. ทุกฺขทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม ปณิธิสงฺขาต ตณฺหาคาหปฏิปกฺขภูตสฺส สมาธิสฺสปิ อานุภาโว. ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุจฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตสมาธิกิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ. ยทิ ทุกฺขโต. ล. อปฺปณิหิโต วิโมกฺโขนามาติ. วุตฺตเญฺหตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค อนิจฺจโต มนสิกโรโต สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. ทุกฺขโต มนสิกโรโต สมาธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. อนตฺตโต มนสิกโรโต ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติ. มคฺเค ปน ติณฺณํ ธมฺมานํ กิจฺจวิเสโสนาม วิปสฺสนาคมนวเสเนว สิทฺโธติ วุตฺตํ มคฺโค. ล. นามานิ ลภตีติ. ตตฺถ สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต อริยสาวโก โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารีนาม โหติ. มชฺเฌ ฉสุ มคฺคผลกฺขเณสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม. อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโตนาม. อนิมิตฺตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารีนาม. อุปริ สตฺตสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโตนาม. อปณิหิตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต ปน อฏฺฐสุปิ ฐาเนสุ กายสกฺขินาม. โสเยว อรูปชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิมุตฺโต อรหตฺตผเล ฐิโต อุภโตภาควิมุตฺโต นามาติ เอตฺตาวตา ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ วิปสฺสนาปริปากมาคมฺมาติ สงฺขารุเปกฺขาภาวํ ปตฺวา ติวิธวิโมกฺขมุขภาวปฺปตฺติยาเจว สตฺตอริยปุคฺคลวิภาคสฺส ปจฺจยภาวปฺปตฺติยาจ วิปสฺสนาญาณสฺส ปริปากํ อาคมฺม ปฏิจฺจาติ. ตํ สรูปโต นิทฺทิฏฺฐํ โหตีติ. มคฺควีถิยํ ผลญฺจ มคฺคาคมน วเสน ตถา ตีณิ นามานิ ลภตีติ โยชนา. ยถาวุตฺตนเยน วิปสฺสนฺตานนฺติ ยทิ อนตฺตโต วิปสฺสตีติอาทินา วุตฺตปฺปการนเยน วิปสฺสนฺตานํ จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํ ปุคฺคลานํ. ยถาสกํผลนฺติ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติผลํ. สกทาคามิสฺส สกทาคามิผลนฺติอาทินา นเยน อตฺตโน อตฺตโน สนฺตกภูตํ ยํ ยํ ผลํ วิปสฺสนาคมน วเสเนว สุญฺญตาทิวิโมกฺโขติจ วุจฺจติ. นมคฺคาคมนวเสนาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถจ วิปสฺสนาคมน วเสน มคฺคสฺส อนิมิตฺต นามลาโภนาม สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺโต. อภิธมฺเม ปน อนิมิตฺโต นามมคฺโค นอาคโต. นหิ โส นิปฺปริยายโต อนิมิตฺโตนาม โหติ. หีนปณีตาทิวเสน วิภาคารหสฺส สงฺขารนิมิตฺตสฺส สพฺภาวโต. เตเนว หิสฺส ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธา ภิญฺญาทิวเสนวา ปารมิธมฺมานํ ปริตฺตมหนฺตาทิวเสนวา หีน ปณีต ปณีตตร ปณีตตม วิภาโค สนฺทิสฺสตีติ. อฏฺฐกถายํ ปน อนิจฺจานุปสฺสนา สงฺขาเรสุ นิจฺจนิมิตฺตํ วิธมนวเสน ปวตฺตตฺตา อนิมิตฺตานุปสฺสนานาม สมานาปิ สยํ สงฺขารนิมิตฺเต ปริยาปนฺนตฺตา เอกนฺเตน อตฺตโนนามํ มคฺคสฺส ทาตุํ นสกฺโกติ. ตสฺมา มคฺโค อภิธมฺม ปริยาเยน อนิมิตฺตนามํ นลภตีติ วุตฺตํ. สุตฺตนฺติกปริยาเยน ปน ยถา ปถวิกสิณารมฺมณํ ฌานํ ปถวิกสิณนฺติ วุจฺจติ. เอวํ สุญฺญตาทินามํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตานิ มคฺคผลานิปิ อารมฺมณวเสนปิ สุญฺญตาทินามํ ลภนฺติ. อารมฺมณกรณวเสน ปน สมฺปโยควเสนวา ปลิโพธกราจ นิมิตฺตกราจ ปณิธิกราจ ราคาทโย กิเลสธมฺมา เตสุ นตฺถิ. ตสฺมา ตานิ อญฺญํ อาคมนํวา อารมฺมณํวา อนเปกฺขิตฺวา อตฺตโน สภาเวนปิ สุญฺญตาทินามํ ลภนฺตีติ ทสฺเสตุํ อารมฺมณวเสนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สรสวเสนาติ อตฺตโน สภาเวน. นามตฺตยนฺติ สุญฺญตาทิ นามตฺติกํ. สพฺพตฺถาติ สพฺพาสุ มคฺควีถิ ผลสมาปตฺติวีถีสุ. สพฺเพสํปีติ สพฺเพสํปิ มคฺคผลานํ. สมเมวาติ สมานเมว. สทิสเมว. เอตฺถปนาติ เอเตสุ ปน ยถาวุตฺเตสุ มคฺคผเลสุ. ยสฺมา สพฺพาทิฏฺฐิโยจ โสฬสวิธา วิจิกิจฺฉาจ อตฺตทิฏฺฐิมูลิกา เอว โหนฺติ. อตฺตทิฏฺฐิยา นิรุทฺธาย นิรุชฺฌนฺติ สพฺพานิจ อปายคามิ กมฺมานินาม อตฺตทิฏฺฐิยา สติยาเอว วิปจฺจนฺติ. อสติยา น วิปจฺจนฺติ. ทิฏฺฐสจฺจานญฺจ สา ทิฏฺฐิ สพฺพโส ปหีนา โหติ. ตสฺมา โสตาปตฺติมคฺคํ.ล. ปหีนาปาย คมโนติ วุตฺตํ. อปายํ คจฺฉนฺติ เอเตหีติ อปายคมนานิ. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาวิปฺปยุตฺตา อกุสลธมฺมาเจว ปุพฺเพกตทุจฺจริตกมฺมานิจ. ปหีนานิ อปายคมนานิ เอตสฺสาติ ปหีนาปายคมโน. ปฏิวิทฺธจตุสจฺจานํ ปหีนอตฺตทิฏฺฐีนํ โพธิปกฺขิยธมฺมา เอกนฺเตน อุปรูปริ วฑฺฒนปกฺเข ฐิตา โหนฺติ. กิเลสธมฺมา ปน หายนปกฺเข. ตสฺมา เต อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา คจฺฉนฺตา อุปริม โกฏิยา สตฺตหิ ภเวหิ สพฺพโส ปริกฺขยํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ สตฺตกฺขตฺตุปรโมโสตาปนฺโนนาม โหตีติ, ตตฺถ สตฺตกฺขตฺตุสทฺเทน สตฺตปฏิสนฺธิคหณวารา วุจฺจนฺติ. ปรโมติ อุกฺกํสปริจฺเฉโท. อิติ สตฺตกฺขตฺตุํ ปรโม เอตสฺสาติ. สตฺตกฺขตฺตุปรโม. โส ปน เทเวสุ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม, มนุสฺเสสุ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม, อุภยตฺถ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมติ ติวิโธ โหติ. ยถาห –

กตโมจ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ, อวินิปาตธมฺโม นิยโต, สมฺโพธิปรายโน, โส สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวจ มนุสฺเสจ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมติ.

เอตฺถ หิ จ สทฺโท อนิยมตฺโถ. เอเตน โยจ เทเวเอว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. โยจ มนุสฺเสเอว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. โยจ เทเวจ มนุสฺเสจ มิสฺสกภว วเสน สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. ติวิโธ เปโส สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมนามาติ ทสฺเสติ. อฏฺฐกถายํ ปน มิสฺสกภว วเสนสฺส อตฺโถ วุตฺโต. เอตฺถจ ยสฺมา มหคฺคตชฺฌานสฺสจ อุปริมคฺค วิปสฺสนา ยจ อานุภาวํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ อิมสฺส มคฺคสฺส อานุภาวคติยา เอว สตฺตกฺขตฺตุปรโมนาม วุตฺโต. โสจ ปาฬิยํ กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา. สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โกลํ โกลสฺส เอกพีชิสฺส สกทาคามิสฺส โยจ ทิฏฺเฐวธมฺเม อรหาติ วุตฺตตฺตา กามภเวเอว ฌานรหิโต สุกฺขวิปสฺสโกวา ปริหีนชฺฌาโนวา ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวจ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐ กถายํ ตโยปิ อิเม โสตาปนฺนา กามภววเสน วุตฺตา. รูปารูปภเว ปน พหุกาปิ ปฏิสนฺธิโย คณฺหนฺตีติ วุตฺตํ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ อฏฺฐมํ ภวนฺติ กามภเว อฏฺฐมํ ปฏิสนฺธินฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เย กามภเวเยว สตฺตวารโต โอรํวา ทิฏฺฐธมฺเม เยววา อุปริมคฺคํ คณฺหนฺติ. เตสํ ตถารูโป ปวตฺติวิเสโส อุปริ มคฺควิปสฺสนาพเลน สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ อฏฺฐกถาสุ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา นิยาเมตีติ วุตฺตํ. เย ปน ทิฏฺฐธมฺเมวา สกฺกอนาถปิณฺฑิกวิสาขาทโย วิย สตฺตสุ ภเวสุ ยตฺถกตฺถจิ ภเววา ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา พฺรหฺมโลกํ คจฺฉนฺติ. เยจ พฺรหฺมโลเกเยว โสตาปตฺติมคฺคํ ลภิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ. เตสํ ตถารูโป ปวตฺติ วิเสโส มหคฺคตชฺฌานพเลน สิทฺโธติ. ยสฺมาจ ปาฬิยํ สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวจาติ เอเตน กามภเว สตฺต โอปปาติก ปฏิสนฺธิโย ทสฺเสติ. สตฺตกฺขตฺตุํ มนุสฺเสจาติ เอเตน สตฺต คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิโย ทสฺเสตีติ อุภเยน จุทฺทส ปฏิสนฺธิโย ทสฺสิตา โหนฺติ. ตสฺมา เตน ปริยาเยน ลพฺภมาเน จุทฺทสภเว สนฺธาย สกฺกปญฺหสุตฺเต –

อิโต สตฺต ตโต สตฺต, สํสรานิ จตุทฺทสาติ วุตฺตํ. ตถา องฺคุตฺตเรจ ติกนิปาเต สเจ อุทายิ อานนฺโท อวิตราโค กาลํ กเรยฺย, เตน จิตฺตปสาเทน สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ เทวรชฺชํ กเรยฺย. สตฺตกฺขตฺตุํ อิมสฺมึเยว ชมฺพุทีเป มหารชฺชํ กเรยฺย. อปิจ อุทายิ อานนฺโท ทิฏฺเฐวธมฺเม ปรินิพฺพา ยิสฺสตีติ วุตฺตํ. เกจิ ปน อิเมหิ สุตฺตปเทหิ สตฺตกฺขตฺตุ ปรมสฺส โสตาปนฺนสฺส กามภเว จุทฺทส ปฏิสนฺธิโย อิจฺฉนฺติ. มหาวคฺคสํยุตฺตฏีกายญฺจ เกจิ ปน กามภเว สตฺตกฺขตฺตุํเอว อุปฺปชฺชติ, น ตโต อุทฺธนฺติ วทนฺติ. ตํ วีมํสิตพฺพนฺติ วุตฺตํ. วิภงฺเค ปน ตตฺถ ตตฺถ อฏฺฐานสุตฺเตสุจ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อฏฺฐมํ ภวํ นิพฺพตฺเตยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติจ, องฺคุตฺตเร ฉกฺกนิปาเต อภพฺโพ ทิฏฺฐสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อฏฺฐมํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุนฺติ จ, มหานิทฺเทเส อชิตปเญฺห โสหาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส, นิโรเธน สตฺตภเว ถเปตฺวา อนม ตคฺเคสํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ. วูปสมนฺติ. อตฺถํ คจฺฉนฺติ. ปฏิปสฺสมฺภนฺตีติจ, เอวํ ทฬฺหํ กตฺวา วุตฺตตฺตา ยถาวุตฺตนเยเนว เตสํ สุตฺตปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. ราคโทสโมหานนฺติ กามราคสฺส โทสสฺส ตเทกฏฺฐโมหสฺสจ. ตนุกรตฺตาติ ยถา โสตาปนฺนสนฺตาเน อุปฺปชฺชนฺตา ธมฺมิเกสุ กามวตฺถูสุ พลวนฺตา หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. ยโต เตสํ เมถุนวตฺถุสมาโยโคปิ ปวตฺตติ, ตถา อุปฺปชฺชิตุํ อสมตฺเถ กตฺวา สํลิขนวเสน ตนุกรณโต. อธิจฺจุปฺปตฺติวเสนจ ปริยุฏฺฐานมนฺทตาวเสนจ ตนุกภาวํ สาธนโตติ อตฺโถ. ตตฺถ อธิจฺจุปฺปตฺติวเสนาติ กทาจิ จิเรน อุปฺปตฺติวเสน. ปริยุฏฺฐานมนฺทตายาติ จิเรน อุปฺปชฺชนฺตานํปิ มนฺทตรํ ปริยุฏฺฐานวเสน. มหาสิวตฺเถเรน ปน เตสํปิ เมถุนวตฺถุ สมาโยโค อิจฺฉิโต. โส มหาฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺโต. ยญฺจ ฉกฺกนิปาเต มิคาสาลวตฺถุมฺหิ อพฺรหฺมจาริโนปิ อิสิทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส สกทาคามิตฺตํ ภควตา พฺยากตํ, ตํปิ ตสฺส อาสนฺนมรณกาเล อธิคมวเสน พฺยากตนฺติ เวทิตพฺพํ. สกึเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา อาคมนโต สกทาคามีนาม โหตีติ โยชนา. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ปถมปริจฺเฉเท วุตฺตเมว. อรหตฺตํภาเวตฺวาติ อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตฺวาขีณา จตฺตาโร อาสวา ยสฺสาติ ขีณาสโว. ทกฺขิณา วุจฺจติ กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา อายตึ ผลปฏิลาภตฺถาย ทินฺนทานํ. ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ สตฺตา เอตายาติ กตฺวา. ตาย ปน ทกฺขิณาย วิปตฺติกรานํ กิเลสานํ สพฺพโส อภาวโต สมฺปตฺติกรานญฺจ สีลกฺขนฺธาทิคุณานํ สพฺพโส ปริปุณฺณตฺตา ทกฺขิเณยฺเยสุ อคฺโค เชฏฺฐโก หุตฺวา ตํทกฺขิณํ ปฏิคฺคหิตุํ อรหตีติ อคฺคทกฺขิเณยฺโย. ปุคฺคลเภโทติ จตุนฺนํ ผลฏฺฐปุคฺคลานํ สงฺเขปเภโท. วิตฺถารเภโท ปน เอวํ เวทิตพฺโพ, อฏฺฐกถาสุ ตาว จตุวีสติ โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน, ทฺวาทส อรหนฺโตติ ผลฏฺฐานํ ฉนฺนวุติเภโท วุตฺโต. ตตฺถ สทฺธาธิมุตฺโต ปญฺญาธิมุตฺโตติ เทฺว โสตาปนฺนา โหนฺติ. เต เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมจาติ ตีหิ คุณิตา ฉ. ปุน จตูหิ ปฏิปทาหิ คุณิตา จตุวีสติ โหนฺติ. ติวิธ วิโมกฺขจตุปฏิปทานํ ปน เภเทน ทฺวาทส สกทาคามิโน ทฺวาทส อรหนฺโตจ โหนฺติ. อนาคามิโน ปน อวิเหสุ ตาว ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจ ปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํ โสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ. เตเยว สสงฺขารปรินิพฺพายี อสงฺขารปรินิพฺพายีจาติ ทฺวีหิ คุณิตา ทส. ตถา อตปฺปสุ ทสฺสสุทสฺสีสุ ติจตฺตาลีส โหนฺติ. อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีนาม นตฺถีติ จตฺตาโร สสงฺขารปรินิพฺพายิโน จตฺตาโร อสงฺขารปรินิพฺพายิโนติ อฏฺฐาติ. สพฺเพ อฏฺฐจตฺตาลีส โหนฺตีติ. สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ปน ทฺวาทส โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, จตุวีสติ อนาคามิโน, เทฺว อรหนฺโต, จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส โหนฺติ. เตเยว สทฺธาธุร ปญฺญาธุร วเสน ทฺวีหิ คุณิตา อฏฺฐสตํ ปุคฺคลา โหนฺตีติ อาคโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปุคฺคลเภเท. สพฺเพสํปีติ จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํปิ สาธารณาว. น นิโรธสมาปตฺติ วิย เอกจฺจานํเอว สาธารณาติ อธิปฺปาโย. อติวิย มมายิตสฺส อภินินฺทิ ตสฺส อชฺโฌสิตสฺส อตฺตโน จิตฺตสนฺตานสฺส อปวตฺติกรณํ นาม พหลราควิมุตฺตานํเอว สิชฺฌตีติ วุตฺตํ, อนาคามีนญฺเจว อรหนฺตานญฺจลพฺภตีติ. เตสํปิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภีนํ กามรูปภวคตานญฺเญว อิธ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา, อาทิโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺพนิโรธพเลเนว คนฺตพฺพตฺตา. เตนาห ตตฺถาติอาทิ. ตตฺรายํ วิธิ, ปถมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ คเต สงฺขาเร อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. ตโต ทุตียชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถคเต สงฺขาเร ตเถว วิปสฺสติ. ตโต ตตียํ ฌานํ. ตโต จตุตฺถํ ฌานํ. ตโต ปญฺจมํ ฌานํ. ตโต อากาสานญฺจายตนํ. ตโต วิญฺญาณญฺจา ยตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถคเต สงฺขาเร ตเถว วิปสฺสติ. ตโต อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย นานาพทฺธอวิโกปนํ สงฺฆปติมานนํ สตฺถุปกฺโกสนํ อทฺธาน ปริจฺเฉโทติ อิมํ จตุพฺพิธํ ปุพฺพกิจฺจํ กโรติ. ตโต เนวสญฺญา นาสญฺญายตนํ สมาปชฺชติ. เอกํวา เทฺววา จิตฺตวาเร อติกฺกมิตฺวา อจิตฺตโก โหติ นิโรธํ ผุสตีติ. ตตฺถตตฺเถวาติ ตโต ตโต ฌานโต ตสฺมึ ตสฺมึ วุฏฺฐิตกาเลเอว. วิปสฺสนฺโตติ นิโรธสฺส สมถ วิปสฺสนา ยุคนนฺธพเลเนว ปตฺตพฺพตฺตา วิปสฺสนาพเลนปิ จิตฺตสนฺตานสฺส สณฺหสุขุมภาวา ปาทนตฺถํ อิทํ ปถมชฺฌานํ อนิจฺจนฺติอาทินา นเยน วิปสฺสนฺโต. ยาวอากิญฺจญฺญายตนํคนฺตฺวาติ ยาว อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานํ, ตาว สมาปชฺชนวุฏฺฐานวิปสฺสนาวเสน คนฺตฺวา. อาวชฺชนาธิฏฺฐาน ปจฺจเวกฺขนานิเปตฺถ อิจฺฉิตพฺพานิเยว. เตเนว หิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปญฺจวิธา วสิโย นิโรธปริกมฺเมสุ วุตฺตาติ. ตโตปรนฺติ อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานคเต สงฺขาเรวิปสฺสนานนฺตรํ, อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ อธิฏฺเฐยฺยํ. อตฺตโน สรีราพนฺเธ ปริกฺขาเร ถเปตฺวา นานาพนฺธานิ จิวราทีนิ ปริกฺขารานิ อคฺคิอาทินา ปริสฺสเยน มาวินสฺสนฺตูติวา, เอกสีมายํ สงฺฆกมฺเม กรียมาเน สงฺโฆ มํ ปภิมาเนสฺสติ, ตทา วุฏฺฐหามีติวา, สตฺถา มํ เกนจิการเณน ปกฺโกสา เปสฺสติ, ตทา วุฏฺฐหามีติวา อธิฏฺฐานกิจฺจํ. อาทิสทฺเทน นิโรธพฺภนฺตเรเอว มรณํ นุโข เม ภวิสฺสตีติ เอวํ ปวตฺโต อทฺธาน ปริจฺเฉโท คหิโต. ทฺวินฺนํ.ล. โวจฺฉิชฺชติจิตฺตสนฺตติ ตทตฺถาย อาทิโต ปฏฺฐาย ตถารูปสฺส ปโยควิเสสสฺส สุฏฺฐุ กตตฺตา. ตโตติ ตสฺมึ กาเล. อนาคามิโน อนาคามิ ผลจิตฺตํ นิราวชฺชนํปิ นิปฺปริกมฺมํปีติ อธิปฺปาโย. ตถาหิ อาทิโต ปฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ ปวตฺติตํ วิปสฺสนาปริกมฺมเมว ตสฺส ปริกมฺมฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. น วิสุํ อาสนฺนปริกมฺมํ นาม อตฺถีติ. ปจฺจเวกฺขนนฺติ ผลปจฺจเวกฺขนํ. เอวํ ทุวิธํ กมฺมฏฺฐานนยํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ยทตฺถํ โส นิทฺทิสียติ, ตทตฺเถ โสตุชเน นิโยเชนฺโต ภาเว ตพฺพนฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปฏิปชฺชิตพฺพาติ ปฏิปตฺติ. ปฏิปชฺชนฺติวา เอตาย อุปรุปริ วิเสสนฺติ ปฏิปตฺติ. สีลาทิธมฺโม. รสียติ นิรามิสสุขานุภวนวเสน อนุภวียตีติ รโส. ฌานมคฺค ผลภูโต อธิคมธมฺโม. อรหตฺต ผลเมววา. ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนปีติโสมนสฺสเมววา. ปฏิปตฺติยา รโส ปฏิปตฺติ รโส. โสเอว อสฺสาทิตพฺพฏฺเฐน อสฺสาโท จาติ ปฏิปตฺติ รสสฺสาโท. สาสเน ปฏิปตฺติรสสฺสาทํ ปตฺถยนฺเตน ภิกฺขุนา อิจฺเจวํ มยา นิทฺทิฏฺฐํ อุตฺตมํ ภาวนาทฺวยํ ภาเวตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

จตุตฺถวณฺณนาย กมฺมฏฺฐานสงฺคหสฺส

ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา.